نگاهی انسان شناختی به یکی از محله های شهر تهران (خیابان علایی), سمیه امیری, زهرا حسینی میلانی, مریم روئین تن, 120 صفحه, اسناد +‌ نقشه + کودکی, فرهنگ و توسعه, نیم سال دوم سال تحصیلی 84 – 1383
طرح مسئله
پژوهش حاضر بررسی تطبیقی است بیان 3 تیپ از مسکن واقع در خیابان علایی – فرعی در خیابان هدایت, حد فاصل خیابان بهارستان و پیچ شمیران, منطقه 12 شهر تهران - که براساس قدمت تقسیم بندی شده اند.
شامل: 1) خانه های دارای بیش از 40 سال سابقه ساخت 2) خانه هایی که 40-20 سال پیش ساخته شده اند 3) خانه هایی که قدمت کمتر از 20 سال دارند.

علت انتخاب این محله برای انجام پژوهش را می توان در تعلق این منطقه به بافت قدیمی شهر و تغییر شکل برخی از خانه ها و در نتیجه ایجاد تنوع شکل و ساختاری در میان آنها ذکر کرد.
2 شکل خانه های تک واحد و آپارتمانی در این خیابان مشهود است که برخی تازه ساز و برخی دیگر بازسازی شده و بعضی نیز قدیمی محسوب می شوند.
با توجه به اینکه تهران از جمله شهرهایی است که در طول زمان, با تغییرات عمده ای مواجه بوده, این تنوع شکل مسکن و تغییر چهره بناها نیز از جمله این دگرگونی ها محسوب می شود که گستردگی آن در فضاهای شهری نمایانگر اهمیت مطالعه این تفاوتها می باشد.
مطالعه تاریخچه این محله حکایت دارد از اینکه خیابانهای این حوالی شاهد وقایع تاریخی بوده اند که در طی سالها به وقوع پیوسته است چون ظهور و شکل گیری مجلس, تظاهرات آزادیخواهانه مردم و احزاب, به توپ کشیده شدن مجلس ملی توسط لیاخف, پایگاه انقلابیون در واقعه بیست و هشت مرداد و ... از سوی دیگر وجود خیابانهایی با سابقه طولانی در نزدیکی هم که هر یک به عنوانی خاص مرکزیت یافته بودند و ساکنان محله علایی خود را متعلق به آنها نیز می دانند, را حاکی از اهمیت این نقطه شهری دارد از جمله خیابانهای لاله زارنو, علاء الدوله و مریض خانه که به ترتیب محور فرهنگی – تفریحی, محور سفارتخانه ها و محور عمده تاسیسات و تجهیزات شهری به حساب می آمدند. همچنین خیابان هدایت که خیابان علایی یکی از فرعی های آن محسوب می شود محل سکونت چند تن از سیاستمداران و افراد اثر گذار در ایران بوده است مثل علاء السلطنه, آیت اله کاشانی, آیت اله طالقانی, شریعتمداری, هیئت (رئیس دیوان عالی کشور) و صادق هدایت.
روش به کار برده شده در این پژوهش مشاهده, مصاحبه, استفاده از اسناد و مدارک و منابع مکتوب و اینترنتی می باشد.
سئوالات اساسی پژوهش که ساکنین خانه ها پاسخگویان آنها هستند حول محور سابقه سکونت در خانه مورد نظر مشکلات و مزایای خانه از دید فرد اطلاع رسان, تغییرات ایجاد شده در داخل و نمای بیرون بنا, تاثیر عوامل محیطی در ایجاد یا سلب آسایش ساکنین من جمله تردد وسایل نقلیه, پهن یا کم عرض بودن کوچه ها, کیفیت حضور ساکنین در کوچه و ساعات حضور آنها, ساخت و ساز, آلودگی, وجود طرح ترافیک در منطقه, تعدد خانه های قدیمی در این خیابان, تفاوت ظاهری و ساختاری بناها, تخریب و دوباره سازی خانه ها و ساخت آپارتمان به جای خانه های تک واحدی و ... , چگونگی ارتباط همسایگان باهم‌, تمایل به بازسازی, فروش و یا نگه داشتن شکل کنونی خانه های قدیمی ساخت می باشد.
یافته های پژوهش
خیابان علایی از جمله فرعی های عریض خیابان هدایت به حساب می آید که از هر دو طرف با بناهای مسکونی محاصره شده است. در میان خانه ها, بافت یکسانی وجود ندارد و اشکال متنوع آپارتمان (2 واحدی و بیشتر), خانه های تک واحدی و باغها و خانه های تخریب شده خالی از سکنه در آن به چشم می خورد. مصالح آجر, سنگ, سیمان, شیشه و ... و همچنین رنگهای به کار گرفته شده در بناها نیز انواع مختلفی را شامل می شود.
این پژوهش با تمرکز بر 7 بنای مسکونی و مصاحبه عمیق با ساکنین آنها صورت گرفته است که در ضمن مصاحبه ها, مشاهدات پژوهشگران در محله, مصاحبه های کوتاه و پرس وجوها نیز به اطلاعات اصلی افزوده است.
1) از پر تکرارترین موارد ذکر شده توسط ساکنین خانه هایی با قدمت پیش از 40 سال سابقه ساخت نگرانی آنها از ضعف پی خانه ها, بالا بودن متراژ خانه ها و دشواری نظافت و رسیدگی به آنها, و در همین رابطه بالا بودن میزان مصرف برق, مشکل گرمایش و سرمایش به ویژه آنکه اغلب فاقد سیستمهای امروزی تغییر و تهویه هوا می باشند قابل توجه است.
2) مشکلات بناهای مسکونی با قدمت 40-20 سال مشابهت های گسترده ای با دسته اول دارند با این تفاوت که اغلب به علت کمتر بودن متراژ مشکلات ناشی از آن نیز کمتر می باشد و از سویی بیشتر آنها مجهز به سیستم های گرمایش و سرمایش پیشرفته تری نسبت به دسته اول هستند (کولر, شوفاژ و... ) در نتیجه دمای داخلی با تغییر فصول قابل تنظیم می باشد.
3) اغلب نقاط ضعف مربوط به دسته سوم (بناهای دارای کمتر از 20 سال سابقه ساخت) به نقشه غیر استاندارد خانه ها, استفاده از مصالح نا مرغوب, عدم تناسب میان مساحت فضاهای داخلی, عدم مقاومت در مقابل لرزش های کوچک و سروصدا, مشکلات ناشی از سکونت چند خانوار در یک آپارتمان (کمبود فضا در پارکینگ, سروصدا, بوی غذا و...) قابل تقسیم می باشد.
4) مصاحبه های حاصل از پژوهش بیانگر آن است که ساکنین هر سه نوع خانه های موجود به مزایایی در محله اشاره می کنند که نقطه اشتراک آنها محسوب می شود. از این جمله موارد زیر قابل ذکر است:
1) وجود طرح ترافیک در منطقه,‌ از شدت ترافیک در خیابانهای اطراف کاسته و در نتیجه ضمن کاهش آلودگی, عبور و مرور ساکنین را در منطقه آسان کرده است. 2) فاصله خیابان مورد نظر با مدرسه و همچنین بالا بودن سن نسبی جمعیت ساکن باعث حفظ آرامش محله در بیشتر ساعات روز شده است. 3) پهن بودن خیابان از دشواری های تردد وسایل نقلیه کاسته و امکان پارک کردن ماشینها را در کناره خیابان فراهم کرده است. 4) سکونت بیشتر ساکنین با سابقه طولانی باعث شناخت بیشتر آنها از یکدیگر, ایجاد حس اعتماد و شکل گیری روابط گسترده همسایگی شده است. 5) قرار گرفتن خیابان علایی در محدوده مرکزی شهر دسترسی به نقاط دیگر شهر را به ویژه با تعدد خطوط اتوبوسرانی, مترو و تاکسی آسان کرده است. 6) نزدیکی به بازار تهران و چند خیابان که هر یک بورس کالایی خاص محسوب می شود دستیابی ساکنین را نکات به انواع اجناس و منقولات مورد نیاز امکان پذیر ساخته است.
5) از موارد مورد رضایت که در بین ساکنین برحسب نوع خانه هایشان قابل تفکیک است نکات زیر می باشد: رضایت ساکنین بناهای مسکونی دسته اول از وجود حیاط در مقابل ساختمان, وجود دیوارهای قطور و در نتیجه کاهش میزان انتقال صداها, وجود گنجه ها,‌ کمدها و فضاهای خالی که برای نگه داری وسایل مورد نیاز می باشد,‌ وجود زیر زمین و استفاده از آن در فصول مختلف ابراز رضایت می کنند. گروه دوم علاوه بر وجود حیاط و زیر زمین و فضاهای کافی برای جاگیری وسایل, وجود آشپزخانه و سرویس بهداشتی را در فضای داخلی ساختمان از موارد مورد رضایت خود می دانند. و همچنین دسته سوم ساکنین که بیشتر آنها را آپارتمان نشین ها تشکیل می دهند, سهولت برقراری امنیت در ساختمان, تازگی شیر آلات و تجهیزات به کار رفته در خانه, داشتن پارکینگ, مجهز بودن به سیستم گرمایش و سرمایش از پیش تعبیه شده در بنا را از نقاط قوت این تیپ از ساختمانهای مسکونی برمی شمارند.
جمع بندی
مطالعه این خیابان به عنوان یک محله قدیمی وجوهی از زندگی ساکنین این گونه محلات را آشکار می کند که طی مصاحبه با ساکنین آن, نگرش اهالی نسبت به محله در حال سکونت, خیابانهای مرتبط با آن, همسایگان و حتی نقاط دیگر شهر مشخص می شود. ساکنین خانه ها به ویژه مالکین, محله خود را, محله ای پر آسایش دانسته و دستیابی به امکانات رفاهی را در آن آسان و پر سهولت می دانند.
این محله با در برداشتن فضاهایی مثل مغازه ها, مسجد, حمام, بیمارستان و بازار تره بار دارای نوعی استقلال از محله های دیگر شده است و بیشتر ساکنین نیز با وجود فضاهای فراغتی متعدد با مسافت اندک از خیابان علایی – وجود چند تالار نمایش, سالن سینما,‌ پارکها, موزه ها – بیش از همه پارک هم جوار خیابان را به عنوان محل تفریحی و فراغتی خود معرفی می کنند.
ارتباط اهالی این محله از طریق ملاقات های هفتگی – ماهانه,‌ در قالب جلسات مذهبی, مهمانی ها,‌ عید دیدنی و عیادت در خانه های یکدیگر انجام می پذیرد.
بیشتر ساکنین خانه های نوع سوم (با قدمت کمتر از 20 سال) اجاره نشین هستند و سکونت آنها در این واحدها کوتاه مدت بوده و در نتیجه اسباب کشی, تخلیه و جانشینی افراد دیگر بیش از همه به آنها مربوط می شود.
تصویر بیرونی رایج, محله های مرکزی شهر را که در پیچ و خم پر ترددترین و آلوده ترین خیابانهای شهر قرار دارند محله هایی پر سروصدا, آشفته, آلوده و پر جمعیت باز می نماید. در حالی که در این پژوهش با محله ای روبرو هستیم که ساکنانش آن را به خاطر آرامش, امنیت, شناخت با سابقه اهالی آن و اصالت موجود در میان آنها (از نقطه نظر خود اطلاع رسانها) ترک نمی کنند و به نقاط دیگر شهر ترجیح می دهند,‌ هر چند که این دلبستگی بیش از همه شامل ساکنین اصلی و نسل اول آنها می شود و بیشتر فرزندان, مناطق بالای شهر را برای آینده خود مناسب تر دانسته و به دنبال نقل مکان به آن سمت شهر می باشند.