سرآغاز

کتاب تاریخ ایران کمبریج

آزاده آزادی نژاد
330820-L.jpg

تاریخ ایران کمبریج ( The Cambridge History of Iran)، کتابی است درباره تاریخ و جغرافیای تاریخی ایران از قدیمترین ایام تا زمان حاضر، به زبان انگلیسی که  در هفت جلد منتشر شده است.
تاریخ ایران کمبریج افزون بر بررسی تاریخ سیاسی ایران، به هنرهای ایرانی و تأثیر آنها بر تمدن جهان می‌پردازد. این تاریخ به جنبه‌های مذهبی، فلسفی، اقتصادی، علمی و هنری تمدن ایرانی توجه کرده‌است، اما بر برخی جنبه‌ها، از جمله اوضاع جغرافیایی و بوم شناسی، تأکید بیشتری دارد.
برخی از مستشرقان و محققان، این کتاب را به سبب اهمیتش نقد و بررسی کرده‌اند که بعضی از این بررسیها به طور مستقل یا در مجلات به چاپ رسیده‌است، از جمله گودرز رشتیانی در کتاب ماه تاریخ و جغرافیا شماره 146، بگلی در شماره ۴۷ «مجله اسلام» و مقاله والتر هینتس در شماره ۲۴۲ «مجله تاریخ».
دکتر یعقوب آژند جلد ششم از این کتاب را که به بررسی دوران صفویان می پردازد را ترجمه کرده است. یعقوب آژند لیسانس تاریخ از دانشگاه تبریز دارد و دکترای تاریخ را از دانشگاه تهران گرفته است. وی هم اکنون استاد دروس هنر در تاریخ، هنر و تمدن اسلامی، روش تحقیق در هنر دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران است و ترجمه و تألیف بیش از ۸۰ جلد کتاب در حوزه های هنر و ادبیات را در کارنامه خود دارد.
 ویراستاران این مجلد لارنس لاکهارت و پیتر جکسون بوده‌اند. این مجلد در ۱۹۸۶ به چاپ رسید. برخی از نویسندگان این مجلد عبارت اند از: ذبیح الله صفا، سیدحسین نصر، احسان یارشاطر، هانس رومر، رونالد فریه، برت فراگنر، بیانکا اسکارچا آمورتی، پیندر ـ ویلسون، گری و آن ماری شیمل.

فصل اول : برآمدن صفویانهانس رومر
فصل دوم:نظام تشکیلاتی صفویانراجر سیوری
فصل سوم:تماس اروپاییان با ایرانلارنس لکهارت
فصل چهارم :تجارت در دوره ی صفویانرانلد فریر
فصل پنجم: علوم ایران در روزگار صفویانوینتر
فصل ششم: مذهب در دوره ی صفوی بیانکا اسکارچا آمورتی
فصل هفتم: فعالیت های فکری، فلسفه و کلامسید حسن نصر
فصل هشتم: قالیبافی و نساجیف.اشپوهلر
فصل نهم: معماری ایران در دوره ی صفویانرابرت هیلنبراند
فصل دهم: هنر های ایران در دوره ی صفوی
فصل یازدهم:ادبیات ایران در دوره ی صفویان ذبیح الله صفا
فصل دوازدهم:شعر فارسی در دوره ی تیموریان و صفویاناحسان یارشاطر
با توجه به موضوع تحقیق که «مذهب دوره ی صفوی» نام دارد فصل های 6 و 7 را که در رابطه با این مضمون می باشند شرح داده می شوند.نویسنده در این فصل ابتدا به شرح واژه ی قزلباش می پردازد و بار معنایی آن را از دیدگاه های قوم شناختی و ایدئولوژیکی بررسی می کند.سپس از فرقه های مختلف قزلباشان، از جمله اوت دینلی، چراغ سوندرن و داوودی یاد می کند و با ارجاع به  کتاب شرفنامه  تا حدودی قضیه ی آدمخواری منتسب به قزلباش را روشن می سازد.
سپس به معرفی شاه اسماعیل اول می پردازد و دواعی او را که مبنی بر ماهیت فوق انسانی بودند را شرح می دهد.در رابطه با این دواعی بخشی از این کتاب را که  متعلق به  فصل اول کتاب است و توسط ه.ر.رویمر، استاد بازنشسته ی تاریخ اسلام در دانشگاه فریبرگ، نوشته شده می خوانیم:
«روح مهدی گونه ای که اسماعیل را الهام می بخشید ریشه در حالات مذهبی مردم داشت.چنین می نمود که در این ایام برخی را انتظار رستاخیزی بود.ناامنی حاصل از جنگ، درهم ریختگی، قطاع الطریق ، مصائب و بلایا، طاعون و قحطی موجبات نوعی انتظار مذهبی را برای ظهور مهدی قوت بخشیده بود تا با ظهور خویش عرض اکبر را اعلام کند.اعتقادی که علاوه بر شیعیان، دیگران نیز تحت تاثیر آن بودند.شواهدی مبنی بر ارتباط اسماعیل جوان و مهدی اعلام می شد،افرادی بوند که در وجود او،امام موعود و یا دست کم نایب امام را می دیدند.»
نویسنده سپس به اوضاع مذهبی در زمان طهماسب اول و اسماعیل دوم می پردازد.از زمان شاه طهماسب اول در همه جا تبلیغ شده بود که پادشاه به اهل بیت تعلق دارد و نیز از زمان او می توان نخستین جلوه های واقعی داعیه ی ملی را مشاهده کرد و بر طبق آن بود که مجد و عظمت شاهان باستانی ایران احیا شد.
نویسنده جانشینی مذهب تسنن به جای تشیع توسط اسماعیل دوم را نوعی توسل به شریعت می داند.و دلیلش را در این می داند که اسماعیل دوم با این کار قصد داشت بین اشراف ایرانی و قبایل قزلباش که هنوز در صحنه ی سیاسی فعال بودند قدرت علمای شیعه را به تحلیل ببرد.البته رویمر علاوه بر این فرضیه ی دیگری را مطرح می کند و دلیل این امر را تنفر اسماعیل دوم از پدرش طهماسب می داند که پسر در صدد انجام عکس و مخالف اقدامات پدر بود.
در این فصل نویسنده به بدعت نقطوی و ارتباط آن با نظریه ی حروفی می پردازد و درویش خسرو را که از توده ی مردم و اهل قزوین و نماد و رهبر نقطویان بود را معرفی می کند.
تاریخ مذهبی رسمی صفویان که از زمان شاه عباس اول شروع شد با 3 مسئله ی بنیادی سروکار داشت: رد و محکومیت تصوف؛تدوین فقهی و حل و فصل تناقضات و اختلافات احکام فقهی که اگر تعریفات کلامی به خود می گرفت خطراتی را به دنبال داشت.
نویسنده رواج الهیات و کلام جدید مجلسی که هماهنگ با احساس و مناسک عامه بود را نوع جدید تشیع می داند.نویسنده به معرفی شیوه های اصولی و اخباری که از جریان های متمایز خارج از حوزه ی جامعه ی شیعی مجلسی بود می پردازد.در صفحه ی 331 می خوانیم:در نظر اصولی ها، سنت با تفسیری که به عقل مجتهد ارجاع شده ابزار ظاهر تعالیم قرآنی است.
اخباری ها از نظر ایدئولوژیک در موضع کهنه ای قرار داشتند.آن ها با توسل به اخبار در قالب بسیار فردباورانه و غفلت از قدرت اجتهاد از یک طرف از ایجاد عنصری که می باید به جای امام می نشست و وجود او فعال و ضروری بود بازماندند و از طرف دیگر از شکل گیری یک نقل جدید به منزلهی ظاهر سنت  امامت که تنها روش تفسیر پیام نبوی بود جلو گیری کردند.لذا سنت فقط تاویل قرآن شد.
در فصل 7 نویسنده به فعالیت های فکری، فلسفه و کلام در دوره ی صفوی می پردازد.و 4 دیدگاه عمده ی فکری  که همه از منظر معارف اسلامی تعریف شده اند و به یکدیگر پیوسته اند را معرفی می کند.این 4 دیدگاه عبارتند از:فلسفه ی مشایی، فلسفه ی اشراق، عرفان و کلام.
بر اثر در هم آمیختگی و ترکیب این مکاتب در دوره ی صفوی، شخصیت های برجسته ی این دوره نه فقط فیلسوف، بلکه متکلم و عارف نیز بوده اند.
نویسنده سپس به تصوف در دوره ی صفوی می پردازد و طریقت های عمده آن را که عبارت بودند از:نوربخشی، نعمت اللهی، قادری و ذهبی را بررسی می کند.و در این زمینه آثار نویسندگان نخبه ی فکری و روحانی را معرفی می کند و پس از آن به زندگی نامه ی این نخبگان فکری از جمله شیخ بهاءالدین عاملی ،میرداماد، میرزا ابوالقاسم فندرسکی، ملاصدرا، ملا محسن فیض کاشانی، ملا عبد الرزاق لاهیجی ، قاضی سعید قمی، ملا محمد تقی مجلسی و ملا محمد باقر مجلسی می پردازد.نویسنده در بخش آخر این فصل به تاثیر مکتب اصفهان در هند می پردازد.
در پایان کتاب نویسنده منابع انگلیسی را معرفی می کند و پس از آن فهرست اعلام(اشخاص و اماکن) ذکر می شوند.
 

 

 

دوست و همکار گرامی

چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «انسان شناسی و فرهنگ» بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که برای تداوم کار این سایت و خدمات دیگر مرکز انسان شناسی و فرهنگ، در کنار همکاری علمی،  نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان وجود دارد. برای اطلاع از چگونگی کمک رسانی و اقدام در این جهت خبر زیر را بخوانید

http://anthropology.ir/node/11294

 

 

Share this
تمامی حقوق این پایگاه برای «انسان شناسی و فرهنگ» محفوظ است.