سرآغاز

درسگفتار: "مکتب فرانکفورت : سه نسل تفکر انتقادی و نظریه انتقادی"(حسینعلی نوذری)

گروه اخبار
site poster.jpg

طرح درسگفتارها
هدف دوره ی حاضر ، ارائه چشم اندازی تحلیلی – تاریخی و نظام مند از یکی از مهمترین و تاثیر گذارترین جریان های روشنفکری و نظریٍ انتقادی در حوزه های مهمی چون نظریه اجتماعی ، نظریه سیاسی ، فلسفه سیاسی و اجتماعی قرن بیستم است که تحول و تاثیری شگرف در بخش اعظم رشته های علوم انسانی و علوم اجتماعی از علوم سیاسی ، جامعه شناسی ، فلسفه ، روان شناسی و روانکاوی گرفته تا ادبیات ، نقد ادبی ، نظریه ادبی ، هنرهای تجسمی ، زیبایی شناسی ، فلسفه هنر ، موسیقی ، فیلم وبسیاری رشته های دیگر بر جای نهاده است . تحول و تاثیری که هنوز همچنان به قوت خود باقی است و منشا ظهور و تکوین و گسترش رویکردها و الگوهای نظری و تحلیلی متنوع در این رشته ها شده است . این جریان یکی از سنت های نظری و روشنفکری عمده قرن بیستم محسوب می شود و حائز اهمیت محوری برای فلسفه ، نظریه سیاسی ، تاریخ و تاریخ نگاری ، تاریخ ِ عقاید ، مطالعات فرهنگی و ... به شما می رود .

این جران چنان که برخی از نظریه پردازان قرن بیستم مانند داگلاس مک ِ کی کلنر اذعان دارند ، در خلال سال های دهه 1960 میلادی ، همچون فانوس دریایی ، راهنمای شمار وسیعی از روشنفکران ، متفکران در ایالات متحده ، که در تلاطم طوفان های اندیشگی ِ چپ و راست دستخوش آشفتگی و سردرگمی شده بودند ، قرار گرفت . به ویژه نسلی از رادیکال های " چپ جدید " در این تلاطم و طوفان در پی کوکب هدایت نظری و سیاسی به آثار نظریه پردازاننسل اول و دوم انتقادی ِ مکتب فرانکفورت مانند : ماکس هورکهایمر ، فردریش پولوک ، فرانتس نویمان ، یورگن هابرمارس و ... روی آوردند .

پروژه ی مهم و تاثیرگذار این مکتب که به " نظریه انتقادی " موسوم بوده و مشتمل بر ملاحظات انتقادی ِ سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی ، و فرهنگی است و از جنبه های معرفت­شناسیک و روش­شناسیک و با رویکرد و نگاهی انتقادی به الگوها و پارادایم های غالب ِ کلاسیک و سنتی به ویژه در حوزه فلسفه علم و روش شناسی می پردازد ، علاوه بر دیگر لرنامه ها و فعالیت های فکری – فلسفی به تبیین و تنویر آن دسته از معظلات و شرایط اجتماعی ظالمانه و غیر عادلانه ای پرداخته است که انسان معاصر از آغاز قرن بیستم به ویژه در خلال دو جنگ جهانی و پس از آن با دهشت و وحشت تمام آن را تجربه کرده است . بر این مبنا پروژه ی مذکور ( نظریه انتقادی ) دلایل قانع کننده ای در نفی ِ نظام سرمایه داری و جامعه ی مصرفی ِ مبتنی بر آن و در اثبات درستی مطالبات ِ بخش مهمی از نسل های 1950 ، 1960 ، 1970 مبنی برضرورت ِ ایجاد تحولات اجتماعی بنیادین ارائه کرده است .

در میان اصحاب نظریه انتقادی به ملاحظات و دغدغه های فلسفی و کاربست های سیاسی و اجتماعی مشترک بر می خوریم که سائق اصلی نظریه انتقادی در سراسر تاریخ به شمار ی رود . در همین حال تنوع رویکرد ها ، اختلاف مواضع سیاسی ، افتراق های نظری و روش­شناسیک موجود میان اعضاء و شارحان نظریه انتقادی نیز نقش مهمی در غنا و گستردگی ِ آن در مقام یک نحله ی فلسفی داشته است . نظریه انتقادی در مناسباتی دیالکتیکی به رادیکالیزه کردن ِ نسل هایی از روشنفکران و فعالین سیاسی و اجتماعی کمک شایانی کرده است .

در اوایل دهه 1980 ، یعنی درست در آغار دوران واکنش ها و مواضع محافظه کارانه در ایالات متحده و دیگر کشور ها ، مطالعه جدی و ژرف در باب نظریه انتقادی به بسیاری از روشنفکران و نسل جوان رادیکال و منتقدان ِ تیزبین کمک کرد تا مواضع اپوزیسیون رادیکال خود را در خلال این دوران حفظ کنند و تسلیم شرایط همه گیر نشوند ؛ در واقع این نظریه انتقادی بود که ابزار و سلاح های لازم برای نقشه هژمونی محافظه کارانه در اختیار آنان قرار داد . ریچارد جی. برنشتاین تصریح می کند که با توجه به این رسالت ها و کارویژه هاست که مکتب فرانکفورت و نظریه انتقادی ِ آن به مثابه پدیده ای غیر قابل انکار درآمده است و به هیچ وجه نمی توان نقش و اهمیت آن را در بسترسازهای فکری و در ایجاد تحولات پارادایمی در عرصه های مختلف نظریه اجتماعی ، اندیشه سیاسی ، فلسفه سیاسی ، نظریه سیاسی ، زیبایی شناسی و هنر ، جامعه شناسی ، ادبیات ، روان شناسی و ... نادیده گرفت. در دوران پس از جنگ جهانی دوم تا سال‌های دهه‌ی 1970، بار دیگر همچون نمیه‌ی دوم قرن نوزدهم، شاهد فراخوان دوباره‌ی مفهوم "پراکسیس" و گسترش پژواک نیرومند و غنی و برانگیزاننده‌ی آن در میان بسیاری از روشنفکران چپ در سراسر جهان هستیم؛ مقوله‌ای که برای آرمان‌خواهان عدالت‌گرا و آزادی‌طلب تداعی‌گر جریان‌هایی چون مارکس جوان و سنت مارکسیسم غربی است که در نهایت در کالبد و هیأت نظریه‌ی انتقادی مکتب فرانکفورت سربرمی‌آورد.

در سراسر اروپا و متعاقباً در سایر نقاط جهان، "نظریه انتقادی" و مقوله‌ی "پراکسیس" ِ ملازم با آن همانند درفشی پیشاپیش آن دسته ز روشنفکران چپ قرارگرفت که به نبرد علیه استالینیسم، دگمایسم، و توتالیتاریسم برخاسته بودند. طی نیم‌قرن اخیر در کنار تلاش‌ها و برنامه‌ها و اقدامات فکری و فلسفی، فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی، به ویژه در سال‌های دهه‌ی 1970 آثار عمده‌ی نظریه‌پردازان انتقادی به زبان انگلیسی و فرانسه و سایر زبان‌های اروپایی ترجمه شد و به یمن این فعالیت‌های گسترده بود که "نظریه انتقادی" به صورت بخش مهمی از مناقشه‌های نظری و سیاسی ِ چند دهه‌ی اخیر درآمد. با مروری بر کارنامه‌ی نظری و روشنفکری چند دهه‌ی اخیر، به خوبی می‌توان ربط و مناسبت ِ مستقیم و مستند ِ نظریه‌ی انتقادی با برخی مسائل و موضوعات محوری و اساسی ِ سیاست رادیکال و نظریه‌ی اجتماعی ِ‌ رادیکال را از نخستین سال‌های دهه‌ی 1930 تا امروز در آغازین سال‌های دهه‌ی دوم قرن بیست و یکم پی گرفت. به همین دلیل است که برخی تحلیل‌گران معتقدند نظریه انتقادی در صورت بازسازی به راحتی می‌تواند در آینده نیز حائز اهمیت و واجد نقشی تعیین کننده باشد. با ورود به دهه‌ی 1990 و پس از آن حرکت به سمت قرن بیست‌و‌یکم نظریه‌ی انتقادی توانست چشم‌اندازهای نظری و سیاسی‌ای فراهم آورد که بخشی از یک چرخش چپ Left Turn بشمارآیند، به گونه‌ای که بتوانند امیدها و آمال سیاسی ِ سال‌های دهه‌ی 1960 را بار دیگر احیا کرده و جانی دوباره در کالبد فسرده‌ی آرمان‌های فروخفته‌ی رادیکالیسم سیاسی و انقلابیگری چپ بدمند؛ و در عین‌حال بر فقدان‌ها، ناکامی‌ها، یأس‌ها، زیان‌ها و عقب‌گردهای دهه‌ی 1980 فائق آمده و مسیر آن را تغییر دهند. نگارش و انتشار آثاری چون "نظریه ی انتقادی، مارکسیسم و مدرنیته" (1989) توسط نویسندگانی نظیر داگلاس کلز تا حدودی در راستای این امیدها صورت گرفته‌بود.

٭                  ٭                  ٭

پروژه‌ی "مکتب فرانکفورت: سه نسل تفکر انتقادی و نظریه انتقادی" طی دوره‌ی 4 جلسه‌ای برگزار خواهد شد و پس از آن مجدداً ادامه‌ی آن‌ها در جلسات بعدی پی‌گرفته‌می‌شود.

دوره‌ی اول: مکتب فرانکفورت و نظریه‌ی انتقادی: سال‌های آغازین و نسل اول نظریه‌پردازان انتقادی

جلسه اول: تکوین و صورت‌بندی موسسه‌ی تحقیقات اجتماعی فرانکفورت

-              کارل گرونبرگ (آرشیو گرونبرگ)

-              ماکس هورکهابمر

جلسه دوم: تکوین نظریه انتقادی: "نظریه انتقادی و سنتی" – مانیفست 1937.

جلسه سوم: بنیامین و آدورنو (نظریه‌ها و مفاهیم اساسی)

جلسه چهارم: مارکوزه، فروم، پولوک (دیدگاه‌ها و مواضع)

 

دوره‌ی دوم: نسل دوم نظریه‌پردازان انتقادی: یورگن هابرماس (دستاوردها، رویکردها و...)

دوره‌ی سوم: نسل سوم نظریه‌پردازان انتقادی (مواضع، شباهت‌ها، تفاوت‌ها و...)

در جلسات هر دوره سعی می شود تا مفاهیم و مسایل اساسی مرتبط با نظریه انتقادی و مکتب فرانکفورت مورد بررسی و تحلیل قرار بگیرد. از جمله معرفی چهره ها و شخصیت‌های اصلی اصحاب فرانکفورت و نظریه‌پردازان انتقادی، خاستگاه‌های نظریه انتقادی، نقش و جایگاه مفهوم فرهنگ و جامعه، مفهوم دیالکتیک و دیالکتیک منفی، نقد مفهوم یسلطه، نقد مفهوم بت‌واره‌شدگی، نقد متافیزیک، نقد ماتریالیسم ِ وجودشناسیک، نقد عقلانیت ابزاری و عقلانیت تکنولوژیک، نتایج و تبعات مهاجرت به ایالات متحده، دوران مدیریت هورکهایم، افول مواضع انتقادی، ارتباط با دانشگاه کلمبیا، نقد فاشیسم و توتالیتریسم، پروژه‌های تحقیقاتی و موسسه و نظایر آن‌ها؛ که حسب مورد در جلسات ارائه خواهیم‌کرد.

 

ضمیمه:

٭ علاوه بر موارد و فقراتی که در طرحِ درس‌گفتار برنامه‌ریزی و پیشنهاد شده‌است، پاره‌ای مضامین چالش‌برانگیز که همواره محل مناقشه در بین اصحاب نظریه اجتماعی و فلسفه‌ی اجتماعی قرار داشته و دارند، و اصحاب نظریه انتقادی فرانکفورتی نیز به حد وافر به آن‌ها اهتمام داشته‌اند – نیز به صورت پیشنهاد در ذیل ارائه می‌شوند که پرداختن به آن‌ها بسیار مثمر ثمر خواهد بود؛ ک در صورت علاقه و خواست مخاطبان ارجمند در هر یک از دوره‌ها یک یا چند فقره از موارد ذیل مورد شرح و تحلیل قرار می‌گیرد:

 

 

-          وظایف و کار ویژه‌‌های موسسه‌ی تحقیقات اجتماعی: وضعیت فلسه اجتماعی معاصر (هورکهایمر)

-          فلسفه و نظریه انتقادی (مارکوزه)

-          صنعت فرهنگ، دیالکتیک روشنگری ... (آدورنو)

-          حوزه‌ی عمومی، نظریه ارتباطات، پروژه ناتمام مدرنیته، ... (یورگن هابرماس)

-          شخصیت اقتدارگرا (آدورنو)

-          رسالت‌های نظریه انتقادی (هابرماس)

-          جامعه مصرفی آماج نظریه انتقادی (رابرت بوکاک)

-          نظریه انتقادی و جامعه مصرفی (داگلاس کلز)

 

 

 

٭ نظریه انتقادی و دین

-          تأملاتی در باب دین (مذهب)

-          حمله به متافیزیک (کانتکست قرائت‌ها و گفتمان‌های دینی)

-          خرد و از خودگذشتگی (ایثار، قربانی) ( آدورنو)

-          عقل و وحی (الهام) (آدورنو)

-          تأملاتی در متافیزیک (آدورنو)

-          توحید و شرک (هورکهایمر)

-          دین و فلسفه (هورکهایمر)

-          ملاحظات و تأملاتی چند در خصوص فرآیند لیبرالیزه شدن دین (هورکهایمر)

-          سرمایه‌داری به مثابه دین (بنیامین)

-          سیاست و الهیات (بنیامین)

-          استعلا از درون، استعلا در این جهان (هابرماس)

-          ایمان و شناخت (هابرماس)

-          در باب مناسبات میان دولت لیبرال ِ سکولار و دین (هابرماس)

-          روشنگری و الهیات به منزله پروژه‌های ناتمام (هلموت پوکرت)

-          دین به مثابه پراکسیس ِ آیینی، مفاهمه‌ای (ارتباطی) و انتقادی (ادموند آرِنز)

 

 

 

٭                  ٭                  ٭

 

 

 

-          بنیامین و آدورنو: بازتولید مکانیکیِ اثر هنری و افول هاله (اُورا)

-          هواکهایمر، آدورنو: نقد عقل روشنگری، دیالکتیک منفی، و نظریه زیبایی‌شناسی

 

٭ نسل دوم نظریه‌پردازان انتقادی: هابرماس، آلبرشت ولمر، کلاوس اوفه، کلاوس اِدِر ...

-          نظریه انتقادی، پساساختارگرایی و پسامدرنیسم

 

٭ نسل سوم نظریه پردازان انتقادی:

اکسل هانِث: مبارزه برای بازشناسی

              میراث روشنفکری نظریه انتقادی: آسیب‌شناسی اجتماعی خرد (واکاوی عقل از منظر آسیب‌شناسی اجتماعی)

استفن وایت: علوم اجتماعی انتقادی: چرخش پراگماتیستی

مارتین جی: تخیل دیالکتیکی

تامس مک‌کارتی: هابرماس: پل ارتباط نسل دوم و اول

سیلا بن‌حبیب: نظریه انتقادی، هنجار و یوتوپیا

نانسی فریزر، نانسی لاو

 

 

 

 

منابع:

-       Adorno, Theodor W. etal. (eds), The Positivist Dispute in German Sociology (1969), tr. By Glyn Adey and David Frisby (London: Heinemann, 1977), 2 vols.

-       Bronner, Stephen Eric, Of Critical Theory and Its Theorists (London: Routledge, 2002).

-       Bronner, S. E. and Douglas Mackay Kellner (eds), Critical theory and Society: A Reader (London & N. Y.: Routledge, 1989)

-       Held, David, Introduction to Critical Theory: Horkheimer to Habermas (Cambridge, UK: Polity Press, 1990).

-       Horkheimer, Max, Critical Theory: Selected Essays (N.Y.: Continnum, 1999)

-       How, Alan, Critical Theory (N.Y.: Palgrave / Mac Millan, 2003)

-       Jay, Martin, The Dialectical Imagination: A History of the Institute of Social Research, 1923-1950 (London: Heinemann, 1973).

-       Kellner, Douglas, Critical Theory, Marzism and Modernity (Cambridge: Polity, 1989)

-       Mendieta, Eduardo (ed), The Frankfurt School on Religion (N.Y.: Routledge, 2005)

-       Pensky, Max, "Third generation critical theory:. In S. Critchley and W.R Schroeder (eds), A Companion to Continental Philosophy (Oxford, UK.: Blackwell, 1998), pp. 407 – 4013.

-       Rush, Fred (ed), The Cambridge Companion to Critical Theory (Cambridge & N.Y.: CUP. 2004)

-       Slater, Phil, Origin and Significance of the Frankfurt School (London: RKP. 1979).

-       Wiggershauss, Rolf, The Frankfurt School: Its History, Theories and Political Significance (1986), trans. Michael Roberston (Cambridge: Polity, 1994).

 

 

زمان: پنج‌شنبه‌ها؛ از ساعت 14 الی 16

تاریخ شروع دوره: 1391/07/13

 

 

جهت ثبت نام و حضور در کلاس با روابط عمومی موسسه پرسش تماس حاصل فرمایید

تلفن : 88658603 - 88658604 - 88658605.

 

 

دوست و همکار گرامی

چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «انسان شناسی و فرهنگ» بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که برای تداوم کار این سایت و خدمات دیگر مرکز انسان شناسی و فرهنگ، در کنار همکاری علمی،  نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان وجود دارد. برای اطلاع از چگونگی کمک رسانی و اقدام در این جهت خبر زیر را بخوانید

http://anthropology.ir/node/11294

Share this
تمامی حقوق این پایگاه برای «انسان شناسی و فرهنگ» محفوظ است.