انسان و فرهنگ: ویژه نامه «مستند و فرهنگ»

هرچند آغاز آنچه «فیلم مستند» نامیده شده در ایران چندان فاصله‌ای با اروپا ندارد و مظفرالدین شاه یکی از اختراعاتی را که در چمدانهایش از فرنگ به کشور آورد، دوربینی بود که بعدها خود یکی از نخستین فیلم‌بردارانش شد، اما کمتر می‌توان از یک سینمای جدی مستند و به خصوص فیلمهای مردم‌نگارانه یا اتنوگرافیک تا پیش از دهه 1340 و آموزش‌هایی که گروه متخصص دانشگاه سیراکیوز به همکاران ایرانی‌شان دادند، سخن گفت. نقش تلویزیون که از نیمه همین دهه فعال شد، در این میان بسیار تعیین‌کننده بود و نخستین فیلم‌های اساسی که به الگوهایی برای تهیه، سناریونویسی، کارگردانی و تدوین این سینما تبدیل شدند در همین سال‌ها ریخته شد. تلویزیون در عین حال مکانی بود که همواره این امید را  ایجاد می‌کرد که فیلم مستند بتواند جایگاهی برای نمایش یافتن داشته باشد.

اما جریان‌های تاریخی و سیاسی که کشور را از نیمه دهه 50 در برگرفت و در نهایت به انقلاب اسلامی ‌در سال 1357 رسید، عملا فرصتی کمتر از ده سال را برای رشد فیلم مستند در تلویزیون فراهم کرده بودند و این زمانی کافی نبود که این سینما بتواند به رشد لازم برسد. با وجود این نسل نخست فیلم‌سازان مستند و پژوهشگران در این زمینه، از جمله استاد عزیزمان، محمد تهامی‌نژاد از همین گروه جوانان آن سال‌ها بودند و امروز به ما افتخار داده‌اند سردبیری این  ویژه‌نامه سینمای مستند را برعهده بگیرند، از همین گروه خارج شدند.  اهمیت این امر به خصوص از آن لحاظ است که سینمای مستند در سال‌های پس از انقلاب به‌رغم رشد کمی، هرگز نتوانست به رشدی واقعا کیفی و شایسته خود برسد.  در دهه 1360 این سینما طبعا تحت تاثیر سینمای جنگ بود اما پس از آن سال‌ها در دو دهه بعدی نیز  سینمای مستند  به جز حوزه‌های کلاسیک تعریف شده برای آن یعنی حوزه‌های طبیعت و معماری و بناهای تاریخی و ویژگی‌های گردشگری و همچنین روستا و عشایر، فرصتی واقعی برای عرض‌اندام در عرصه‌های اجتماعی مورد نیاز کشور به ویژه در زمینه شهری نشد.

با وجود این، بی‌انصافی است که هزاران فیلم ساخته شده در زمینه شهری را ندیده بگیریم و شاید به دور از واقعیت نباشد که سینمای مستند در طول دو دهه اخیر بیشتر از نبود جایگاه و امکان برای به نمایش داده شدن و مورد بحث قرار گرفتن و ایجاد ارتباط با علوم اجتماعی مرتبط رنج برده است تا از  کمبود نویسنده و کارگردان و حتی تهیه‌کننده. از این رو ما از سال‌ها پیش در دانشکده علوم اجتماعی و سپس در انجمن جامعه‌‌شناسی ایران و در برنامه‌های «انسان‌شناسی و فرهنگ» هر چه ببشتر و بیشتر مسئله اهمیت سینمای مستند را مطرح کردیم و  تلاش کردیم جایگاه درخور آن را ایحاد کنیم و در این زمینه موفقیتهایی نسبی نیز به دست آمد به گونه‌ای که امروز تقریبا تمام دانشجویان رشته‌های علوم اجتماعی به اهمیت فیلم مستند و مردم‌نگارانه به عنوان ابزاری اساسی برای کار خود واقف هستند و روابط فیلم‌سازان و پژوهشگران سینمای مستند و ‌اندیشمندان و اساتید و دانشجویان علوم انسانی و اجتماعی هر سال بیشتر می‌شود.

انسا‌ن‌شناسی و فرهنگ از ابتدای تاسیس خود موضوع فیلم و عکس مستند را به عنوان بخش‌هایی اساسی از کار خود تعریف کرد و در ابتدا دوست عزیزمان آقای مهرداد اسکویی که از نخستین موسسان انسا‌ن‌شناسی و فرهنگ نیز بودند، همت کرده این بخش را برعهده گرفتند.  در سال‌های بعد به دلیل مشغله‌های دیگر آقای اسکویی، ایشان سمت مشاور ارشد علمی ‌را در این بخش پذیرفتند و دوست دیگرمان، پیشکسوت صاحب‌نام و مورد احترام سینمای مستند، آقای محمد تهامی‌نژاد، وظیفه گروه فیلم مستند را برعهده گرفتند. آنچه پیش روی  خوانندگان است رهاورد کار ایشان در طول بیش از یک سال است که وظیفه انتشار  این مجموعه را به عنوان سردبیر پذیرفتند. انسا‌ن‌شناسی  و فرهنگ در اینجا وظیفه خود می‌داند که از زحمات این پژوهشگر خستگی‌ناپذیر عرصه سینمای مستند و همکاری‌های صمیمانه‌اش با موسسه ما تشکر کند و آرزو نماید این همکاری بتواند ثمرات هر چه پربارتری را در آینده به همراه داشته باشد.

در پایان بر این نکته نیز تاکید کنیم که امکانات محدود انسا‌ن‌شناسی  و فرهنگ از نظر مالی، ممکن است سبب راه یافتن برخی خطاها و اشکالات شکلی و محتوایی در این مجموعه شده باشد که مسئولیت همه آنها برعهده مدیریت انسا‌ن‌شناسی و فرهنگ و نه سردبیر محترم است که تمام تلاش خود را برای ارائه کاری بی‌نقص به انجام رساندند. 

مدیر انسا‌ن‌شناسی  و فرهنگ

 

فهرست مطالب

 

یادداشت‌ها

  • یادداشت مدیر انسا‌ن‌شناسی و فرهنگ/ دکتر ناصر فکوهی
  • یادداشت سردبیر/ محمد تهامی‌نژاد

 

فصل اول: مباحث نظری

  • تعامل جنبه‌های سینمایی و مردم‌شناسی در مستند مردم‌نگار/ سید عباس ضیائی هاشمیان مقدم و دکتر محمود اربابی
  • از فالگوش تا حقیقت، ورود ما مخاطبان به سینمای مستند/ معصومه بوذری                                    
  • سینمای مستند انسا‌ن‌شناسی و آموزش/ دکتر ناصر فکوهی
  • تأثیر مستندهای ارزشمندی چون «جاودانه»/ معصومه بوذری
  • تناقض روش در سینمای مستند ژان روش/ دکتر ناصر فکوهی
  • آوانگاردیسم و ساخت واقعیت/ پوریا جهانشاد
  • اصفهان، شهر انعکاس‌ها/ حمید سهیلی                                      
  • هندسه گردون، هندسه شکسته/ حمید سهیلی
  • ضرورت پایین آمدن از نردبان انتزاع/ زهرا غزنویان و حامد جلیلوند
  • «صدای موسیقی» و «موسیقی صدا» در سینمای مستند و نیمه‌مستند/ فرشاد فداییان
  • فیلم مردم‌نگاری و فیلم مستند درباره فرهنگ/ محمد تهامی‌نژاد
  • آیین‌نگاری، محصول تشرف در آیین است/ محمدرضا اصلانی

 

فصل دوم:  انسا‌ن‌شناسی کاربردی

  • انسا‌ن‌شناسی تصویری کاربردی و مستندهای کاربردی/ محمد تهامی‌نژاد

 

فصل سوم: گفتگوها

  • گفتگو با دکتر ناصر فکوهی و فرهاد ورهرام: ارتباط فرهنگ و تصویر در سینمای مستند
  • گفتگو با حسین طاهری‌دوست: تصور انسا‌ن‌شناسی از فرهنگ و تصویر فرهنگ چیست؟  
  • گفتگو‌های عباس ضیایی با دکتر احمد ضابطی جهرمی، فرهاد ورهرام و دکتر ناصر فکوهی

 

فصل چهارم: پژوهش‌های موردی     

  • نگاهی به مقاله «مردم‌نگاری تماشای دختران فراری»/ دکتر نعمت‌الله فاضلی
  • دو مستندساز عرصه فرهنگ/ ارد زند – مهدی منیری
  • مرغ سحر/ زهرا ملوکی

 

فصل پنجم: اسنادی از گذشته

  • دکتر نادر افشار نادری و فیلم علف
  • فیلم مردم‌شناسی یا مردم‌نگاری؟
  •  طرحی از مرحوم محمدرضا سرهنگی:  استفاده از سالن‌های غیرحرفه‌ای برای نمایش فیلم فرهنگی
  • اولین همایش انسا‌ن‌شناسی تصویری
  • اولین دوره آموزش تخصصی فیلم مردم‌شناسی در بخش خصوصی
  • همایون امامی‌ و تجربه فیلم «بی‌بی مراد» 

 

منبع‌شناسی

  • فیلم‌های پخش و نقد شده در انسا‌ن‌شناسی و فرهنگ از آغاز تاکنون
  • مقاله‌شناسی تفصیلی

 

ضمیمه‌ها

  • ضمیمه اول: مردم‌نگاری، ترجمه و نگاهی به مباحث مربوط به مردم‌نگاری از جلد دوم و چهارم  کتاب «تاریخ اجتماعی سینمای ایران»، اثر دکتر حمید نفیسی
  •  ضمیمه دوم:  مستند و فرهنگ، ترجمه مدخل ایران در «دانشنامه سینمای مستند»، نوشته دکتر رضا پوده، گردآورنده: ایان آیتکن (چاپ دوم با  تجدید نظر)

 

برای دریافت ویژه نامه در فرمت پی دی اف در زیر کلیک کنید:

فرمت پی دی اف با کبفیت بالا بر لوح فشرده  و نسخه چاپی  ویژه نامه بزودی در اختیار علاقمندان خواهد بود.

 

 صفحه ویژه نامه ها
http://www.anthropology.ir/magazine
 

 

دوست و همکار گرامی

چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «انسان شناسی و فرهنگ»  بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که برای تداوم کار این سایت و خدمات دیگر مرکز انسان شناسی و فرهنگ، در کنار همکاری علمی،  نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان وجود دارد. برای اطلاع از چگونگی کمک رسانی و اقدام در این جهت خبر زیر را بخوانید:

http://anthropology.ir/node/11294

 

پیوستاندازه
PDF icon 19850.pdf5.66 MB