سرآغاز

مناسک گذار

بهاره حجتی
danse-girafe-259741.jpg

تعریف مناسک گذار:
اصطلاح گذر یا گذار درواقع گذشتن و درآمدن از یک مرحله به مرحله ای دیگر از حیات زیستی و فرهنگی است ،که با آیین ها و مراسم ویژه ای همراه می شود. این مناسک آداب و رسومی ،مربوط به تغییر و تحول موقعیت اجتماعی ویا جنسی یک فرد هستند.
این گذار،در لحظه های حساس زندگی انسان، به منظور ثبت و رسمی کردن گذر از یک موقعیت به موقعیت دیگر اجرا میشود،و از فرهنگی به فرهنگ دیگر متفاوت اند.

تغییر موقعیت ها در قلمرو مسائلی نظیر: تولد، بلوغ، ازدواج ، پدر شدن، پیشرفت های تحصیلی، تخصصی شدن شغل و مرگ ... چنان در زندگی انسان ها مهم بوده اند که معمولا با تجمع، دعوت کردن، غذا دادن و جشن و یا آزمون های گوناگون و دشوار همراه شده اند.

میرچا الیاده در مورد مناسک گذار برای ما می نویسد:

«مناسک گذارنوعی از آیین های عبادی هستند که دوره ای از زندگی یک فرد را نشان میدهند، این گذار و عبور از یک مرحله به مرحله ی دیگر با یکسری آزمون های ورودی سخت همراه است که درتجربیات فرهنگی واجتماعی همچنین در سرنوشت بیولوژیکی فرد تاثیر دارند، این جشن ها با درون مایه ها و موضوعات مختلف و در تمامی گروههای سنی و اجتماعی (بین سالمندان /جوانان،زنان/ مردان، زندگان/ مردگان ) برگزار میشوند»

ساختار مناسک گذار چگونه است؟

آرنولد وان جنپ (Arnold Van Genep) اولین بار مفهوم مناسک گذار رادر سال 1909 به صورت روشن و ساختارمند تبیین نمود، اوبا گردآوری داده هایی مربوط به غسل تعمیدها ،نامزدی ها ،بارداری ، شروع دوره ی بلوغ ،تدفین و برپا کردن جشن ها در تمامی مذاهب و تمامی دوره ها آنها را به صورت منظم به سه دوره تقسیم کرد که در اکثر این جشن ها این سه مرحله حضور دارند:
1.    مرحله ی گسست یا پیش گذار :(Separation)
یعنی جدا شدن فرد از گروه و یا موقعیت پیشین خود ، در فرآیند گسستن  از گذشته ، فرد جزئیات فرهنگ جامعه را برای بازتولید و ادامه ی شیوه ی زندگی می آموزد.
جدایی از گذشته ،مهمترین بخش مناسک گذار در هر مرحله از تکامل است.

2.    مرحله ی گذار : (Liminal)

پس از گسستن از وضعیت پیشین ، فرد طی مراسمی سنگین و گاه طاقت فرسا که با توسل به نیروهای فوق طبیعی و نوعی ابهام . پیچیدگی های عاطفی و روانی شدید نیز همراه است . از پایگاه قبلی خود گذر کرده اما هنوز به مرحله ی جدید وارد نشده .
3.    مرحله ی پیوستن  و یا پسا گذار:( Aggregation)
پس از عبور از مرحله ی دوم ، فرد به پایگاه جدید اجتماعی  اش پیوند می خورد ، در واقع پیوستن معرف مرحله ای است که جوان دوره ی کودکی را پشت سر می گذارد و با قبول مسئولیتهای ناشی از بلوغ تبدیل به یک فرد بالغ میشود .
 به باور آرنولد وان جنپ هر چند که در بسیاری از آیین های گذار ما هر سه مرحله را می بینیم ، اما شدت هر مرحله بنابر نوع منسک متفاوت است و هر کدام از این مراحل می توانند در یک دوره ی ویژه ای غالب باشند ، برای مثال در حوزه ی گسست مراسمی نظیر تشییع جنازه را داریم، ویا جشن های عروسی مربوط به حوزه ی پیوست دوباره هستند، دوران حاملگی و بارداری و یا نامزدی ها ،عبور از دوره ی نوجوانی به سمت بالغ شدن به دوره ی گذار اختصاص دارند.

در جوامع سنتی مراتب مختلف سنی وجود دارد، که برای رسیدن به هر مرتبه آزمون ها و مناسکی وجود دارد:

گذر از هر مرتبه ممکن است نظم و یکپارچگی  جامعه را بر هم بزند بنابراین برگزاری این مناسک و آزمونها از این بی نظمی جلوگیری میکند.
این مراسم متغییر هستند و پیچیدگیشان با توجه به جامعه ای که آنها را تولید میکند، متفاوت است .

مناسک گذار در دوره ی بلوغ با تاکید بر دیدگاه وان جنپ:

در ابتدا نو آموزاز گروه و جامعه ای که در آن کودکی خود را گذرانده جدا میشود،چگونگی این گسست بنا بر جامعه و فرهنگ متفاوت است.

در ادامه جوان وارد مرحله ی گذار میشود، مرحله ای که  در آن آزمون های سخت را برای دستیابی به موقعیت وجایگاه جدید پشت سر میگذارد.هنگام یک جشن عبادی ،نوآموز خلاقیت های خودش را به اثبات می رساند ، نیروهای درونی و پتانسیل های معنوی خود را به کار میگیرد برای گذر از موانع و فاکتورهایی که در این مراسم در نظر گرفته شده است،این عناصر یکسری اعمال مذهبی هستند مثل رقص با ریتم های تند و مهلک ،روزه گرفتن ها ،گوشه نشینی و عزلت ،خوردن گیاههای توهم زا و یا روش های دیگری برای از بین بردن هشیاری.

در این دوره او یکسری آزمون های سخت فیزیکی و روحی /ریاضت ها را متحمل میشود و عبور از هر یک از این امتحانات برای نو آموز جواز عبور محسوب شده، نشانه ی  صلاحیت او برای قرار گرفتن در بین بزرگسالان است.
در طی دوره ی گذار نو آموز از جامعه اش، ارزش های آن، سنتها و قوانین  زندگی بزرگسال،مسائل جنسی، مرگ ،موارد تابو، حقایقی در مورد اجداد و نیاکانش، حیوانات توتم و ... مطلع می شود.

قبل از وارد شدن به مرحله ی پیوست دوباره، نوآموز نشان هایی دارد که از گذار او حکایت میکنند مثل: خالکوبی ،ختنه کردن ،زیور آلات ...
در مرحله ی آخر جوان دوباره به جامعه و گروهش ملحق میشود، در یک نقش، نام و همچنین دستاوردهای جدید، حق این رادارد که در تصمیم گیری های مهم در قلمروی سیاسی و اقتصادی شرکت کند.

کارکرد مناسک گذار :

مناسک گذار در جامعه ی محل تولید مثل قانون و احکام عمل میکند و در روند زندگی یک فرد غالب میشود.

گاهی  این مراسم می توانند خیلی ضروری و الزامی باشند، مثل روزه گرفتن / آزمون های سخت / معلولیت های فیزیکی / قطع عضو/ ریاضت ها و ... این موارد برای جامعه ای که آنها را تولید می کند، ارزش محسوب میشوند.این ارزشها طی مراحل اجتماعی شدن و برگزاری این چنین مراسمی برای فرد درونی و نهادینه میشود.

مناسک گذار به فرد برای عبور از این مراحل که در واقع همان بحران های زندگی( بحران های تکامل )نامیده می شوند ، کمک می کنند.

در تمام طول زندگی فرد را همراهی می کنند، این مناسک به او اجازه می دهند در دنیایی که از آن بیرون آمده (جامعه) جای بگیرد، در مقابل دیگر مردان /زنان و جوانان و سالمندان  جایگاه اجتماعی خاص خود را به دست آورد.

 از دیگر کارکردهای مناسک گذار تقویت همبستگی گروهی است.باورداشتها و ارزشهای بنیادین اجتماع را تقویت میکند.
کارکرد چنین مراسمی در روزگار گذشته به اندازه نهادهای آموزشی  اهمیت داشته است.آیین های گذر علاوه بر این که مراسم شادمانی، سوگواری و... هستند، موقعیتی برای گردهم آیی افراد و کنش جمعی فراهم می آورند. این امر به تقویت روحیه ی جمعی می انجامد و به زندگی معنا می بخشد. می توان گفت آیین های گذر، سنت هایی دیرینه اند که برای معنابخشی به زندگی روزمره پدید آمده اند.

مناسک گذار در جامعه ی امروزی:
 
در رابطه با این مسئله دو دیدگاه مختلف وجود دارد:
دیدگاه اول اعتقاد دارد که  مناسک و مراسم گذار بیشتر مرتبطند با جوامع سنتی ، جوامعی که در آنها مذهب تمام ابعاد زندگی اجتماعی را در بر میگرفت .
مذهب و سنت نقش همراهی را داشتند ، تا فرد در حال گذار ،دوره های زندگی را آرام آرام طی کند.
با فرا رسیدن دوره ی روشنگری، نو آوری های تکنولوژیکی مذهب جدیدی به نام علم ایجاد شد،این مناسک را در حد خرافات تقلیل داد.

مارگارت مید:      Margaret Maed
«ساختار شخصیتی ما در بردارنده ی احساسات و انگیزه های شدیدی است که اگر در مسیر درستی؛ جریان های سازنده ی مناسک گذار، آزمون های گذار هدایت نشوند، در زندگی روزمره با بی نظمی ها  و آسیب هایی روبه رو میشویم که جبران آن ها بسیار مشکل است.»
کریستینا گرف:Chiristina Grof   
«با فقدان و نبود مراسمی این چنینی و شکل گیری بعد تازه ای از معنویات در جامعه ی امروزی به خصوص برای جوانان یک سری عناصر ومواردی به وجود آمده و  افزایش یافته اند که راهنمایی های غلطی را به همراه دارند. »

انسان مدرن  از راههای جدیدی برای گذار استفاده میکند که پوچ و جعلی هستند و تنها کارکرد این مناسک تسلی دادن و آرام بخش بودن است برای غلبه ی سطحی بر بحران های زندگی است.
امروزه ما شاهد آسیب هایی از قبیل : بحران هویت، گم کردن ارزشهای انسانی، خشونت، گرایش جوانان به سمت مواد مخدر، بزهکاری و ... هستیم.
در روزگار ما نیاز به مناسک هدایت کننده ای نظیر مناسک گذار برای نشان دادن راه اصیل هر چه بیشتر احساس می شود.

دیدگاه دیگر به این نکته اشاره میکند که :مناسک گذار با گسترش جوامع ،افزایش جمعیت ،شهرنشینی ، تنوع فرهنگ ها و تخصصی شدن جوتمع رابطه ی مستقیم دارد و انواع مختلفی پیدا کرده ، حوزه ها و قلمروهایی که  این مناسک در آنها اجرا میشود از جوامع ابتدایی بیشتر شده  و روش های نویینی در جوامع مختلف یافته است.

برای مثال ازدواج همجنس بازان و یا مراسم تدفین ویژه ای که برای متوفیان از بیماری ایدز برگزارمیشود،نمونه هایی برای گذارهای جدید هستند که علاوه بر صورت جدید ،محتوا و موضوعی که این مراسم در قلمروی آنها اجرا میشود با توجه به مقتضیات جامعه ی مدرن متفاوت است .این نمونه ها نشان دهنده ی این مو ضوع هستند، که با شکل گیری مفهوم های جدید و مقولات تازه بر تعداد مناسکی این چنینی نیز افزوده میشود.

سخن آخر
 که در فرهنگ های جوامع و ادیان مختلف ،به مسئله ی گذار توجه کافی شده است که در برخی مواقع بسیار به یکدیگر شباهت دارند.
این مناسک از تولد تا مرگ با زندگی انسان چه در گذشته و چه در حال چه در آینده همراه بوده و رابطه ی مستقیم با زندگی اجتماعی انسان دارد.
اما در زمانهای خاص شکل خاصی به خود گرفته و نوع آن تا حدی دستخوش تغییرات شده است ،موضوع همه ی این مناسک گذاریکی است (پشت سرگذاشتن مراحل زندگی با حمایت عاطفی گروه)،اما با تغییرات جامعه، این مراسم برای سازگاری با محیط تولید کننده صورتهای مختلفی به خود گرفته اند.

مناسک گذار و روان درمانی:
مناسک گذاری که در گذشته در قلمرو مذهب و سنت اجرا میشد آمیخته به باورهای اسطوره ای بود و در چارچوبی خشک و رسمی برگزار میشد،امروزه این مناسک انعطاف پذیر و عقلانی هستند.

منابع:

http://fr.wikipedia.org/wiki/Rite_de_passage

مرکز ملی مطالعات علمی فرانسه:

www.Cnrs.fr
مجله ی علوم انسانی:

http://www.scienceshumaines.com/les-rites-de-passage_fr_12946.html
 

 fylb.free.fr/synodies/synodies_3/rites_passage_blin.pdf
منابع فارسی:

مردم شناسی : با تکیه بر فرهنگ مردم ایران / محمود رنجبر ،هدایت اله ستوده . تهران :دانش آفرین1380.
انسان شناسی فرهنگی / نوشته ی دانیل بیتس ، فرد پلاگ ؛مترجم محسن ثلاثی

تاریخ اندیشه و نظریه های انسان شناسی / ناصر فکوهی تهران /نشر نی0 138
        
برای مشاهده این  متن در پاور پوینت در زیر کلیک کنید:

 

دوست و همکار گرامی

چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «انسان شناسی و فرهنگ» بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که برای تداوم کار این سایت و خدمات دیگر مرکز انسان شناسی و فرهنگ، در کنار همکاری علمی،  نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان وجود دارد.

کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند:

شماره حساب بانک ملی:

0108366716007

 شماره شبا:

 IR37 0170 0000 0010 8366 7160 07

 شماره کارت:

6037991442341222

به نام خانم زهرا غزنویان

Share this
تمامی حقوق این پایگاه برای «انسان شناسی و فرهنگ» محفوظ است.