زیبایی از هنر تا سود جویی

راحیل آشناگر

زیبایی عبارت از صفت و خاصیتی است که چون در شیئی وجود داشته باشد آن را پسند خاطر و مطبوع طبع بیننده آن قرار می دهد. اصولا و از حیث مبدا، یک شیء از جهت آن که زیباست جلب نظر بیننده را نمیکند؛  بلکه چون بیننده را خوش می آید، آن را زیبا می نامد. هر چیز که سبب ارضای میل و رغبتی از انسان شود  زیبا جلوه می کند، به این ترتیب است که در نظر شخص گرسنه، خوراک زیباست.. (ویل دورانت، ص99)
زیبایی یکی از انتزاعی ترین کلماتی است که با آن مواجه ایم. برخی برای تعریف آن، دست به طبقه بندی هایی همچون "طبیعی" و" مصنوعی"  و یا "ذهنی" و "عینی" میزنند. زیبایی همواره با مفاهیم و کلمات دیگری آورده می شود. کلماتی همچون جوانی، آرایش و مد..
بر اساس مطالعات و اسناد تاریخی، هنر و زیبایی رابطه تنگاتنگی داشته اند. ویل دورانت می گوید: "وظیفه اصلی هنر ایجاد و ابداع زیبایی است. هنر فکر یا عواطف را به قالبی می ریزد که زیبا و با شکوه جلوه گر می شود، و آتش لذتی را که مردی از دیدار زنی، یا زنی از دیدار مردی، پیدا می کند، در وجود می افروزد." (ویل دورانت، ص100)
آرایش از ابتدای تاریخ بشر همراهش بوده است. تحقیقات تاریخی و مردم شناسی نشان می دهد زیبایی ناشی از آرایش در میان مردم قبایل مختلف، مصریان، رومی ها و آسیایی ها به خصوص مردم چین رواج داشته و حتی جایگاه خاصی در مراسم مذهبی آن ها داشته است. آرایش در آن زمان بیشتر به صورت تزیین بدن با آویزان کردن اجسامی بر روی اعضای بدن به خصوص لب ها و بینی صورت  می گرفت و همینطور استفاده از رنگ های خاصی که از گیاهان و فلزات تهیه می شد و عطر ها و خوشبو کننده ها و نرم کننده های طبیعی.
در استرالیا تقریبا تزیین و خودآرایی مخصوص مردان بوده و ظاهرا رنگ کردن بدن، خواه برای جلب توجه زن باشد، یا برای ترساندن دشمن، نخستین شکل هنر است. (ویل دورانت، ص102)
هنر شاید از آنجا آغاز شد که انسان به فکر تزیین اشیاء افتاد اما مد و آرایش از زمانی به شکل امروزیش، مورد توجه قرار گرفت که وسایل آرایشی توسط کشورهای سرمایه داری به صورت مصنوعی تولید شد و تقریبا از سال 1920 به طور گسترده در اختیار بازارها قرار گرفت و تبلیغات در جهت پیشبرد الگوهای جامعه سرمایه داری از مصرف هر چه بیشتر لوازم آرایشی حمایت کردند و بدین ترتیب، آرایش و مد بر علایق و دغدغه ها و زیبایی شناسی افراد تاثیر گذاشت و زیبایی که پیش از این، محصول خلاقانه هنر بود، وسیله ای شد برای کسب سود از اقشار و توده های بشری.
آرایش مختص زنان قلمداد شد و مردان از این حیطه خارج شدند. نظام های سرمایه داری با ایجاد و پرورش میل و اشتیاقی کاذب و ساختگی در مردان، آن ها را متقاضیان بی چون و چرا آرایش و مد در زنان کردند و در واقع با تبدیل زن و مرد به اشیایی که یکی خواهان و دیگری مایل به خواسته شدن است، پایه های سودجویی خویش را تحکیم بخشیدند. 
این موضوع یکی از مسایلی است که همواره برای فمینیست ها از جمله سوسیال فمینیست ها، فمینیست های رادیکال و فمینیست های مسلمان اهمیت خاصی داشته  است. معمولا مشاهده می کنیم که فمینیست ها خیلی کم آرایش می کنند و یا اصلا نمی کنند تا جایی که در نظر عوام هر زنی که آرایش نمی کند، فمینیست نامیده می شود. گاهی تندروی هایی از این دست، جریانات و مبارزات بزرگی را وارد حاشیه می کند و از مسیر و خواست های اصلی باز میدارد تا جایی که به غلط گمان می رود کسی که طرفدار حقوق کارگران است، نباید از لباس و لوازم منزلی با مارک های خاص استفاده کند. گویی این لوازم هستند که تبعیض های طبقاتی و جنسیتی را در مورد افراد اعمال کرده اند.
ایولین رید در کتاب معروف و جنجال برانگیزش ، "آرایش، مد و بهره کشی از زنان"، به بحث در این باره پرداخته است. وی معتقد است که در بازار رقابتی سکس، که زاده جامعه سرمایه  داری است، زنان همواره در حال رقابت با هم هستند، خواه رقابت برای کاریابی، خواه شوهریابی. در هر حال فشاراجتماعی ناشی از این رقابت است که باعث به کار بردن لوازم آرایشی از سمت زنان می شود.
از طرف دیگر این نگرش را که می گوید " آرایش خوب و لازم است چون به زنان برای زیبا شدن یاری می رساند، و حق ماست که از آن بهره بگیریم" را زیر سوال می برد، چرا که در اینجا گزینش آزاد یا حق به کار بردن لوازم آرایش، با فشار اجتماعی با هم آمده اند و به نام گزینش آزاد از فشار اجتماعی پشتیبانی کردن چیزی است که در آن تناقض وجود دارد. (به نقل از ایولین  رید، ص98)

نوال سعداوی، فمینیست مسلمان مصری می گوید:
"من مخالف آرایش هستم، مخالف این هستم که زن عروس زیبائی‌ها بشود و نمی‌پذیرم که زن تبدیل شود به‌عروسکی برای ارضای غرایز مردان. این زنان بیکار هستند که پول خود را صرف آرایش و زینت می‌کنند.
من در تمام زندگی‌ام هیچ‌گاه لوازم آرایش استفاده نکرده‌ام و هرگز هم موهایم را رنگ نکرده‌ام، بلکه حتی بر عکس، من به چروک‌های چهره‌ام افتخار می‌کنم، چون آنها تاریخ من هستند، داستان زندگی من‌ هستند و ردپای زمان و تجربه."

هر گونه پیروی و فرمانبرداری کورکورانه مورد نکوهش است و تبدیل شدن زن به عنوان ابژه ای برای ارضا کردن میل دیگری، گذشته از آن که این میل چگونه و چرا رشد کرده و به بار نشسته است. نمی توان به سادگی این نظرات را در مورد آرایش و مد رد کرد و نادیده گرفت، چرا که جوامع مردسالار و سرمایه داری، به حق، حامیان رواج دغدغه مدگرایی در میان زنان هستند تا از این طریق منافع خود را حفظ کنند. زیبا شدن از طریق لوازم آرایشی که هر روز با مارک هایی جدید تر و تبلیغاتی گسترده وارد بازار می شود، نه تنها بر جایگاه زن تاثیر منفی دارد بلکه از نظر علم پزشکی هم بسیار آسیب زا هستند چرا که بسیاری از این لوازم در مدت طولانی، شادابی و زیبایی و سلامت پوست را از بین می برد. در عین حال، استفاده مداوم نوعی اعتیاد و وابستگی در زنان ایجاد می کند، تا جایی که بعضی زنان بدون این لوازم، خود را زشت می دانند و حاضر نیستند بدون آرایش در اجتماع حضور یابند.
مدگرایی باعث از بین بردن حدود و مرزهای زیبایی شناسی میان افراد و فرهنگ های مختلف می شود، چرا که زیبایی هم، مانند بسیاری مفاهیم دیگر وابسته به فرهنگ و اقلیم و تاریخ مردمان هر سرزمینی است و آرایش با جهانی کردن معیارها و استاندارد های زیبایی، مرزهای زیبایی و تنوع را از بین میبرد. با استفاده از پودرهای آرایشی هر کسی می تواند سفید، سیاه و سرخ رو باشد و متاسفانه این رنگ ها و آرایش، به هیچ وجه به دلیل انتخاب آزادانه اشخاص نبوده بلکه به شدت تحت تاثیر مد روز و ترجیح از پیش تعیین شده جوامع سودجو است.
اما از سویی دیگر باید کمی عمیق تر به زنانی نگریست که در همین ساختارها پرورش می یابند و خواست ها و اهدافشان همینگونه رشد می کند و در ضمن برای بقا و ادامه زندگی نیازمند حمایت جامعه و به طور خاص مردان هستند. تندروی در زمینه منع استفاده از لوازم آرایشی به همان اندازه مخرب است و بر زیست زنانه تاثیر منفی می گذارد که جامعه سرمایه داری در صدد استفاده ابزاری از زنان در جهت رواج فرهنگ مصرف گرایی است.
زنانی که باید در ادارات و کارخانه هایی کار کنند که معمولا مدیران آن مردان هستند و برای ازدواج باید مورد پذیرش مردان جامعه ای درآیند که به آرایش به عنوان عنصر جدایی ناپذیر زندگی زنان و یکی از معیارهای زیبایی می نگرند.
زیبایی طبیعی مسلما چیزی نیست که کسی آن را نپسندد اما معیارهای این زیبایی کجاست و چقدر در جوامع به افراد آموخته می شود حامی زیبایی طبیعی باشند؟
تاختن به زنانی که از لوازم آرایشی استفاده می کنند، بدون زمینه سازی های فرهنگی کاری عبث و بیهوده است، اگر ما با این تاختن ها و خرده گیری ها در پی رسیدن به جامعه ای ایده آل هستیم بهتر است رویکردمان را کمی تغییر دهیم.
 

منابع:
● تاریخ تمدن، مشرق زمین گاهواره تمدن، ویل دورانت، مترجمان: احمد آرام، ع.پاشای، امیر حسین آریان پور، شرکت انتشارات علمی فرهنگی
● آرایش، مد و بهره کشی از زنان، جوزف هنسن، ایولین رید، ماری آلیس واترز، ترجمه افشنگ مقصودی، نشر گل آذین
● مصاحبه نوال سعداوی، منبع سایت زن ایرانی

 

 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی