مهاجرت دیجیتالی و اسکیزوفرنیای هویتی

امیر غریب عشقی

چکیده :مهاجرت  یکی از پدیده­های مهم و قابل بحث در حوزه جوامع انسانی و تئوری های کلاسیک مباحث مربوط به حوزه علوم اجتماعی  و انسانی می­باشد.مهاجرت می­تواند دلایل گوناگونی از جمله اقتصادی، مذهبی، سیاسی یا اجتماعی داشته باشد. همچنین مهاجرت به عنوان یک پدیده اجتماعی همزمان می­تواند دارای جنبه های مثبت و منفی برای هر دو جامعه مبدأ و مقصد  باشد.در قرن اخیر به دنبال تحولات رخ داده در حوزه ارتباطات و بویژه ابزارهای ارتباط چند رسانه­ای و بخصوص ظهور و گسترش و همگانی شدن ابزارهای دیچیتالی، تغییرات جدید و پدیده های نوینی در جوامع انسانی قابل مشاهده می­باشد که مسبوق به سابقه نبوده است و آن پدیده ای است که من آنرا مهاجرت دیجیتالی می­نامم.این نوشته در پی آن است که این پدیده نوین را به اختصار تشریح و تبیین کند.

جهان دیجیتال امروز منجر به وقوع پدیده­ای بنام مقایسه در سطح فردی و جامعه بصورت پیوسته و دائمی می­گردد.این پدیده جهان دیجیتالی و ابزارهای متعلق به آن در نهایت منجر به ایجاد تصویری جدید اما ناپایدار از مفهوم هویت در سطح فردی و اجتماعی می­گردد که دارای دو جنبه پارادوکسیکال(Paradoxical) در سطح فردی و اجتماع می باشد   که در این مقاله از آن با عنوان پدیده مهاجرت دیجیتالی نامبرده می­شود.مهاجرت دیجیتالی منجر به وقوع دو پدیده حسرت (Regret )  و آرزو(Wish) می­گردد.به عبارت بهتر در مهاجرت دیجیتالی بر خلاف مفهوم کلاسیک مهاجرت هیچ گونه تغییر مکان فیزیکی رخ نمی­دهد. اما ما با افراد و انسانهایی مواجه هستیم که به شدت خواستار مهاجرت به شرایط زیستی و مکانهای دیگری که تصور زندگی بهتری در آن را دارند، هستند  اما چون بسیاری از آنان امکان چنین مهاجرتی را ندارند ما با خیل عظیمی از افراد مواجه هستیم که ظاهراً در محیط­های بومی خود زیست می­کنند اما از نظر ذهنی، اخلاقی و فرهنگی مهاجرت کرده­اند و در جوامع بومی خود به عنوان افرادی بیگانه(Alien) و فاقد ارتباط ارگانیک(Organic) و ذهنی با محیط اجتماعی و ارزشی خود زیست می­کنند. به عبارت بهتر با افرادی با هویت دوگانه (Double Identity) مواجهیم که در این نوشته از این پدیده تحت عنوان اسیکزوفرنی ( Schizophrenia  )هویتی از آن نامبرده شده است و نکته مهم تر در این پدیده عدم آگاهی طیف وسیعی از چنین افراد و جوامعی  از این هویت دوگانه در ذهنیت فردی و جمعی آنها  می باشد .این پدیده مختصرا و با نگاهی انتقادی با استفاده از برخی مفاهیم که ار سایر رشته های علمی به عاریت گرفته شده است  در قالب 30 عبارت – مفهوم مورد اشاره  قرار گرفته است.

 

کلمات کلیدی : مهاجرت ، جهان دیجیتالی، ابزارهای چند رسانه­ای، اسیکزوفرنی هویتی

 

*:

 

 

 

مقدمه :

قبل از هرچیز ضروری است به معنی مفاهیم اصلی بکار رفته در این نوشته اشاره ای گذرا گردد. هویت ،مهاجرت و اسکیزوفرنی .این سه اصطلاح در حوزه های مختلف اجتماعی و روانشناسی مورد استفاده قرار میگیرند . اما در این نوشته سعی شده با ترکیب این مفاهیم ،از ان برای تشریح پدیده نوینی که در بسیاری از جوامع در حال توسعه  در هر دو سطح خرد و کلان در حال وقوع میباشد استفاده گردد.

هویت :

 اصطلاحی است که در علوم اجتماعی برای تشریح تصور و ادراک  فردی انسان  از فردیت متمایز خود از ان استفاده می شود . از این اصطلاح برای بیان آن در مورد هویت ملی یا فرهنگی نیز استفاده می شود . این اصطلاح در روان شناسی اجتماعی نیز  کاربرد فراوانی دارد . هویت  در روانشناسی  به مباحث تصور فرد از خویشتن و فردیت خود  بیشتر می پردازد . و بیشتر بر این نکته تاکید میکند که فرد خودرا بعنوان واحد انسانی و در رابطه با سایر انسانها، سایر عقاید و طبیعت  چگونه تعریف میکند .در جامعه شناسی  هنگام سخن گفتن از هویت تاکید بیشتر  بر روی نقش رفتاری فرد می باشد .که مجموعه ای از اموخته ها از طریق نقش های اجتماعی بیانگر ان می باشد . در این حوزه هویت  بیشتر تعاملی متقابل از ذهنیت فردی و نقش های اجتماعی فرد تلقی می شود .

مهاجرت:

در معنی کلاسیک خود عبارت است از عبور از مرزها برای ورود به کشور یا منطقه جغرافیایی دیگری به منظور اقامت دائم در نقطه مقصد . مهاجرت  می تواند به دلایل متفاوتی از ان جمله  اقتصادی ،سیاسی ،خانوادگی ،مذهبی و یا تلاش برای تغییر شرایط رخ  دهد.

اسکیزوفرنی :

اصطلاحی است در علم روان شناسی که از ان به عنوان بیماری با  ذهن خیلی باز نیز یاد می شود .این  یک بیماری روانی با منشاء نامشخّص و علایم متغیّر می‌باشد. مشخصهٔ این بیماری عدم توانایی درک و یا بیان واقعیت است. این بیماری دارای عوارضی همچون عدم ارتباط منطقی در رفتار و گفتار، انزوا و گوشه نشینی بیش از حد و هذیان و توهم است.  در این مقاله از وجه سمبولیک نام این بیماری که نمادی برای عدم توانایی درک واقعیت و توهم هویتی است استفاده شده است و منظور تبیین حالتی ذهنی است که فرد از تشخیص واقعی هویت و جایگاه واقعی خود ناتوان  و با هویت های چند گانه ذهنی زندگی می کند .

 

با این مقدمه به تشریح پدیده مهاجرت دیجیتالی البته به اختصار پرداخته می شود.

1-در مفهوم مهاجرت ، جابجایی در سطوح مختلف ویژگی اصلی این مفهوم اجتماعی می­باشد. همچنین اقدام شخصی و با اراده فردی بدون فشار خارج اغز فرد ویژگی این جابجایی تلقی می گردد و این نقطه افتراق مهاجرت با کوچ اجباری در نظر گرفته می شود. .

2-مفهوم مستقر در هر نوع پدیده مهاجرتی و عامل اصلی پدید آورنده و محرک آن مفهوم نارضایتی از وضع موجود  فرد مهاجر می­باشد.

3-پدیده مهاجرت به عنوان پدیده­ای تدریجی و نه دفعی و ناگهانی تلقی می­شود.قدم اول در شروع پدیده مهاجرت شروع تغییراتی تدریجی در فضای ذهنی افراد مهاجر می­باشد.

4- قدم اول در شروع پدیده مهاجرت شروع تغییراتی تدریجی در فضای ذهنی افراد مهاجر می­باشد.

 

 

 

5-تغییر در فضای ذهنی فرد مهاجر فرآیندی چند مرحله­ای است و قدم اول در این راه شروع پدیده خود ارزیابی یا (

self evaluating) می­باشد. در این قدم فرد شروع به ارزیابی خود به عنوان یک هویت مستقل و فردیت (Individuality ) در سطح اجتماع خود و در مراحل بعدی در سطح کلان و جهانی می­کند.

6-به نظر می­رسد هر فرد دارای سه سطح تصویر ذهنی از خود  در زندگی  می­باشد.

الف) تصویری از زندگی اکنون خود( موجود)

ب) تصویر از زندگی مورد انتظار خود (زندگی ایده­آل)

ج) تصویر از زندگی که او واقعاً بر اساس موجودیت و قابلیت­های خود  پتانسیل تحقق آن را دارد .

7-ترکیبی از این سه تصویر و تصور ذهنی در هر فرد، موزائیکی از مفهومی را می­سازد که از آن می­توان تحت عنوان هویت فردی یاد کرد.

8-هر زمان که فاصله این سه تصویر ذهنی که سازنده هویت فردی است از هم زیاد گردد و این سه تصویر دچار واگرایی گردند ، مفهوم نارضایتی در فرد شروع و به تدریج تعمیم می­یابد.

9-به نظر می­رسد در طی دوران زندگی فرد اجتماعی، مسیر حرکت فرد، تلاشی برای حرکت از وضعیت موجود به سمت وضعیت ذهنی ایده آل می­باشد. با این تعریف می­توان مهاجرت را مدلی از این روند جابجایی ذهنی و عملی در سطح کلان تعریف کرد. به عبارت بهتر می­توان مهاجرت را محصول این اختلاف پتانسیل شدید بین آرزوهای انسانی و وضعیت موجود انسانی دانست.

اما به راستی این پدیده چگونه شکل می­گیرد؟

10-پاسخ را می­توان در پدیده مقایسه پذیری انسان دانست. انسان در طی زندگی اجتماعی خود نیازمند یک تعریف روشن از خویشتن خویش می­باشد. این تعریف که غالباً از آن تحت عنوان هویت (Identity) نام برده می­شود ، محصول پدیده مقایسه خود با دیگران می­باشد. ذهن انسان اجتماعی با جمع آوری تشابهات(Similarity) و تفاوت های(Differences)  فردی و طبقه­بندی آنها اقدام به آنالیز این داده­ها در جهت یافتن مکان مناسبی در سلسه مراتب اجتماعی برای خود  می­کند و  در دستگاه مختصات اجتماعی مکانی برای خود تصور و تعریف میکند .بر اساس چنین فرآیندی هر فردی اقدام به ساختن مفهومی بنام هویت فردی می­کند.

11-این فرآیند، در سطح اجتماع نیز از همین روند و مراحل پیروی می­کند. به عبارت بهتر جوامع نیز به عنوان هویت­هایی جمعی و کلان­تر، جایگاه خود را با فرآیند مقایسه تشابهات و تفاوت­ها ارزیابی و تعریف می­کنند.

12-اما ابزار این مقایسه همان ارتباط در سطح فردی و اجتماعی است. انسان از لحظه تولد تا مرگ در حال دریافت و ارسال اطلاعات به صورت تمام وقت و از طریق روابط انسانی و اجتماعی  است.

13-بدیهی است هرگونه گسترش ابزارهای ارتباطی، منجر به توانمند سازی بیشتر فرد و در نتیجه افزایش تبادل اطلاعات و در نهایت تعمیق فرآیند مقایسه می­گردد که محصول نهایی نیز می تواند ، سوالات بیشتر، ابهامات بیشتر و در نهایت افزایش سطح عدم رضایت باشد.

14-طبیعتا در جهان پیشا مدرن ،(Traditional) بدلیل سطح ،گستره، نوع و شدت ارتباطات و داده های مبادله شده فرد با محیط پیرامونی ، که به طرز معناداری پایین تر بوده است ، چنین فرایند مقایسه مداوم بین فرد با سایر افراد و جامعه با سایر جوامع  به ندرت امکان وقوع داشته است و ثبات و نوعی  امنیت روانی حاصل از کم اگاهی نیز  در روابط جاری تر بوده است

 

 

 15-جهان مدرن، تسهیلات بیشتر، ارزان­تر، سریع­تر، متنوع­تر، عمومی­تر و گسترده­تری را برای روابط تقریباً نامحدود، هم در سطح افقی و هم در سطح عمودی برای فرد فرآهم آورده است.

16-سرمایه­داری، تجارت، حمل و نقل، بازارو جنگ­ها، را می­توان به عنوان ابزارهای قدرتمندی برای افزایش سطح و عمق ارتباطات در سطح فرد و اجتماع در نظر گرفت.از میان محصولات جهان مدرن، برخی از اختراعات از جمله برق، خودرو، هواپیما، بازارهای جهانی و به ویژه سیستم­های چند رسانه­ای ارتباطات( یا همان ابزارهای دیجیتالی مبادله اطلاعات ) تسهیلات متنوع و پیچیده­ای را برای فرد و جوامع فرآهم آورده­اند و در ضمن منجر به خلق سیستم­های شبکه­ای مبادله هویتی جدید تری نیز گردیده­اند.

17-به نظر می­رسد یکی از مهمترین پدیده­های قدرتمندی که جهان را به شدت تحت تأثیر قرار داده است مفهوم دیجیتالیسم و تکنولوژی های مرتبط با این پدیده است. به عبارت بهتر به نظر می­رسد عبارت  جهان دیجیتالی عبارت مناسبی برای تشریح جنبه های مختلف زندگی انسان در قرن 21 باشد .

18-به نظر میرسد که  مهمترین تأثیر و نقش پدیده دیجیتالیسم محو کردن مفهوم سابقاً پایدار هویت فردی در جهان کنونی باشد.

19-ابزارها و تکنولوژی های دیجیتالی مداوماً  اقدام به ارائه تصویری، ناپایدار، گذرا ، چندگانه از شخصیت و روش های زیست  انسانی دارند. به عبارت بهتر بطور پیوسته مقیاس­ها و مترهای متنوعی برای مقایسه پدیده­ها و ارزشها  هم در سطح خرد (فردی) و هم در سطح کلان (جامعه) ارائه می­دهند.

20-بدین ترتیب در سطح خرد(فرد) شروع به مقایسه روش ، کیفیت و ارزشهای  نحوه زیست  ، محدوده اختیارات و انتخاب­های خود و شاخص­های اخلاقی خود با دیگران می­کند.

21-به تدریج این فرآیند  بویژه در جوامعی که از نظر سطح توسعه با جوامع خالق این تکنولوزی ها اختلاف تاریخی ،اجتماعی و اقتصادی معنی داری دارند ،منجر به پدیده­ای می­گردد که  در این نوشته از  آن تحت عنوان  مهاجرت دیجیتالی نام برده شده است.

22-پدیده  مهاجرت دیجیتالی منجر به پدیده حسرت و آرزو ابتدا در سطح فردی و سپس در سطح اجتماع می­گردد.

23-پدیده حسرت بسته  به سطح توسعه فردی یا فرهنگی می­تواند دو نتیجه متفاوت داشته باشد.

24- در برخی از افراد و جوامع می­تواند عامل تحرک به سمت تغییرات مثبت و شروع فرآیند تفکر انتقادی گردد که عامل مهم و اساسی در فرآیند توسعه می­باشد.

25-در برخی از جوامع نیز که  دارای عوامل ممانعت کننده ویژه ای در مقابل تغییرات موثر اجتماعی  می­باشند، می­تواند منجر به انفعال  فردی یا اجتماعی گردد که در برخی شرایط می تواند منجر به  نتایج خطرناکی نیز  گردد.

26- مهمترین عارضه  این حالت اخیر پدیده ایست که از آن در این مقاله  تحت عنوان اسیکزوفرنی هویتی یاد می­شود که به مفهوم عدم هماهنگی اجزای  تفکر و پاسخهای احساسی فرد می­باشد که ابتدا  منجر به اختلال  ذهنی  ( نه در مفهوم روانشناسی بلکه  به مفهوم روان شناسی اجتماعی ) و سپس منجر به اختلال شخصیتی چندگانه یا با شخصیت فردی تجزیه شده می­گردد. که این پدیده در مفهوم هویتی آن در بسیاری از جوامع توسعه نیافته بوضوح قابل تشخیص می­باشد.

27-در چنین پدیده­ای ما با فرد یا جامعه­ای مواجه ایم که خود را مقایسه می­کند، خواستار تغییر است . به عبارت بهتر خواستار مهاجرت به شرایط مطلوب تر می­باشد. اما به دلایل فرهنگی، تاریخی یا اقتصادی امکان مهاجرت و یا تغییر شرایط را ندارد.لذا وضعیتی پارادوکسیکال بین وضعیت واقعی و وضعیت ایده­آل پدید می­آید و در این نقطه ما با فردی مواجهیم که از لحاظ فیزیکی در محیط بومی خود زیست می­کند اما از نظر اخلاقی ، ذهنی و فرهنگی در اصل مهاجرت کرده است و هیچ ارتباط و پیوستگی با فرهنگ بومی خود ندارد و در اصل در فضای ذهنی دیگری زندگی می­کند و این پدیده منجر به هویتی دوگانه در سطح فرد و سپس تعمیم آن در سطح  اجتماع می­گردد.

28-در طول زمان این انفعال می­تواند منجر به سرگردانی و در مراحل بعدی به نوعی نفرت از سایر فرهنگ ها و جوامع منجر گردد .

29-این انفعال و سرگردانی زمانیکه با شکست های متعددی بویژه در سطح اجتماعی ترکیب شود، ممکن است به اشکالی از  افراط گرایی و اشکال مختلف خشونت نیز منتهی گردد.

30-در نهایت می­توان چنین نتیجه گیری کرد که مهاجرت دیجیتالی در جهان امروز جنبه­ها و نتایج پیچیده­ای در بر دارد. این پدیده نه تنها می­تواند فرآیند توسعه جهانی و جهانی شدن را در سطح خرد و کلان تسهیل کند و منجر به کاهش سطح خشونت و افتراق فرهنگی از طریق فرآهم کردن امکان تبادل و تعامل بهتر گردد. در عین حال پتانسیل بالایی در تعمیق فاصله موجود بین رضایت و عدم رضایت در میان جوامع مختلف در سطوح متفاوت  دارد.

 

برخی از منابع :

 

Buckley PF, Miller BJ, Lehrer DS, Castle DJ. Psychiatric co morbidities and schizophrenia. Schizophrenic Bull. 2009;35(2):383–402.

Carson VB (2000). Mental health nursing: the nurse-patient journey W.B. Saunders. ISBN 9780721680538. p. 638

Global Migration: A World Ever More on the Move". The New York Times. June 25, 2010

 

Hurd, E. (2010). Confessions of Belonging: My Emotional Journey as a Medical Translator. Qualitative Inquiry 16(10), 783-791.

 

Hurd, E. (2010). Confessions of Belonging: My Emotional Journey as a Medical Translator. Qualitative Inquiry 16(10), 783-791.

 

International Migration Report 2006". United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. 2006. Retrieved 30 October 2009

 

Leary, M. R.; Tangney, J. P. (2003). Handbook of self and identity. New York:Guilford Press. ISBN 1572307986

 

Leary, M. R.; Tangney, J. P. (2003). Handbook of self and identity. New York:Guilford Press. ISBN 1572307986

 

Social Identity Theory". Universiteit Twente. Retrieved 2008-05-24

 

Schizophrenia" Concise Medical Dictionary. Oxford University Press, 2010. Oxford Reference Online.

 

Maastricht University Library. 29 June 2010 prepaid subscription only

 

.Schizophrenia. Wiley-Blackwell; 2003. ISBN 9780632063888. p. 21

 

این مقاله  ترجمه ای است از  متن انگلیسی آن که بعنوان مقاله شفاهی در دومین کنفرانس بین المللی علوم انسانی و اجتماعی   در سال 2011  ارائه شده بود..

(2nd International Conference on Humanities, Historical and Social Sciences - CHHSS 2011, Cairo , Egypt)

 

دوست و همکار گرامی

چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «انسان شناسی و فرهنگ» بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که برای تداوم کار این سایت و خدمات دیگر مرکز انسان شناسی و فرهنگ، در کنار همکاری علمی،  نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان وجود دارد. برای اطلاع از چگونگی کمک رسانی و اقدام در این جهت خبر زیر را بخوانید

http://anthropology.ir/node/11294

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

غریب عشقی، امیر

مطالب نویسنده