رونمائی از کتاب « در فرهنگ خود زیستن و به فرهنگ های دیگر نگریستن»

...

چهارشنبه ۴ آذر ساعت ۱۶ نشستی با عنوان «بررسی انسان‌شناختی فرهنگ هنر عامه» در ساختمان مرکزی فرهنگستان هنر با حضور دکتر ژاله آموزگار، مرتضی فرهادی، ناصر فکوهی و علی بلوکباشی و جمعی از دانشجویان و علاقمندان برگزار شد.
در این نشست که توسط گروه انسان شناسی هنر فرهنگستان هنر و با همکاری انتشارات «گل آذین» برگزار شد از کتاب «در فرهنگ خود زیستن و به فرهنگ‌های دیگر نگریستن» آخرین نوشته دکتر علی بلوکباشی پیشکسوت انسان شناسی ایران و عضو گروه پژوهش انسان‌شناسی هنر فرهنگستان هنر رونمایی ‌شد.
جنبه عام اشتراکی جوامع، تمدن و جنبه خاص آن فرهنگ است
در این جلسه ابتدا دکتر ژاله آموزگار استاد گروه فرهنگ و زبان ‌های باستانی دانشگاه تهران در سخنرانی خود خلاصه-ا‌‌‌ی در مورد ۳۰ گفتار کتاب «در فرهنگ خود زیستن و به فرهنگ‌های دیگر نگریستن» بیان کرد و گفت: «مقالات موجود در این کتاب، با محوریت اصلی مردم شناسی، علاوه بر پیش گفتار، شامل پنج بخش با عناوین «کلیات فرهنگ»، «زبان و ادبیات عامه»، «دانش و فناوری در حوزه فرهنگ عامیانه» و «مناسک آئینی و مذهبی» است که در همه این بخش‌ها نکات جالب توجه و بحث برانگیز مردم شناسی را می‌توان یافت
دکتر آموزگار درباره مقاله «نان و نانوائی در تهران: سنگک ‌پزی و تافتون ‌پزی» توضیح داد: این مقاله از مباحث شیرین و بهتر بگویم لذیذ این مجموعه است، در این مقاله که نگارش آن به سالهای ۱۳۴۷ برمی ‌گردد خواننده با امورات مربوط به آرد و خمیر و نان پزی، انواع نانها و همچنین سابقه تافتون و نان سنگک آگاه می شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در ادامه در مورد مقاله «حدیث شهادت در حاشیه کویر» بیان کرد که مؤلف ضمن اشاره به مناسک شهادت در ایران سخن از سیاوش و آئین سوگواری او به میان آورده است، وی با بیان اینکه داستان سیاوش برای ما ایرانیان همیشه جذابیت خاصی داشته است، گفت نویسنده در این مقاله اسطوره سیاوش را با آئین های مربوط به شهادت در حاشیه کویر ارتباط داده است.
ایشان پس از شرح مختصری از این مقالات اظهار کرد: این مجموعه مقالات با مطالب مربوط به تمدن آغاز می ‌شوند، با مسائل مربوط به زبان، فولکلور، معماری، موسیقی، مراسم و مشاعر دینی مربوط به تابوت گردانی ادامه می‌یابند و سرانجام مطالب با آئین های مربوط به مرگ پایان می‌یابند.
وی با بیان اینکه در مقاله «فرهنگ و تمدن» با تعریف ‌های گوناگون از فرهنگ آشنا می شویم گفت نویسنده تعریف فرهنگ و تمدن را مجموعه ای از معرفت، عقاید، هنر و اخلاق می داند.
استاد دانشگاه تهران افزود: این تعریف که به عنوان تعریفی دقیق عنوان شده است به نظر من کمی مشکل دارد و آن آمیخته شدن فرهنگ با تمدن است، فرهنگ که culture نامیده می شود از ویژگی‌های انسان است و شاید حد فاصل میان انسان و حیوان، اما تمدن، وصف اجتماعی است و سازمان‌های اجتماعی و مناسبات فرهنگی در مقوله تمدن قرار می-گیرد.
وی همچنین در تفاوت فرهنگ و تمدن گفت: تمدن مجموعه ای منظم از کردارهای جامعه است که بیشتر به نیازهای مادی مربوط می شود، در حالی که فرهنگ جوابگوی معنویت، روان و اندیشه آدمی است، شاید بتوان جنبه عام اشتراکی جوامع را تمدن و جنبه خاص آن را فرهنگ دانست، فرهنگ غیر مادی است، ویژگی های انحصاری دارد و جنبه ‌های ذهنی و معنوی را در بر‌می ‌گیرد و کمیت‌پذیر نیست. اما تمدن با جنبه‌های مادی سرو کار دارد، کمیت‌پذیر، قابل مقایسه و دارای خصیصه پیشرفت و افول است.
دکتر آموزگار در پایان سخنرانی خود افزود انتقال تمدن راحت ت‌ر است اما پذیرش فرهنگ ‌های دیگر و انتقال یک فرهنگ به محیطی دیگر چندان آسان نیست.
انسان هستی دار: با اعتنا، اصیل و گزینشگر
   فرهادی عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی ضمن بیان سلسله مراتب هستی از دید هایدگر مرحله سوم وجود و بودن را «هستی ‌دار بودن» مطرح کرد و افزود انسان هستی دار و نابهنگام ارتباط گیرنده و ارتباط جوینده است، نسبت به خود و فرهنگ خود با اعتناست و وقتی با فرهنگ خود بیگانه نباشد با فرهنگ دیگران نیز بیگانه نیست و در نتیجه می ‌تواند نگاه یک انسان دقیق، گزینشگر و نه یک نگاه مجذوب گر را داشته باشد.
وی با بیان این مقدمه دکتر بلوکباشی را نیز یک انسان هستی‌دار خواند و گفت او کسی است که موارد گوناگون سرزمین خود را مورد عنایت قرار می ‌دهد و این بدین معنی است که بلوکباشی انسانی با اعتنا، اصیل و هستی دار است.
دکتر فرهادی با بیان اینکه زبان شناسان یکی از معانی ایرانی بودن را فروتن بودن می دانند از دکتر بلوکباشی به عنوان فردی فروتن نام برد و گفت وی اصیل باقی مانده است و سعی کرده است تا اصالت ‌های فرهنگی ما را به نسل های بعدی منتقل کند.
دکتر فرهادی همچنین ابراز کرد در جامعه ا‌ی که همه برای ایجاد پرستیژ از مدرنیته دم می ‌زنند و به فرهنگ ملی خود پشت می ‌کنند دکتر بلوکباشی به بررسی فرهنگ بومی ایرانی پرداخت و همه اینها نشان می ‌دهد که هنوز در کشور ما قحط الرجال نیست و ما همچنان مردمانی داریم که بخش زیادی از عمرشان را در اوج به سر برده اند و امید که جامعه-شان را تنویر بخشند و در قله های اوج قرار داشته باشند.
مردم‌شناسی: شناساندن فرهنگ ناشناخته مردم کوچه و بازار به ساحت طبقات عالیه
سومین سخنران نشست بررسی اسنان شناختی فرهنگ و هنر عامه دکتر بلوکباشی بود، وی عمل مردم‌شناس را مانند عمل نی نوازی دانست که موسیقی را از زندگی عامی روستائی و چوپانی به دربار اشراف برده است،  زیرا یک مردم شناس فرهنگ ناشناخته و تحقیر شده مردم کوچه و بازار شهری و مردم دام‌چران روستائی و عشایری را به ساحت ممنوعه طبقات عالیه می ‌شناساند.
وی با بیان اینکه علما و ادیبان ما فرهنگ توده را عامی می پنداشتند و آنها را در طبقه عوام و در برابر طبقه خواص که خودشان باشند قرار می دادند، این نوع نگرش به طبقه پائین را منحصر به جامعه ایران ندانست و بیان کرد اروپائیان نیز سایر جوامع را پائین تر از خود می دانستند تا آنجا که جوامع ابتدائی را بی شعور می پنداشتند و افزود به همین دلیل امروزه وقتی که به اوراق مکتوب بازمانده از تاریخ حیات اجتماعی مردم ایران می نگریم با کمتر نوشته ای از طبقات پائین مردم ایران و کوچه و بازار برخورد می کنیم.
بلوکباشی در ادامه با بیان اینکه آگاهی ما از شکل زندگی مردم کوچه و بازار در چند دهه اخیر و از راه تحقیقات میدانی به دست آمده است، اظهار کرد نوشته های مردم شناسان نشان داده است که اگر چه این به قول اشراف؛ «احشام و رعایا» در محیطی ساده و بی رنگ و ریا زندگی می کنند و سواد ندارند ولی صاحب هنری والا و فرهنگی هستند که اگر نگوئیم فاخر تر از فرهنگ خواص اما هم سنگ آنهاست.
نویسنده کتاب «در فرهنگ خود زیستن و به فرهنگ های دیگر نگریستن» کتاب خود را حاصل گشت و گذار در فرهنگ مردم ایران دانست و اظهار کرد: جستجو‌گر در آستانه هر خانه و دکه و در زاویه هر کوچه و راسته، لحظه ای درنگ کرده و با اجازه صاحب آن مکان به هر خانه سرک زده و در هر نگاه فضای آن خانه و دکه را وارسی کرده و با اهل خانه به گفتگو نشسته و آنها را همانطور که می گفتند و رفتار می کردند بی کم و بیش به تصویر  کشیده و واقعیت زندگی آنها را همانگونه که می نمودند جلوه گر ساخته است.
وی در ادامه افزود کوشش نویسنده این بوده است که با نشان دادن ارزشهای جوهری فرهنگ سنتی در زندگی امروز کسانی را که نگرش بدبینانه نسبت به فرهنگ سنتی دارند و ماهیت وجودی آن را در جهان نوین ضد فرهنگ یا فرهنگ ستیز می داننند قانع کند و به آنان بفهماند که بخش بزرگی از فرهنگ سنتی ایران آن قابلیت را دارد که با فرهنگ سیطره‌جو وفاق و آشتی ایجاد کند و در کنار هم، فرهنگ زیستن در جامعه نو را بسازند.
عضو گروه پژوهش انسان‌شناسی هنر فرهنگستان هنر بیان کرد همچنین باور این بوده است که بتوان این انگیزه را در فرهنگ شناسان ایجاد کرد که با راه جوئی های عملی و تدبیر و شکوفائی شاید بشود خصلت تأمل و مدارا را میان فرهنگ ‌وران دو جامعه قدیم و امروز ایجاد کرد، به طوری که هیچ یک از دو گروه، فرهنگ گروه دیگر را خطر و مانعی برای خود نپندارند و افزون بر آن انسان های متعلق به هر دو نوع فرهنگ، فرهنگ های خود را پاره تکمیلی یکدیگر و سازنده نظام نوین جامعه قرن بیستم بدانند.
 
وی در پایان با ابراز اینکه فرهنگ سنتی ما پشتوانه بزرگ مردم ایران است و قطعا” در شتاب تحولات اجتماعی و گرایشات مدرنیته کنونی نقش دارد، تلاش برای متوقف کردن تحولات فرهنگی را کاری عبث دانست و بیان کرد وظیفه علمای اجتماعی، برنامه ریزان فرهنگی و به ویژه مردم شناسان  آموزش مردم به روش علمی به حفظ مجموعه ‌هایی گزینشی از عناصر فرهنگی و الگوهای رفتاری رایج در جامعه سنتی است تا این مجموعه های فرهنگی در عناصر سازنده خود مایه تطبیق دهی با فرهنگ نوین و توان اثر بخشی در پیشبرد زندگی مردم جوامع معاصر باشند.
ناصر فکوهی: وظیفه اصلی انسان‌شناسان نسل جدید مطالعه عمیق منابع مکتوب و نسخ تاریخی است
در پایان این نشست، دکتر فکوهی در سخنانی تحت عنوان «کاربرد فرهنگ عامه در دوره معاصر» رویکرد کلاسیک در انسان شناسی نسبت به دانش بومی (دانشی که در گذشته به آن جوامع ابتدائی می گفتند) را رویکردی دانست که جوامع ابتدائی را ساده تر از جوامع پیشرفته می پنداشت و با کشیدن یک خط بین این دو جوامع آن ها را از هم تفکیک می کرد و افزود این رویکرد امروز با مطالعات بومی صورت گرفته صد در صد زیر سوال رفته است.
وی در ادامه گفت در بحث کاربرد دو رویکرد اساسی نسبت به فرهنگ عامه وجود داشته است یک رویکرد که در سالهای دهه ۵۰ رویکرد غالب در فرهنگ اروپا بود که فرهنگ را به فرهنگ عالی یا هنر های زیبا و فرهنگ ابتدائی تقسیم می کرد و هدفش صرفا” حفظ این نوع فرهنگ در موزه بود، اما پس از دهه ۶۰ رویکرد دیگری ایجاد شد که معتقد بود علاوه بر نگه داشتن آن باید از این نوع دانش بومی استفاده کنیم.
فکوهی این تصور را که فکر کنیم مدرنیته می تواند از هیچ ساخته شود یا یک چیز وارداتی باشد گژراهه ای بیش ندانست، چرا که معتقد بود بدون گذشته نمی توان آینده را ساخت و آینده بدون گذشته یک پوسته خالی و بی معناست.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران با بیان اینکه ما امروزه صدها هزار نوشته به صورت کتب خطی داریم که بر روی آن کار نشده است، وظیفه انسان‌شناسان نسل جدید را مطالعه و درک عمیق‌تر منابع مکتوب و نسخ تاریخی گذشته دانست.
وی با اشاره به اینکه اکنون شهر های ایران زشت و دچار بی هویتی مطلق هستند، اظهار کرد که در این شهرها، آجرها بدون هیچ منطقی و تنها با منطق پول بر روی هم چیده شده اند و  ما در معماری بنا ها از منطق معماری ایران تبعیت نمی-کنیم، در حالی که کشور ما از سنت چهار هزار ساله معماری برخوردار است.
رئیس گروه انسان شناسی فرهنگستان هنر با بیان اینکه به نظر من کتاب دکتر بلوکباشی زمینه ای است برای باز اندیشیدن و باز تفسیر منابعی که در ایران وجود دارد، اظهار امیدواری کرد که کتاب دکتر بلوکباشی و این جلسه زمینه ای باشد تا ما بیشتر قدر فرهنگ بومی خود را بدانیم.
وی در ادامه درباره برنامه های آینده فرهنگستان هنر گفت: سومین همایش انسان شناسی هنر در بهمن یا اسفند ماه امسال با موضوع «انسان شناسی معماری» با مسئولیت محمد رضا حائری برگزار می شود.
فکوهی در پایان اعلام کرد که تا پایان امسال در فرهنگستان هنر یک نشست تخصصی درباره عکس اتنوگرافیک و مستند  با حضور فرهاد ورهرام برگزار می شود و همچنین از برگزاری برنامه ای درباره انسان شناسی موسیقی خبر داد.

گزارش: میراث فردا
http://mirasfarda.org

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی