سرآغاز

مقالات قدیمی: مردم شناسی چیست؟ (آذر 1317)

محمد علی فروغی
عکس: 

فروغی
سخنرانی جناب آقای فروغی:
در تعریف مردم شناسی نخستین امری که گمان می کنم باید توجه داد این است که مردم شناسی را به جای آدم شناسی نباید گرفت. میان ما معمول این است که آدم شناس کسی را می گویند که در برخورد با دیگری زود به احوال او پی می برد که نیک است یا بد است زیرک و دانا یا نادان است و همچنین خصایص دیگر را و این صفت چون در کسی باشد او را آدم شناس می گویند. اما مردم شناسی چنان که ما اصطلاح کرده ایم چیز دیگری است.
لفظ مردم در زبان فارسی به جای انسان است. در عربی در قدیم آن را به معنی مفرد استعمال می کردند چنان که شیخ سعدی می فرماید:
سگ اصحاب کهف روزی چند/ پی نیکان گرفت و مردم شد
و جمع آن را مردمان می گفتند چنان که خواجه حافظ فرموده است:
ببین که در طلبت حال مردمان چون است
و انسانیت را مردمی می گفتند چنان که شاعر می گوید:
عمری به چشم خویشت از روی مردمی/ جا دادمش که باشد از اغیار ناپدید
امروز لفظ مردم را به معنی جمع استعمال می کنند به جای مردمان، ولیکن در موضوع گفتگوی ما مردم را به هر یک از دو وجه بگیریم یکسان است و مردم شناسی، علم به احوال انسان است و ترجمه ی لفظ فرنگی آنتروپولوژی(1) است که از دو کلمه ی یونانی ساخته شده است ؛ یکی انتروس(2) یعنی انسان، دیگر لوگوس(3) یعنی علم. اکنون ببینیم مقصود از علم به احوال انسان چیست و مردم شناسی چه علمی است.
مردم شناسی شعبه ای است از علم بسیار وسیعی که آن را معرفت الحیات(4) می گویند و اگر بخواهیم فارسی بگوییم شاید جان شناسی مناسب باشد.
البته می دانید که موجودات دو بخش بزرگ دارند یکی از آن ها که بی جان اند مانند خاک و آب و سنگ و آهن، یکی آن ها که جان دارند یعنی گیاه ها و جانورها. معرفت الحیات یا جان شناسی علم به احوال جان دارها است و آن هم چند قسم است که یک قسم را تاریخ طبیعی می گویند(5) و یکی از رشته های تاریخ طبیعی معرفت الحیوان یا جانورشناسی است.
کسانی که تحصیلات متوسطه کرده اند البته یک اندازه جانورشناسی هم دیده اند، اما آن چه در دبیرستان ها خوانده اند بسیار مجمل و مختصر و کلیاتی از آن علم بوده است و امروز دایره ی علم به اندازه ای پهناور شده که هر یک از بخش های آن خود ناچار باید به چندین رشته و شعبه منقسم شود پس جانورشناسی هم امروز چندین رشته دارد که هر رشته ی آن موضوع اشتغال یک عمر می تواند باشد. مثلاً معرفت طیور یا پرنده شناسی(6) و ماهی شناسی(7) و حشره شناسی(8) یعنی معرفت به احوال جانورهایی مانند پشه و مگس و زنبور ملخ و غیر آنها و رشته های دیگر که شماره اش مایه ی درازی سخن است.
اما این نکته را هم باید توجه داشت که وقتی می گوییم ماهی شناسی یا حشره شناسی، مقصود فقط این نیست که بتوانیم تشخیص بدهیم که این ماهی آزاد است و آن ماهی قزل آلا یا این ملخ است و آن زنبور؛ بلکه مقصود این است که به کلیه ی احوال آن نوع جانور معرفت حاصل کنیم و دریابیم که چگونگی تن یعنی تشریح وظایف اعضا آن ها از چه قرار است، کجا زیست می کنند ، عمرشان چه اندازه است، چه قسم توالد و تناسل می نمایند، چه نوع خوراک می کنند، چه عادات و اعوالی دارند و از این قبیل.
این مقدمات را که دانستیم به تعریف علم مردم شناسی نزدیک می شویم چون البته می دانید انسان هم نوعی از حیوان است و امیدوارم که این حرف به کسی بر نخورد که ما را جزء جانوران بشمارند و یقینا ً مطلع هستید که در قدیم هم انسان را حیوان ناطق می گفتند و در حیوان بودن انسان شکی نیست جز این که ما مدعی هستیم که اشرف حیوانات بلکه اشرف مخلوقات ایم. گرچه احوالی که از انسان دیده می شود چندان دلالت بر شرافت او ندارد اما در این باب مناقشه نمی کنیم و خود را اشرف می خوانیم.
در هر حال چون به نظر علمی بنگریم انسان هم نوعی از حیوان است نظیر پرنده و ماهی و حشره و بنابر این طبیعی است که همچنان که حشره شناسی و ماهی شناسی و پرنده شناسی داریم یک رشته از جان شناسی هم مردم شناسی باشد.
اینک برویم بر سر این که قدری بیشتر به تفصیل معلوم کنیم مردم شناسی چیست. مردم شناسی را هم به معنی اعم می توان گرفت و هم به معنی اخص. اگر به معنی اعم بگیریم، علم به جمیع اموری خواهد بود که مربوط به انسان است و در این صورت تقریبا ً شامل همه ی علوم می شود. از تشریح اعضا و معرفت وظایف آن ها و امراض انسان و معالجه ی آن ها  یعنی علم طب سپس جغرافیا و تاریخ و علم اقتصاد و علم اجتماع و سیاست مدن و بسیاری دیگری.
ولیکن اصطلاح مردم شناسی را برای این معنی اعم وضع نکرده اند وگرنه یک عمر بلکه چندین عمر، وافی به تحصیل آن نخواهد بود، هرچند مردم شناسی به معنی اخص نیز به قدری وسعت دارد که یک نفر نمی تواند بر آن احاطه بیابد. ولیکن امروز درباره ی علوم از ناچاری بنا را بر این می گذارند که هر کس به اجمال کلیاتی از علم را فرا می گیرد، سپس در یکی از رشته های آن وارد تفصیل شده در آن متخصص می شود. و البته تصدیق می فرمایید که مردم شناسی از میان علوم شایسته است که طول و تفصیل بسیار داشته باشد زیرا هرچند انسان هر علمی را فرا می گیرد برای وجود خویش است ولیکن مردم شناسی بالخصوص علم به وجود خود انسان است و همچنان که هر قوم در هر علم، آن چه را مربوط به خود آن قوم است بیشتر به تفصیل می آموزد. مثلا ً ایرانی جغرافیا و تاریخ ایران را بیش از جغرافیا و تاریخ اقوام دیگر فرا می گیرد؛ همچنان که مردم شناسی را که مربوط به خود ماست بیشتر از رشته های دیگر جان شناسی باید تفصیل بدهیم. از این گذشته در حقیقت احوال و زندگانی انسان بیش از همه جانورها طول و تفصیل دارد و اشرف مخلوقات بودن ما این خاصیت را بخشیده است و اگر فعلا ً به اشرفیت حقیقی نایل نشده ایم لااقل این نشانه ی شرافت را داریم.
در مردم شناسی به طور اخص بیشتر به تحول و تکامل انسان توجه دارند. اگرچه اساسا ً علم به موجودات مطلقا ً منتهی می شود به علم به تغییرات و تحولات آن ها و اگر تغیر و تحول نبود علم موضوع نمی داشت بلکه اصلا ً حیات نبود و حیوان و انسان به وجود نمی آمد تا علم پیدا شود. پس علم کلیتا ً در واقع نیست مگر به تحول و تغیر موجودات. اما نکته ی دقیقی که در کار است این است که موجودات جاندار تحولشان بی وجهه نیست و چنین می نماید که رو به مقصودی می روند و تکامل می یابند یعنی از مراحل پست حرکت کرده همواره متبدل و متحول می شوند و به وسیله ی این تحول ها به مراحل بالا ترقی می کنند. نتیجه این که جاندارها همیشه حالت حالیه را نداشته اند. نه هیئت بدنی آن ها هیئت کنونی بوده نه احوال معنوی و اخلاقی و عادات و زندگانی آن ها مانند این زمان بوده است و در انسان هم همین تحول و تکامل هست یعنی روزی بوده است که انسان به این هیئت نبوده است و پس از آن هم که به این هیئت در آمد زندگانیش همه وقت این طول و تفصیل را نداشته است. نه اخلاق و عاداتش مانند امروز بوده و نه این معلومات و افکار را داشته و نه این آلات و ادوات را در امور زندگانی به کار می برده است و همه این احوال در ضمن تکامل پیش آمده است.
این عقیده و این نظر درباره ی انسان و موجودات جاندار دیگر تازه پیدا شده است. اگر در کتاب های علمی و روایات تاریخی که پیشینیان نوشته اند مطالعه فرمایید چنین به نظر می آید که معتقد بوده اند به این که خداوند روزی که عالم را آفریده به همین حالت حالیه خلق فرموده و برای همه ی موجودات قالب های معین ساخته و از اول خلقت تا روز قیامت موجودات را در این قالب ها ریخته و می ریزد و تبدیل و تحولی در کار نیست و برای هر موجودی صفاتی و احوال و اخلاقی نقرر داشته که نسل به نسل باقی و برقرار است و من جمله زندگانی انسان هم همین سان که امروز هست از آغاز ساخته و پرداخته شده است.
در کتاب های تاریخ که پیشینیان نوشته اند چه در اروپا و چه در مشرق زمین، آن چه من اطلاع دارم تنها یک کتاب است که در آن مختصر اشاره ای به مسئله ی تکامل بشر هست. و اتفاقا ً آن کتاب شاهنامه ی خودمان است امیدوارم که شاهنامه را خوانده باشید و اگر نخوانده اید سفارش می کنم که بخوانید. اگر خواندید بر شما معلوم خواهد شد که از داستان هایی که در آغاز شاهنامه نقل شده بر می آید که وقتی  بوده است که انسان آتش افرختن نمی دانسته است . چه بنا به روایت شاهنامه آتش در زمان هوشنگ پیدا شده است و همچنین خط خواندن و نوشتن در زمان تهمورس آغاز شده و نیز بر می آید که ابتدا انسان خوراک پختن و لباس دوختن و معالجه ی امراض نمی دانسته و مردم اصناف و طبقات نبوده اند و همچنین.
البته مقصودم این نیست که داستان هایی که در شاهنامه در این امور نقل شده مطابق واقع است، منظور این است که این نکته که انسان در آغاز وحشی بوده و کم کم متمدن شده است از شاهنامه بر می آید و نویسندگان دیگر یا هیچ متوجه این معنی نبوده اند و یا این اندازه تصریح نکرده اند و در هر حال کسی به این امر توجه نکرده بود. تا در سده ی نوزدهم میلادی علمای اروپا کم کم به این نکته پی بردند و آن را دنبال کردند و اظهار عقیده نمودند که خداوند برای موجودات قالب ها نریخته است. چنان که ارسطو و حکمای دیگر تصور کرده و اجناس و انواع را پایدار و لایتغیر فرض کرده بودند و احوال حیوان و انسان را بر یک روش و دائمی دانسته بودند. بلکه امروز مسلم شده است که همه ی موجودات مخصوصا ً انسان در حال تحول و تکامل اند و رأی داروین که یقینا ً صحبت آن را شنیده اید جز این نیست. و لیکن نمی دانم چه شده است که بعضی بر سر این حرف غوغا بر پا کرده و آن را کفر و انکار صانع قلمداد نمودند و حال آن که معتقدین به تکامل آن را مستلزم انکار خالق ندانسته اند و هیچ مانعی ندارد که هم موحد باشیم و هم به تکامل عقیده داشته باشیم و گفتگو همه در این است که آیا موجودات در قالب های ثابت لایتغیر ریخته شده اند یا اساس کار عالم بر تحول و تکامل گذاشته شده است و امروز کسانی که در علم نظر تحقیق دارند قسم دوم را معتقدند. و علم مردم شناسی هم بر این اصل مبتنی می باشد و من خود معتقدم که اصل تکامل با توحید و حقیقت بیشتر سازگار است و با این اصل برای وجود انسان می توان حقیقتی و حکمتی قائل شد که چرا می آید و چرا می رود و می فهمیم که وجود هر یک از ما عاملی است در عالم تکامل خلقت و هر کس به قوه ی خود در ترقی عالم کار می کند و اگر غیر از این باشد می توان گفت باید در عالم تحیّر باشیم و حق داریم بپرسیم این آمدن و رفتن ما بهر چه بود؟
خلاصه مردم شناسی علم به تحولات و تکامل انسان است چنان که حیوان شناسی علم به تحولات جانورها است و معرفت الحیات یا جان شناسی علم به تحولات کلیه موجودات جاندار است و گمان می رود از مطالعه ی دقیق در این علوم، عقیده ی شخصی در امر تکامل راسخ می شود و ضمنا ً پی می بریم که انسان چگونه در راه تکامل سیر می کند و برای این که تکامل به خوبی و به زودی صورت بگیرد چه باید کرد زیرا هرچند موجودات همه در حال تکامل اند، انسان با موجودات دیگر این تفاوت را داراست که جانوران و مخصوصا ً گیاه ها حال انفعال دارند به این معنی که از روی علم و عمل در طبیعت تصرف نمی کنند و تابع آن هستند ولیکن انسان به کلی تابع طبیعت نیست و متصرف است و می تواند امور طبیعت را تا یک اندازه تابع اراده ی خود کند و بنابر این تکامل خویش را سریع و بطئی نماید یا وجهه ی آن را تغییر دهد. البته این قوه ی تصرف انسان هم محدود است و یکسره نمی تواند بر طبیعت مسلط شود و بالاخره باید از آن تبعیت بکند و لیکن روز به روز قوه ی تصرفش افزون می گردد و قادر می شود بر این که قوای طبیعت را به سوی میل و اراده و صلاح خویش بگرداند. بنیاد تکامل انسان بر همین است.
پس از این مقدمات اکنون مستعد شده ایم که معنی مردم شناسی را دریابیم و معلوم کنیم که موضوع آن چیست.
پس گوییم موضوع علم مردم شناسی بر دوقسم است: یک قسم امور مادی، یعنی آن چه مربوط به تن و هیئت جسمانی است و قسم دیگر معنوی یعنی اموری که نتیجه ی فکر و عقل انسانی است.
در قسم اول یکی از مباحث مسئله ی ارتباط زندگانی انسان است به محیطی که در آن نشو و نما می کند و این که  هر محیطی چه تأثیرات در وجود و تکامل انسان دارد و شک نیست در این که محیط و خاک و آب و هوا در کیفیت خَلقی و خُلقی انسان مدخلیت تام دارد. کسی که در بیابان های خشک عربستان زندگانی می کند ممکن نیست حال آن کسی را داشته باشد که در دامنه کوه الوند مسکن دارد و مردم مازندران ناچار با سکنه ی سیستان و بلوچستان تفاوت دارند. همچنین مردم هندوستان نمی توانند مانند اهل اروپا باشند و اختلاف اقالیم و آب و هوا هم در چگونگی بدن انسان دخالت دارد؛ هم در احوال روحی و خلقی و فهم و شعور او و هم در کیفیت زندگانی او از خوراکی و نوشیدنی و پوشیدنی و مسکن و چیزهای دیگر. و این مبحث با مبحث جغرافیای انسانی هم ارتباط تام دارد یعنی بحث در این که در هر اقلیم و کشور چه مردمی زیست کرده و می کنند و اهل کدام اقلیم قدیم تر اند و بالاخره مهد نوع بشر کجا است یعنی چه نقطه از روی زمین است که انسان ابتدا آنجا ظهور کرده است و آیا آن یک نقطه یا نقطه های چند بوده است و در آغاز ظهورش انسان چه خلقتی داشته و چگونه زندگانی می کرده است. در این قسمت اولا ً از معرفۀ الارض یعنی علم طبقات زمین استمداد می کنیم و شناسایی خودمان را به احوال اوایل امر  بشر در ذیل علم دیرین شناسی(9) قرار می دهیم که علم به موجودات کهن است. یعنی مثلا ً جانورانی که یک میلیون سال پیش از این در روی کره ی زمین می زیستند و تحولات آن ها منتهی به ظهور جانورهای امروزی و نوع انسان شده است و چون از آن دوره های کهن پیشتر می آییم به روزگارهایی می رسیم که ازمنه ی پیش از تاریخ می گویند یعنی زمانی که انسان زندگانی دور از تمدن می کرده و چون خط و کتابت نداشته است، سرگذشت های آن زمان ها نوشته نشده و فقط از آلات و ادوات و ظروف و اثاثیه و بقایای دیگری که از زندگانی مردم در آن دوره های قدیم به دست می آید می توانیم اجمالاً به چگونگی احوال انسان در آن اوقات پی ببریم و از روی همین معلومات که از آلات و ادوات و بعضی قرائن دیگر به دست می آید، دوره ی پیش از تاریخ را منقسم به چند عصر می کنند که آن ها را بنا بر موادی که انسان در آلات و ادوات به کار می برده است، عصر حجر قدیم و عصر حجر اخیر و عصر مفرغ و عصر آهن نامیده اند و اگر بخواهیم وارد تفصیل آنها بشویم دامنه ی گفتگو دراز خواهد شد.
از مسائلی که مربوط به این مباحث است معرفت نژادهای مختلف نوع انسان است واین یکی از مباحث مشکل علم مردم شناسی است و این اوقات در آن باب مطالعات و مباحثات بسیار شده و می شود و متأسفانه تعصبات و ملاحظات سیاسی هم به میان آمده ، روش تحقیق علمی را از بی طرفی و بی غرضی دور می سازد و ما در این جا نمی خواهیم و مجال نداریم که وارد بحث این مسائل بشویم. همین قدر می گوییم یک اندازه از اختلافات نژادی میان مردم آشکار است و محل انکار نخواهد بود چنان که می دانید که جمعی از سکنه ی روی زمین سفید پوست اند (در اروپا و آسیای غربی و مردم کنونی آمریکا) و گروهی زردپوست (در آسیای شرقی) و جماعتی سیاه پوست اند( در افریقا و اقیانوسی) و عده ی قلیلی هم سرخ پوست (سکنه ی قدیم امریکا) و هر کدام از این نژادهای اصلی فرع ها دارند و گذشته از رنگ پوست، در چهره و قیافه ی آن ها نیز اختلافات هست ولیکن از این نژادهای اصلی که تفاوت های آن ها ظاهر و آشکار است چون بگذریم، در میان هر یک از آن ها نژادها هم اصناف و طبقات مختلف هست مثلا ً در نژاد سفید که خود ما از آنها هستیم اقوام آریایی و سامی با هم تفاوت دارند و هرکدام از این ها هم به شعبه های مختلف منشعب می شوند.
در باب اختلاف نژادها و چگونگی و صفات و خصایلشان و خالص یا آمیخته بودن و مزایای آن ها بر یکدیگر مباحثات بسیار پیش آمده و این جاست که تعصب ها و اغراض غوغا برپا کرده و بیم آن می رود که حجاب اغراض بر روی حقایق پرده های رنگارنگ بگستراند ولیکن باید امیدوار بود که اهل علم این آلایش را به خود راه ندهند که هر چه از حقیقت دور شویم از ترقی واقعی باز می مانیم در هر حال معرفت احوال نژادهای نوع بشر قسمت عمده ی علم مردم شناسی است و در زبان های اروپایی این بحث را بر حسب اعتبارات مختلف که در نظر بگیرند اتنوگرافی(10) و اتنولوژی(11) نامیده اند و ما این هر دو را می توانیم نژادشناسی بخوانیم و چنان که پیش از این خاطرنشان کرده ایم در این علم هم به چگونگی بدنی و جسمانی انسان می پردازند هم به کیفیات روحی و اخلاقی.
درباره ی چگونگی جسمانی اگر بخواهیم بیش از اشاراتی که کردم سخن بگوییم برای مطالب دیگر وقت باقی نمی ماند و تعریفی که از مردم شناسی و نژادشناسی باید بکنم ناقص خواهد ماند پس به همین اندازه اکتفا کرده می رویم بر سر قسمت دوم یعنی امور معنوی که مایه ی امتیاز حقیقی انسان از حیوان است.
در این قسمت، یکی از نخستین مباحث، مبحث زبان است و مطالعه در این که سخن گفتن و تکلم یعنی ادای مراد کردن به وسیله ی زبان که از خصایص انسان است چگونه پیدا شده و چه سیرها نموده و چه اقسام دارد و قواعد تحول و تکامل آن چیست و این رشته مطالعات خود موضوع علم مفصلی است که اروپاییان لنگوییستیک(12) می گویند و اگر میل دارید ما هم آن را زبان شناسی می نامیم با توجه به این که زبان شناسی غیر از زبان دانی است زیرا که زبان دان کسی است که یک یا چند زبان از زبان های معمولی را فرا گرفته بتواند بخواند و بفهمد و بنویسد و اگر در معرفت زبان هایی که فرا گرفته عمیق شود و قواعد اشتقاق و تحولات آن را به دست آورد او را فیلولوگ(13) و علمش را فیلولوژی(14) می گویند اما چنین کسی که زبان دان است ممکن است زبان شناس نباشد زیرا که زبان شناسی علم به قواعد کلی مربوط به ظهور زبان و سیر تکامل آن است و اقسام زبان ها و اختلافاتی که میان آن ها مشاهده می شود و ارتباط هایی با یکدیگر دارند و این مباحث با مسئله ی اختلاف نژادها هم مربوط است و تقریبا ً صد سال پیش از این که این علوم به ظهور می آمد گمان رفته بود هر زبانی مخصوص نژادی است و از آن می توان به قومیت و نژاد سخن گویان به آن زبان پی برد ولیکن امروز عقیده ی مردم شناسان این است که این حکم به طور کلی و مطلق درست نیست اما شک نمی توان کرد که زبان با قومیت و نژاد مناسباتی دارد که صرف نظر کردن از آن ممکن نیست.
مبحث دیگر از مباحث نژاد شناسی مسئله ی چگونگی زندگانی اجتماعی مردم است بنا بر آن چه در آغاز سخن تحقیق کردیم زندگانی انسان همیشه این قسم که اکنون هست نبوده و هم اکنون مردم همه به یک قسم زندگی نمی کنند. زمانی بوده است که امر مردم به خوردن برگ و میوه ی درختان جنگل یا صید ماهی رودخانه ها یا شکار پرندگان و چرندگان می گذشته است، سپس انسان به شبانی و گله داری پرداخته که زندگانی ایلی و عشایری نوعی از آن است. پس آن گاه زراعت و فلاحت پیش آمده و تمدن ترقی کرده و انسان به صنعت دست برده است و در همه ی این احوال ابتدا زندگانیش بسیار ساده و مختصر بوده و کم کم طول و تفصیل یافته و همین امروز نمونه ها از همه این اقسام زندگانی میان مردم موجود است و انسان در این سیر تکامل، مشاغل و پیشه ها تأسیس نموده و اصناف و طبقات تشکیل داده خوراک و آشامیدنی های گوناگون فراهم ساخته انواع و اقسام بیشمار جامه ها اختراع کرده و در تهیه مسکن و خانه و عمارت تصرفات بسیار نموده، برای فراهم ساختن وسایل زندگانی آلات و ادوات مختلف ابداع کرده، از ضروریات کم کم به تفنن پرداخته و بسیاری از آن چه تفننی بوده ضروری ساخته، خلاصه از تیشه و چکش سنگی و تیر و کمان و فلاخن و پیاده روی به توپ و تفنگ و کارخانه های امروزی و تلگراف و تلفون باسیم و بی سیم و اتومبیل و هواپیما و امثال آن رسیده است و این جمله موضوع بررسی و مباحثات دقیق و عمیق مردم شناسان می باشد و نیز از مباحث مربوط به این قسمت جستجو در عادات و آداب و رسوم و قوانین و نظامات و طرزهای مختلف حکومت و سیاست و کشورداری است و البته می دانید که جمله این چیزها در سرزمین ها و روزگارهای مختلف یکسان نبوده و نیست و مطالعه ی این امور و چگونگی ظهور این اوضاع رنگارنگ، نیز رشته ی مهمی از علم مردم شناسی یا نژاد شناسی است که آنها را بررسی نموده مشابهت ها و اختلافات را به یکدیگر بسنجند و بهره هایی که در معرفت احوال انسان از این مطالعات می توان برد ببرند.
مبحث دیگر که اهمیتش از آنچه گفتیم کمتر نیست مطالعه در عقاید دینی و مذهبی و سیر تاریخی آنها است. می دانید که ادیان و مذاهب در میان اقوام و ملل بسیار متفاوت است و متأسفانه این امر یکی از موجبات بزرگ اختلاف و نفاق و دشمنی و کینه جویی مردم نسبت به یکدیگر بوده و هست و حال آن که عکس می باید باشد؛ یعنی دین باید سبب اتحاد و اتفاق شود ولیکن جهالت و نفسانیت نمی گذارد و با تأسفی که از این جهت داریم باید اقرار کنیم که ظهور این اختلافات امری طبیعی بوده است و ممکن نمی شد که با این اندازه تفاوت که در فهم و شعور و احوال و اخلاق مردم هست در امر غامضی مانند خدا شناسی و خدا پرستی همه یکسان باشند . پس چاره نداریم جز این که از روی دقت و بی غرضی و بی طرفی در امر ادیان و مذاهب بررسی کنیم و ببنیم چگونه ظهور یافته، چه انواع و اقسام پیدا کرده، چگونه هر دین و مذهبی نتیجه ی فکر و طبع و مقتضیات زندگی و حوائج و پیش آمد های تاریخی هر قوم بوده و چه قسم سیر نموده و چه تأثیرات در زندگانی مردم داشته است و هر دین و مذهبی چه شعبه ها پیدا کرده و چه فرقه ها و جمعیت ها از آن متفرع شده و در تربیت اقوام چه اثرها بخشیده و چه سود و زیان ها به مردم رسانیده و این اختلافات از چه مأخذ و منشاء پیش آمده، چه حقیقتی را متضمن بوده و چگونه چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند و این جمله نیز از موضوعات علم مردم شناسی است.
بالاخره یکی از مسائل بسیار شیرین علم نژادشناسی چیزی است که توده شناسی نام گذاشته ایم و به زبان های اروپایی آن را فلک لور(15) می گویند؛ یعنی معارف عامه یا معلوماتی که در میان عوام شایع است. از داستان ها و افسانه ها و خرافات و موهومات و مثل ها و شعرها و ترانه ها و آهنگ های خوانندگان و رقص ها و نقش و نگارهایی که عامه در زندگی خود معمول می دارند و این جمله دلالت تامه بر احوال روحیه و افق فکری و ذوق و سلیقه عامه هر قوم دارد و سرانجام معارف عالیه و خاصه ی نوع بشر از همین معارف عامه بیرون آمده و سیر تکاملی کرده و صورت علم و فلسفه و ادبیات و لطایف شعر و موسیقی و نقاشی و حجاری و معماری را پذیرفته است.
با این که مطالب را بسیار فشردم که سخن دراز نشود و خاطرها آزرده نگردد ملاحظه می فرمایید که مردم شناسی و نژادشناسی چه دامنه ی پهناوری دارد و چه اندازه شیرین و دلنشین و قابل توجه است و از همین نقشه اجمالی که در ظرف این چند دقیقه کشیدم اگر دقت بفرمایید برخواهید خورد به این که این علم چه اندازه اهمیت دارد و محل استفاده است. به یاد بیاورید این کلام بزرگ را که «من عرف نفسه فقد عرف ربه» و از دیرباز دانشمندان به مردم سفارش می کردند که خود را بشناس، خودشناسی مقدمه ی خداشناسی است و مردم شناسی همان خودشناسی است که به صورت علم در آمده است و نیز می دانید که همیشه اوقات سیر در آفاق و انفس را مایه ی کمال می دانستند و به همین جهت مسافرت را یکی از وسایل کمال نفس می خواندند و می گفتند بسیار سفر باید تا پخته شود خامی. مقصود اصلی از مسافرت  و سیر آفاق و انفس، تحصیل همین معلوماتی است که موضوع مردم شناسی و نژادشناسی  می باشد و اگر فایده ی محسوس تری از آن می خواهید این است که هر کس در هر کار خاصه کارهای مهم مربوط به جماعت و ملت که بر عهده می گیرد، هرقدر در مردم شناسی معرفتش بیش باشد کارش پیش است و بهتر کامیاب می شود. رهبران قوم و مردان سیاسی از مردم شناسی بهره های بزرگ می توانند ببرند چون از این راه در می یابند که وحدت ملی به چه وسایل حاصل می شود، جهت جامعه در میان هر جماعت چیست و چگونه می توان توده و ملت را به سوی ترقی کشانید و تکامل آن ها را سریع گردانید، آداب و رسوم و عادات و اخلاق و عقاید و احوال مفید و مضری که در هر قوم هست کدام است ، چه چیز را باید تقویت کرد و چه امور را باید برانداخت، چه قسم سیاست مناسب حال قوم است، برتری و تفوّق هر قومی بر اقوام دیگر چگونه دست می دهد و خوشی و سعادت مردم به چیست. البته در این مسائل از جغرافیا و تاریخ و علم اقتصاد و علم اجتماع و علم حقوق و فلسفه و غیرها نیز باید استمداد نمود و مردم شناسی از این علوم بهره می برد. همچنان که آن علوم از مردم شناسی استفاده می کنند و جز این نمی تواند باشد چون همه ی این علوم مربوط به انسان است و هر یک از آنها جنبه ی مخصوصی از احوال انسان را مورد مطالعه قرار می دهد.
مردم شناسی به شرحی که بیان کردیم از علوم تازه است و می توان گفت بیش از صد یا صد و پنجاه سال از عمرش نگذشته است  و هنوز راه درازی دارد که بپیماید تا به کمال نزدیک شود و طبیعی است که کمال علم مردم شناسی کلی از این راه دست می دهد که در هر کشور و میان هر قوم مردم شناسی خصوصی آن کشور و آن قوم تنظیم شود و این مسئله ما را متنبه و متوجه می کند که ما ایرانی ها هم باید به مردم شناسان دنیا دستیاری کنیم و می توانیم بکنیم.
توضیح آن که می دانید که نوع بشر از اقوام و ملل و قبایل و طوایف بسیار تشکیل شده که در کشورهای مختلف روی زمین پراکنده و ساکن اند و هر کدام از این جماعات صفات و احوال بدنی و روحی مخصوص داردند و معرفت کلیه احوال بشر حاصل نمی گردد مگر این که چگونگی خصوصی هر قوم و طایفه دانسته شود و یکی از کشورهای روی زمین ایران است و یکی از اقوام که نوع بشر از آنها تشکیل یافته قوم ایرانی است پس ما ایرانی ها از دو جهت باید به مردم شناسی توجه تام داشته باشیم؛ یکی از جهت فوایدی که از شناختن خومان می بریم و دیگر از جهت این که به این وسیله به کلیه ی علم مردم شناسی فایده می رسانیم. تا اکنون می توان گفت مختصر مطالعه و تحقیقی که در مردم شناسی ایران به عمل آمده به توسط خارجیان بوده است یعنی کسانی که در این علم نظر داشته و به اهمیت آن پی برده و به تحقیقات مردم شناسی خود اکتفا نکرده و به اقوام و ملل دیگر نیز توجه نموده و از جمله به ایران آمده و جزئی معلوماتی از احوال این مردم به دست آورده اند ولیکن این معلومات بسیار ناقص است و طبیعی است که اهل کشور برای تحقیق در احوال خودشان بیشتر وسیله و سهولت دارند. بنابراین می توان گفت نسبت به مردم شناسی این سرزمین کار درستی صورت نگرفته است و باید متوجه بود که اتفاقا ً مردم شناسی ایران از جهات چند اهمیت خاص دارد.
یکی این که ایران کشور پهناوری است و خاک و آب و هوا و مناسبات و محیط زندگانی انسان در این کشور بسیار مختلف است. در ایران هم گرمسیر هست و هم سردسیر و هم اماکن معتدل. هم کوهستان داریم هم دشت و بیابان، هم جنگل و نقاط پرآب هم جاهای خشک کم حاصل. با کشورها و اقوام بسیار مختلف همسایه مربوط هستیم و مقتضیات زندگانی در هز گوشه این کشور با نقاط دیگر متفاوت است، گیلان حکمی دارد کرمان حکم دیگر، آذربایجان مقتضیاتی دارد و خوزستان مقتضیات دیگر و ابته در این کیفیات گوناگون اوضاع نشو و نما و پرورش انسان رنگارن بوده و هست.
دیگر این که ایران از سرزمین هایی است که از دیرگاهی انسان در آن جا زندگی کرده و تمدن ها به ظهور آورده و در دوره ی طولانی تاریخی و ماقل تاریخ او، اوضاع و احوال مختلف پیش آمده است و حتی احتمال کلی می رود که مهد نوع بشر یا لااقل مهد نژاد آریایی، خود این کشور یا بعضی از ممالک مجاور آن بوده باشد و یک علت دیگر اهمیت این سرزمین آمیختگی کلی است که در مردم آن روی داده است. چون هم ایرانی ها بسیار به دیارهای دیگر به سیاحت و تجارت و یا مهاجرت یا به لشکرکشی و جهانگیری رفته اند و هم از کشورهای دیگر بسیاری از مردم به همان قصد ها به ایران آمده اند و این آمیزش طوایف مختلف در ایران تأثیرات قوی داشته که برای مردم شناسان بسیار محل توجه می باشد.
پس شایسته است که ما ایرانی ها یکسره تحقیقات مردم شناسی کشور خود را به بیگانگان واگذار نکنیم و از چندین نظر مقتضی است که در این کار اهتمام نماییم یکی از جهت فوایدی که از این راه حاصل می شود به شرحی که بیان کردم و یکی از جهت این که مردم شناسی علمی است که از علوم دیگر بیشتر به آسانی می توانیم در آن کار کنیم و در ترقی دادن علم شریک و سهیم شویم . اگرچه با اهتماماتی که دولت شاهنشاهی در راه ترویج معارف به عمل می آورند و کوششی که وزارت فرهنگ ما در این راه دارد امیدواری کامل می توان داشت که اگر جوانان ما همت کنند به زودی چرخ علم و معرفت را در این کشور راه بیندازیم  و از مفاخری که از این راه برای اقوام و ملل مترقی حاصل می شود بهره بیابیم اما بعضی از رشته های علوم است که هر اندازه جد و جهد بکنیم مدتی الزم دارد تا چنان مجهز شویم که بتوانیم در تکمیل آن ها شرکت نماییم ولیکن در بسیاری از رشته های علم مردم شناسی چنین نیست و همه ی شما آقایان از همین امشب که از اینجا می روید اگر میل داشته باشید و همت کنید می توانید در اوقاتی که از کارهای دیگر فراغت دارید مشغول فراهم کردن مواد و معلومات مربوط به مردم شناسی و نژادشناسی ایران بشوید، شما خودتان از اهل نقاط مختلف این کشور هستید و یا با مردم نقاط مختلف آشنایی و دوستی و خویشی دارید. می توانید آلات و ادوات و لباس ها و آرایش ها و هر قسم اسباب و افزار و مصنوعات که در این سرزمین در زمان های پیش یا همین ایام بکار می رفته یا می رود برای موزه ی مردم شناسی جمع آوری کنید. اصطلاحات و عبارات و مثل ها و ترانه ها و تصنیف ها و شعرهای ولایتی و همچنین قصه ها و افسانه ها و خرافات و موهومات عوام و آداب و عادات و رسوم و عقاید مخصوص اهل ولایات و طبقات و اصناف آنها و هر یک از خصایص ایشان را تحقیق کرده به بنگاه مردم شناسی که در همین عمارت واقع است برسانید و مطمئن باشید که هر یک قدم که در این راه بردارید و یک قلم که بگذارید، مقداری به ترقی و تکمیل علم مردم شناسی میهن خود خدمت کرده اید. علم مردم شناسی به اندازه ای اهمیت دارد که گاهگاه کنگره های بین المللی برای آن منعقد می شود و علمای این فن از همه ی کشورها آنجا جمع شده معلوماتی که به دست آورده اند به یکدیگر می دهند و در آن مسائل تحقیق و مباحثه می کنند. چهار سال پیش از این کنگره در لندن منعقد شد و جای نماینده ی ما آنجا خالی بود. با آن که به همان دلایلی که شرح دادم همه چشم توجه به مردم شناسی ایران دارند. در سال آینده هم این کنگره در کپنهاگ پایتخت دانمارک منعقد خواهد شد و اگر همتی کنید با اسبابی که دولت فراهم آورده و بنگاه و موزه که تأسیس شده دور نیست بتوانیم کاری بکنیم که جای ما در کنگره خالی نباشد و از افاده و استفاده محروم نمانیم.
این بود تعریف بسیار مجملی که بر حسب تقاضای همکاران محترم مردم شناسی برای آقایان توانستم بکنم و با آن که در اختصار مطلب خیلی کوشیدم و از بسیاری چیزها که می بایست گفته شود صرف نظر کردم باز سخن دراز شد و امید عفو دارم.
پنجم دی ماه 1316

پی نوشت ها:
1- Anthropologie
2- Anthropos
3- Logos
4- Biologie
5- Histoire naturelle
6- Ornithologie
7- Ichtyologie
8-Entomologie
9- Paléontologie
10- Ethnographie
11- Ethnologie
12- Linguistique
13- Philologue
14- Philologie
15- Folklore

 

برگه اطلاعات مقاله:
نشریه «آموزش و پرورش»، نامه های فنی و رسمی وزارت فرهنگ، از انتشارات اداره ی کل نگارش،مدیر مسئول: محیط طباطبایی، شماره 9، مخصوص مردم شناسی، آذرماه 1317، صفحات 23-9

مجموعه: جلال ستاری / لاله تقیان

آماده سازی مقاله برای انتشار :حامده سبحانی  (انسان شناسی و فرهنگ)   

دوستان علاقمند به کمک به این صفحه می توانند فایل های تصویری و  اسکن شده مقالات قدیمی (ترجیحا در فاصله 1300 تا 1350)را برای ما به همراه تایپ آنها به صورت وورد و یا بدون تایپ ارسال کنند و یا آنها را برای دیجیتالیزه و تایپ شدن در اختیار ما بگذارند.  مقالات به نام خود آنها (مجموعه) ثبت خواهد شد. همچنین در صورت برخورداری از زمان آزاد می توانید به ما در دیجیتالیزه کردن و به خصوص تایپ اسناد و مقالات کمک کنید. برای اطلاعات بیشتر با خانم یاسمن اوحدی، مدیر روابط عمومی و آموزش و مسئول طرح مقالات قدیمی با آدرس  yasmin.ohadi@gmail.com تماس بگیرید.  احتمال اشتباه در ارائه این مقاله ها اجتناب ناپذیر است، لطفا  حتما اشتباهات را تذکر دهید. 

فروغی در ویکیپدیای فارسی
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C_...
 

 

دوست و همکار گرامی

چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «انسان شناسی و فرهنگ» بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که برای تداوم کار این سایت و خدمات دیگر مرکز انسان شناسی و فرهنگ، در کنار همکاری علمی،  نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان وجود دارد. برای اطلاع از چگونگی کمک رسانی و اقدام در این جهت خبر زیر را بخوانید

http://anthropology.ir/node/11294

 

Share this
تمامی حقوق این پایگاه برای «انسان شناسی و فرهنگ» محفوظ است.