دریای خزر

تهیه و تنظیم: مرجان والا

فقدان رویکرد بوم‌شناسی فرهنگی آسیبی است که محیط‌زیست شکننده ایران و نیز راهکارهای ارائه شده برای آن را تهدید می‌کند. تشکیل پرونده اینترنتی محیط‌زیست ایران تلاش برای شناخت دانش موجود در این حوزه بود، بررسی داده‌های موجود در فضای مجازی کشور نشان داد، نه تنها نبود مطالعات فرهنگی (انسان‌شناسی محیط‌زیست) بلکه پراکندگی مطالعات طبیعی، گیاهی و جانوری از یکسو و از سوی دیگر شکاف میان مطالعات دانشگاهی و سایت‌های خبرگذاری محیط‌زیست امکان کسب دانش در خصوص وضعیت زیست‌محیطی ایران را دشوار می‌سازد.
مطالعات فرهنگی پیرامون محیط‌زیست به همان میزان که می‌بایست ساختارها، فرایندها و شرایط فرهنگی، اقتصادی و سیاسی را در نظر داشته باشند، وابسته به بررسی تنوع اقلیمی و سرزمینی پهنه جغرافیای ایران نیز هستند اما پراکندگی ذکرشده و نبود رویکرد ترکیبی سبب شد در این پرونده تنها پهنه ساحلی دریای خزر مورد بررسی قرار بگیرد، کلیات موقعیت دریای خزر، آسیب‌های زیست‌محیطی، تنوع اقلیمی، تخریب ساحل، انتقال آب دریای خزر، اقتصاد منطقه، روابط بین‌المللی و موقعیت فرهنگی و اجتماعی ساحل‌نشینان از جمله مهم‌ترین سرفصل‌هایی هستند که مطالعات دانشگاهی و نیز اخبار منتشرشده در فضای اینترنت بر روی آنها تمرکز کرده‌اند.

فهرست مطالب
کلیات: آشنایی با دریای خزر
دریای خزر/ ویکی‌پدیای فارسی
زیرساخت اطلاعات مکانی دریای خزر/ پایگاه ملی داده‌های علوم زمین کشور
آسیب‌های زیست‌محیطی/ آلودگی دریای خزر
آلودگی آب دریا و سایر مسائل بهداشتی در پلاژهای سواحل شمالی/ پایگاه الکترونیکی نشریات دانشگاه تهران
آلودگی بزرگترین معضل دریای خزر: ورود هزاران تن زباله های خام به خزر/ مهر
ارزیابی اثرات زیست‌محیطی توسعه در شمال ایران با مدل تخریب/ پایگاه الکترونیکی نشریات دانشگاه تهران
درآمدی بر مسائل زیست محیطی، جغرافیایی و پرسش های مطرح در پژوهش های ساحلی (نمونه، سواحل دریاچه های ارومیه و مازندران)/ پرتال جامع علوم انسانی
تعیین آسیب‌پذیری اکولوژیک اکوسیستم‌های حاشیه جنوب دریای خزر/ پایگاه مجلات تخصصی نور
قلب دریای خزر کدر است/ بانک اطلاعات نشریات کشور (جام جم)
مردمی که روزنامه نخوانند، غرق می شوند/ اعتماد
نگرشی بر برخی ویژگی‌های جغرافیایی دریای خزر/پرتال جامع علوم انسانی
تنوع اقلیمی دریای خزر و آسیب‌های موجود
آلودگی خزر فک‌ها را محکوم به مرگ کرد/ همشهری آن‌لاین
تغییرات اقلیمی تنوع زیستی دریای خزر را تهدید می‌کند/ خبرگزاری جمهوری اسلامی
ذخایر ماهیان خاویاری دریای مازندران در وضعیت قرمز/ همشهری آن‌لاین
خزر چند سال دیگر فک دارد؟/ خبر آن‌لاین
مسکونی سازی سواحل/ تخریب ساحل دریای خزر
تخریب محیط زیست ایران‌ تجاوز شهرک سازان به منابع طبیعی/ پایگاه مجلات تخصصی نور
سواحل دریای خزر در اشغال ویلاها/ همشهری آن‌لاین
طرح انتقال آب دریای خزر به مناطق مرکزی ایران
انتقاد از انتقال آب دریای خزر/ مهر
سازمان محیط زیست: اجرای طرح انتقال آب خزر به فلات مرکزی منتفی نیست/ اعتماد
نگاهی بر پروژه انتقال آب دریای خزر به سمنان و پیامدهای آن/ شرق
اقتصاد دریای خزر
آلودگی دریای خزر در کمین ماهی و ماهی‌گیر/ همشهری آن‌لاین
ایران و خطوط انتقال انرژی از حوزه خزر/ پایگاه نشریات الکترونیکی دانشگاه تهران
چالش‌های ژئوپلیتیکی ایران در بهره‌برداری از منافع خود در خزر /پایگاه نشریات الکترونیکی دانشگاه تهران
منابع زنده دریای خزر و کنوانسیون محیط‌زیست/پایگاه نشریات الکترونیکی دانشگاه تهران
روابط بین‌المللی حوزه دریای خزر
بستر جغرافیایی تهدیدهای بیرونی‌ مطالعه موردی: حاشیه دریای مازندران/ پایگاه مجلات تخصصی نور
چالش‌های فراروی ایران‌ در دریای مازندران/ پایگاه مجلات تخصصی نور
عقب ماندگی تاریخی در استفاده و محافظت از ظرفیت دریایی/ شرق
نگاه ایران به سیر تحولات رژیم حقوقی دریای خزر/ پایگاه نشریات الکترونیکی دانشگاه تهران
مطالعات اجتماعی- فرهنگی انجام‌شده در خصوص گروه‌های ساکن حاشیه دریای خزر
الگوی توزیع فضایی جمعیت در جنوب دریای خزر/ پایگاه الکترونیکی نشریات دانشگاه تهران
بررسی تغییرات سیمای طبیعی و کاربردی اراضی سواحل جنوبی دریای خزر با استفاده از عکس های هوایی و GIS (مطالعه موردی: سواحل شهرستان نور)/ پایگاه مجلات تخصصی نور
جلوه‌هایی از فرهنگ غیرمادّی در حوزه فرهنگی غرب دریای خزر/پایگاه مجلات تخصصی نور
چگونگی ارزش‌یابی منافع نهایی مردم از دریای خزر یا برآورد تقاضای کیفیت محیط‌زیست آبی دریای خزر/ پایگاه مجلات تخصصی نور

دریای خزر/ ویکی‌پدیای فارسی
دریای خَزَر یا دریای مازَندَران یا دریای کاسپین پهنه‌ای آبی است که از جنوب به ایران، از شمال به روسیه، از غرب به روسیه و جمهوری آذربایجان و از شرق به جمهوری‌های ترکمنستان و قزاقستان محدود می‌شود.
دریای خزر که گاهی بزرگترین دریاچه جهان و گاهی کوچکترین دریای خودکفای کره زمین طبقه‌بندی می‌شود، بزرگترین پهنه آبی محصور در خشکی است. طول آن حدود ۱۰۳۰ تا ۱۲۰۰ کیلومتر و عرض آن بین ۱۹۶ تا ۴۳۵ کیلومتر است. سطح دریای خزر پائین‌تر از سطح دریاهای آزاد است و اکنون (ابتدای سده بیست‌ویکم) ۲۶٬۵ تا ۲۸ متر پایین‌تر از سطح دریا است. خط ساحلی دریا حدود ۷ هزار کیلومتر، مساحت آن ۳۷۱ تا ۳۸۶ هزار کیلومترمربع و حجم آب آن نیز ۷۸۷۰۰ کیلومترمکعب است. دریای خزر در گذشته بخشی از دریای تتیس بود که اقیانوس آرام را به اقیانوس اطلس متصل می‌کرد. از حدود ۵۰ تا ۶۰ میلیون سال پیش به تدریج راه این دریا ابتدا به اقیانوس آرام و سپس به اقیانوس اطلس بسته شد. قسمت شمالی این دریا بسیار کم‌عمق است به طوری که تنها نیم درصد آب دریا در یک‌چهارم شمالی دریا قرار دارد و عمق آن به طور میانگین کمتر از ۵ متر است. حدود ۱۳۰ رودخانه به این دریا می‌ریزند که اکثر آن‌ها از شمال غربی به دریا می‌پیوندند. بزرگترین آن‌ها رود ولگا است که هر سال به طور میانگین ۲۴۱ کیلومترمربع آب را وارد دریای خزر می‌کند. رودهای کورا ۱۳، اترک ۸.۵، اورال ۸.۱ و سولاک ۴ کیلومتر مربع آب را سالانه وارد دریا می‌کنند. طبیعت بسته خزر آن را منزلگاه جانوران و گیاهان منحصر به‌فردی کرده است اما در عین حال موجب شده تا در مقابل آلودگی‌های کشاورزی و صنعتی و نفتی بسیار آسیب‌پذیر باشد. این دریا از نظر منابع نفت و گاز بسیار غنی است و ذخایر نفتی آن حدود ۱۷ تا ۳۵ میلیارد بشکه برآورد می‌شود. بخشی از نفت دریاچه که از میدان نفتی باکو پایتخت جمهوری آذربایجان برداشت می‌شود از طریق خط لوله باکو-تفلیس-جیهان به سواحل مدیترانه منتقل می‌شود.
از منابع مهم این دریا؛ ذخایر نفت و گاز موجود در زیر بستر دریا و همچنین انواع ماهیان خاویاری را می‌توان نام برد.
مطابق بخشنامه دولتی سال ۱۳۸۱ نام رسمی دریای شمال ایران در مکاتبات فارسی دریای خزر و در مکاتبات خارجی Caspian Sea است. همان‌گونه که در مورد بسیاری دیگر از عوارض جغرافیایی جهان رایج است برای این دریا نیز نام‌های متفاوتی در زمان‌های گوناگون استفاده شده‌است. ولی «دریای هیرکان» و «دریای کاسپی» از نظر تاریخی مطرح تر بوده است.
دریای هیرکان
دریای گرگان یا دریای ورکانه نام این دریاچه بزرگ در عهد هخامنشیان و همچنین اشکانیان است که در واقع یک ساتراپی (شهربانی یا در واقع استانداری امروزین) بوده‌است. ورکانه نام پارسی آن و ([Hyrcania]) نام یونانیش می‌باشد. این نامگذاری بدان جهت است که ورک به معنی گرگ در پارسی امروزین و ورکانه به معنی همان گرگان است و هیرکانیا گرگان بزرگترین و آبادترین شهر در اطراف آن دریا بود. نام یونانی آن هیرکانیا (Hyrcania) نامی علمی است که غربیان به جنگل‌ها و ببرهای شمال ایران داده‌اند. اعرابی که به تازگی به ایران تاخته بودند آن را دریای گرگان (بحر جرجان) می‌نامیده‌اند.
دریای کاسپین
به باور عنایت‌الله رضا، در کتاب نام دریای شمال ایران، محتمل‌ترین نام امروز برای این دریا، دریای کاسپین است. سپین/کاسپین/کاسپیس/کاسپیش.... اصطلاحی است که در بسیاری از زبان‌های غربی و حتی در زبان عبری برای دریای شمال ایران به کار می‌برند. کاسیان یا کاسی‌هامردمانی سفید پوست بودند که از هزاره دوم پیش از میلاد تا دوره ساسانی، مکتوب‌ها واشاره‌هایی به حضور آن‌ها در شمال و غرب ایران وجود داردو بخشی از آنها به مرکز و غرب ایران و میان رودان (بین النهرین) مهاجرت نمودند، کاسپین، صفت وصفی یا نسبتی است برای «کاسپی» (فرانسوی/انگلیسی) و بطور کلی کاسپیناروپایی شده کاسی و کاسپی است. اگر بخواهیم بصورت مفرد با پسوند فارسی، آنرا تلفظ کنیم، به دلیل گرفتن «یای نسبت» باید«کاسی» و یا «کاسپی» بگوییم، همان‌گونه که بقیه کشورها این دریای را با پسوند خود بیان می‌کنند. نام دریای «کاسپی» در زبان یونانی Kaspia Thalassa، لاتینی Mare Caspium و در آلمانی Caspisches see در انگلیسی Caspian Sea است. به‌طور کلی دو نام «هیرکانی‌ها» و «کاسپی» قدیمی ترین نامهای این دریا هستند و آنهارا باید اساس گرفت.
دریای خزر
در هیچ یک از نوشته‌های مؤلفان شرقی و غربی دوران پیش از اسلام نامی از «خزر» بر دریای شمال ایران دیده نشده‌است. در نوشته‌های مؤلفین اسلامی، این دریا در کنار نامهای دیگر، خزر هم نامیده شده‌است. در آغاز سده هفتم میلادی قوم خزران در دشت‌های سفلای رود تِرِکْ و رود ولگا و شمال قفقاز سکنی داشتند ه عبارت دیگر این قوم در بین شمال‌غربی این دریا و دریای سیاه سکونت داشتند. خزرها به همراه دیگر اقوام بیابان‌گرد شمال قفقاز، در زمان ساسانیان، بارها و بارها به سرزمین ایران می‌تاختند و پس از حضور کوتاه مدت خود معمولاً به دست سپاه ساسانی از مرزهای ایران بیرون رانده می‌شدند. این قوم هم‍واره با بیزانس بر ضد ایران هم‌پیمان بود. بنای استحکامات بزرگی چون شهر دربند در شمال قفقاز در عهد ساسانیان، که برای جلوگیری از حملات خزران صورت گرفت، هنوز پا برجاست. و کوتاه سازی دست ایرانیان از این دریا برمی‌گردد. تا پیش از حمله عرب به قفقاز در اسناد دیده نشده این دریا را «دریای خزر» بنامند. اما این که خزران از ناحیه رود کورا قفقاز جنوبی را مورد حمله قرار می‌دادند این تصور را در ذهن فاتحان عرب ایجاد کرد که دریای شمال ایران را دریای خزر بنامند. دریاهای سیاه و آزوف هم در روزگار فعالیت خانات خزر، خزر نامیده شده‌اند.
دریای طبرستان
دریای طبرستان نام دیگری است که در منابع کهن آمده‌است. در اسنادی که در مؤسسات تاریخ‌شناسی روسیه است آمده که نوجین زیس در قرن دوازدهم نوشته‌است که ایرانیان این دریا را قرن‌ها دریای تبرستان می‌خواندند، ولی چون واژه مازندران میان بومیان تبرستان جایگزین گشته، آن را دریاچه مازندران(دریاچه مازندران! در این جمله ترجمه مشکوک است) می‌خوانند، علی رغم اینکه نام مازندران بسیار کهن است اما نام دریای مازندران برای اولین بار در دویست سال اخیر رایج شده‌است. نام دریای مازندران و دریای خزر در ۵۰ سال گذشته در رسانه‌های گروهی ایران رایج بوده و در سال ۱۳۶۱ دولت نام دریای مازندران را نام رسمی اعلام کرد. اما همچنان هر دو نام بطور متناوب بکار می‌رفت. دومین همایش همایش ژئوماتیک اردیبهشت ۱۳۸۲ سازمان نقشه برداری کشور دبیرخانه کمیته یکسان سازی نامهای جغرافیایی.
دریای مازندران
دریای شمال ایران ارتباطی با نام مازندران ندارد. این دریا هیچگاه در متون و آثار مورخان و جغرافی نگاران، مازندران نام نداشته‌است. ایرانیان تنها مردمی هستند که از 1316 این دریا را مازندران می‌نامند.
ویژگی‌ها
این دریاچه با طول تقریبی ۱۲۰۰ کیلومتر و عرض متوسط ۳۲۰ کیلومتر و مساحت ۴۳۸۰۰۰ کیلومتر مربع وحجم ۷۷۰۰۰۰ کیلومتر مکعب بزرگترین دریاچهجهان است. باریک ترین عرض آن ۲۲۰ کیلومتر بین شبه جزیره آبشوران و دماغه کواولی و عریض ترین بخش آن حدود ۵۴۵ کیلومتر در شمال آن قرار دارد، کم عمق ترین ناحیه این دریاچه ۲۵ متر در منطقه شمالی است و عمیق ترین مناطق در قسمت مرکزی و جنوبی واقع شده‌است که در بعضی از مناطق جنوبی ۹۰۰ الی ۱۰۰۰ متر عمق دارد، سواحل این دریاچه جمعاً ۶۳۷۹ کیلومتر است که حدود ۹۲۲ کیلومتر آن در خاک ایران واقع شده‌است و وسعت حوزة آبگیر آن ۳۷۳۳۰۰۰ کیلومتر مربع است که ۲۵۶۰۰۰ کیلومتر مربع آن در خاک ایران قرار دارد. این دریاچه ۲۸ متر پائین تر از سطح اقیانوسها است و بنا براین هیچگونه خروجی از این دریاچه وجود ندارد..۸۱% آب ورودی خزر را رود عظیم ولگا تامین می‌کند. عمق آن از شمال به جنوب افزایش می‌یابد. میانگین ژرفای این دریاچه در ناحیه شمالی کم‌تر از ۱۰ متر، در بخش میانی بین ۱۸۰ تا ۷۸۸ متر و در بخش جنوبی که آب‌های کناره ایران را تشکیل می‌دهد به ۹۶۰ تا ژرفای ۱۰۲۵ متری نیز در ناحیه جنوبی این دریاچه گزارش شده‌است. جهت جریان آب این دریاچه از سمت شمال غربی به جنوب شرقی است. دریای خزر از ۵۷۵ نوع گیاه، ۱۳۳۲ گونه جانور و ۸۵۰ نمونه ماهی برخوردار است. و ۹۰ درصد خاویار جهان از این دریای صید می‏شود. مهم ترین ویژگی اقتصادی خزر، نفت و گاز است نفت در خزر سال ۱۳۰۲ / ۱۹۲۳ در باکو کشف شد. ذخایر اثبات شده نفت در این دریای ۳۲ میلیارد بشکه می‌باشد و این یعنی حدود ۴ درصد از کل ذخایر نفت خاورمیانه. ذخایر احتمالی نفت این حوزه نیز در حدود ۱۶۳ میلیارد بشکه دیگر برآورد شده‌است. عمق آن از شمال به جنوب افزایش می‌یابد. میانگین ژرفای این دریاچه در ناحیه شمالی کم‌تر از ۱۰ متر، در بخش میانی بین ۱۸۰ تا ۷۸۸ متر و در بخش جنوبی که آب‌های کناره ایران را تشکیل می‌دهد به ۹۶۰ تا ۱۰۰۰ متر می‌رسد. تا ژرفای ۱۰۲۵ متری نیز در ناحیه جنوبی این دریاچه گزارش شده‌است.
جهت جریان آب این دریاچه از سمت شمال غربی به جنوب شرقی است. همین جهت جریان و ژرفای زیاد آب در کرانه‌های ایران که باعث کندی حرکت جریان می‌شود منجر به تجمع انواع آلودگی‌های این دریاچه در سواحل ایران به میزانی بیش از کرانه‌های دیگر کشورها می‌شود.
این دریا، محیط زیست گرانبهاترین ماهی‌های دنیا است. در بخش جنوبی دریای مازندران و رودخانه‌هایی که به آن می‌ریزند یعنی سواحل مربوط به ایران، ۷۸ گونه و زیرگونه ماهی یافت می‌شود. از مهمترین رودخانه‌هایی که به این دریای می‌ریزد می‌توان از سپید رود و پیلورود (رود بزرگ) و هراز نام برد. دریای مازندران یکی از بوم‌شناخت‌های آبی جهان است که محیطی مناسب برای زندگی و رشد مرغوب‌ترین ماهی‌های خاویاری جهان است. ۹۰ درصد صید ماهیان خاویاری مختص به این دریای است.
مناقشات بین‌المللی
مناقشات راجع به میزان مالکیت این دریای بین کشورهای هم جوار، در طول دو دهه گذشته جریان دارد. کشورهای هم جوار شامل ایران، آذربایجان، ترکمنستان، روسیه، وقزاقستان هستند. سه مساله اصلی در این مناقشات، منابع (نفت و گاز)، تحدید حدود آبی سطح و بستر دریا و سهم ماهیگیری این کشورها است.
حمل و نقل
دریای کاسپی قرار است مسیر ترانزیت شمال اروپا و آسیا با جنوب قرار گرفته و یکی از محورهایکریدور شمال-جنوب باشد. این دریاچه همچنین از طریق رود ولگا و کانال کانال ولگا-دن به آبهای آزاد متصل شده است.
رژیم حقوقی
یکی از مهم ترین مسائل دریای خزر که پس از فروپاشی شوروی، ظهور و بروز بیشتری پیدا کرد، ضرورت تعیین رژیم حقوقی خزر جدید آن است. قبل از این، وضعیت حقوقی دریای خزر به وسیله معاهدات ۱۲۰۷ / ۱۸۲۸، ۱۳۰۰ / ۱۹۲۱ و ۱۳۱۹ / ۱۹۴۰ میان ایران و شوروی سابق، مشخص شده بود. بدین گونه که ایران براساس قرارداد ترکمان چای (۱۲۰۷ / ۱۸۲۸) از داشتن نیروی دریایی در دریای خزر محروم شده بود. اما در عهدنامه مودت و دوستی (۱۳۰۰/ ۱۹۲۱) به تساوی، به ایران و شوروی حق کشتی رانی جنگی و غیر آن داده شده و در قرارداد بازرگانی و دریانوردی (۱۳۱۹ / ۱۹۴۰) جزئیات رژیم دریانوردی مشخص گردید. این معاهدات، هیچ اشاره‌ای به چگونگی استفاده از منابع بستر دریا را مطرح نمی‌کنند، در سال ۱۳۸۰ و ۱۳۸۱روسیه با قزاقستان و سپس با آذربایجان پروتکل دو جانبه‌ای را امضاء کرد که با وصل کردن دو سر نقاط ساحلی این دو کشورعملا حدود ۲۷ درصد دریا سهم قزاقستان و حدود ۱۹ درصد دریا سهم روسیه می‌گردد. سهمی حدود ۱۸ درصد هم با همین فرمول برای آذربایجان در نظر گرفته شده ودرواقع ۶۴ درصد بستر دریا را این سه کشورمیان خود تقسیم کرده‌اند اما ایران و ترکمنستان این نوع تقسیم بندی دو جانبه را به رسمیت نپذیرفته‌اند و نظام تقسیم دریا را غیر قابل قبول می‌دانند.
منابع دریای خزر
پژوهش‌ها نشان می‌دهد حجم ذخایر تخمین زده شده نفتی در دریای خزر حدوداً برابر با ۵۰ میلیارد بشکه و ذخایر گاز طبیعی تایید شده هم برابر با ۲۵۷ هزار میلیارد فوت مکعب بوده‌است. که این ارقام ۴٪ از ذخایر گاز و نفت دنیا را تشکیل می‌دهد. پیش بینی می‌شود با ادامه فعالیت‌های اکتشافی، ظرفیت بهره برداری نفت این منطقه ۱۸۴ میلیارد بشکه و ظرفیت برداشت گاز از آن هم ۲۹۳ هزار میلیارد فوت مکعب افزوده شود.
همچنین ۹۰ درصد خاویار جهان از این دریای صید می‏شود. اما صید بی رویه این ماهی سبب گشته‌است که بنابر گفته دانشمندان ۹۰ درصد از تعداد این ماهیان در یک قرن اخیر کاسته شود.
آلودگی
آلودگی معضلی جدی و خطرناک برای این دریای پهناور می‌باشد به طوری که با ورود سالیانه ۱۲۲ هزار و ۳۵۰ تن آلودگی از کشورهای حاشیه دریای خزر به ویژه آلودگی ناشی از عملیات اکشتاف و استخراج نفت، محیط این دریا را آلوده کرده و گونه‌های زیستی این دریا را در معرض خطر جدی قرار داده‌است.
دگرگونی‌های حجم و سطح آب دریا در گذشته
دریای خزر امروزی باقی مانده دریایی است پهناور که از دریای سیاه تا دریاچه آرال گسترش داشته. این دریاچه در گذشته چند بار بخاطر رشد حجم دوباره به دریای سیاه و دریاچه آرال وصل شده. چنین حالتی آخرین بار پس از اتمام عصر یخ انجام شد و دریای خزر به دریای سیاه وصل شد. دریای خزر هرگز با اقیانوسها مرتبط نبوده زیرا هنگام اتحاد با دریای سیاه، این دریا به اقیانوس متصل نبوده.
دریای خزر از اوایل قرن بیستم تا دهه هشتاد حجم کلانی را از دست داد. مساحت دریا در اوایل قرن بیستم ۴۲۰٫۰۰۰ کیلومتر مربع بود. بین سالهای ۱۹۳۰ تا ۱۹۴۱ میلادی (۱۳۰۹ تا ۱۳۲۰ خورشیدی) و ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۷ (۱۳۴۹ تا ۱۳۵۶) سطح آب با سرعت بیش از ۱۶ سانتی متر در سال عقب نشینی کرد زیرا برداشت آب از رودخانههای تغذیه کننده دریا بسیار زیاد بود و آب ورودی نمی‌توانست حجم تبخیری را جایگزین کند. از سال ۱۹۷۸ تا ۱۹۹۴ میلادی (۱۳۵۷ تا ۱۳۷۳ خورشیدی) سطح آب دوباره سریعا رو به رشد گذاشت و ارتفاع آب سالانه بین ۵ تا ۴۰ سانتی متر بالا آمد، بطوری که آب بین ۵ تا ۲۵ کیلومتر به داخل خشکی نفوذ کرد و دو میلیون هکتار زمین نویافته زیر آب رفت. امروزه سطح آب هنوز در حال رشد است و دانشمندان، از جمله «گ. تیتارنکو» علت آنرا نه رشد حجم آب بلکه رشد زمین دریا میدانند. تیتارنکو تخمین می‌زند که این رشد تا ۲۰۰ سال آینده ادامه خواهد داشت و احتمال دارد تا نیمه دوم قرن بیست و یکم سطح آب ۴۰ متر رشد کند. این امر کشورهای ساحلی را برآن داشته که کمتر در نزدیکی ساحل دریا سرمایه گذاری کنند. ایجاد صنایع استخراج نفت، گاز و پتروشیمی کنار این دریا ریسک بزرگی محسوب می‌شود.
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D8%AE%D8%B2%D8%B1

زیرساخت اطلاعات مکانی دریای خزر/ پایگاه ملی داده‌های علوم زمین کشور
کشورهای حاشیه دریای خزر
ایران: کشور ایران شانزدهمین کشور بزرگ جهان است در آسیای غربی واقع شده و جز کشورهای خاورمیانه است مساحت آن 1،648،195 کیلومتر مربع میباشد وبا دریای خزر 675 کیلومتر مرز دریایی دارد. دارای آب وهوای متنوعی است که با مقایسه نقاط مختلف کشور این تنوع را بخوبی میتوان مشاهده نمود.
قزاقستان: این کشور در آسیای مرکزی واقع شده ومساحت آن 2،717،300کیلومتر مربع و از کشورهای ساحلی دریای خزر نیز بشمار می آید وحدود 2320 کیلومتر طول خط ساحلی آن با دریای خزر است.
آذربایجان: این کشور در جنوب آسیا واقع شده که مساحت آن 86،600کیلومترمربع میباشد اکثریت جمعیت آن را مسلمانان تشکیل میدهند. این کشور در شمال شرق ایران قرار گرفته و 432کیلومتر مرز خشکی با این کشور دارد و حدود 800 کیلومتر مرز ساحلی با دریای خزر دارد. آب وهوا در اکثر نقاط خشک وقاره ای است و زمین نیمه خشک ولم یزرع می باشد.
ترکمنستان: این کشور با وسعت 488،100کیلومترمربع در شمالشرقی ایران و در منطقه آسیای مرکزی قرار دارد. پایتخت آن عشق آباد است ومردم آن به زبان ترکمنی صحبت می کنند. وسیع ترین مرز این کشور با دریای خزر است که 1786 کیلومتر مربع میباشد وبا ایران نیز 992 کیلومتر مرز مشترک دارد. آب وهوای این کشور شبه حاره ای و بیابانی می باشد.
 روسیه: این کشور با مساحت 17،075،400 کیلومترمربع پهناورترین کشور جهان است دریای خزر در جنوب این کشور قرار دارد.
دریای خزر
دریای خزر بزرگترین دریای بسته جهان با موقعیتی ویژه است که اوراسیا را به وسیله ایران به خاورمیانه متصل مینماید نام بین المللی این دریا، خزر است و پارسیان آن را به نام دریای خزر و دریای مازندران می نامند. دریای خزر در آسیای غربی و شمال مرکزی ایران بین 36درجه و34دقیقه تا 47درجه و13دقیقه عرض شمالی و46درجه و43دقیقه تا54درجه و51دقیقه طول شرقی واقع شده که تنها سواحل جنوبی آن در دامنه کوهستانی البرز متعلق به ایران است این دریا پنج برابر بزرگتر از دومین دریاچه وسیع جهان (سوپریور در آمریکای شمالی)می باشد وحدود دو برابر خلیج فارس وسعت دارد از طریق کانال ولگا به دریای سیاه متصل وراه آبی طبیعی به دریای آزاد ندارد. حداقل مساحت این دریا در حدود 393 هزارکیلومترمربع وحداکثر412 هزار کیلومترمربع که گاهی وسعت آن بیش از463هزار کیلومترمربع ذکر شده که متغیر بودن این مساحت بدلیل استمرار تغییرات سطح آب دریاست.
پوشش گیاهی: تنها کرانه‌های جنوبی دریای مازندران دارای پوشش گیاهی انبوه است. در کرانه‌های باختری این دریا از جنوب به شمال از پوشش گیاهی کاسته می‌شود، به طوری که شمال منطقه‌ی تالش فاقد پوشش گیاهی قابل توجه است. کرانه‌های شرقی دریای مازندران را خشکستان‌ها فراگرفته‌اند. در شمال نیز کرانه‌های این دریا فاقد پوشش گیاهی است.
مشخصات فیزیکی: دریای خزر میان دو قاره آسیا و اروپا قرار گرفته که از جنوب به ایران،مغرب به جمهوری آذربایجان، ازشمالغرب به روسیه، شمال شرق به قزاقستان و از طرف مشرق به ترکمنستان محصور میشود. این دریاچه به طول تقریبی 1200کیلومتروعرض متوسط 320کیلومتر ومساحت 438،000کیلومترمربع وحجم770000 کیلومترمربع وبا دارا بودن امتیازات منحصربفرد بزرگترین دریاچه جهان میباشد و44 % آب کل دریاچه های جهان را در خود جای داده است. این دریا به لحاظ درازای آن از شمال به جنوب به سه حوضه شمالی،مرکزی و جنوبی تقسیم شده است لازم به ذکر است در این گزارش زیر ساختار اطلاعات مکانی حوضه جنوبی مورد بررسی می باشد.
ریخت شناسی: عمق این دریا از شمال به جنوب افزایش می یابد بخش شمالی خزر،شیب بسیار ملایم دارد و میانگین عمق آن کمتر از 10 مترمیباشد دو بخش میانی و جنوبی با یک برجستگی زیر آبی بنام سرت در حد فاصل دماغه باکو وخلیج بغاز با امتداد شمال غربی- جنوب شرقی از یکدیگر جدا میشوند این برجستگی ادامه کوههای قفقاز است وعمق روی آن از 200 متر تجاوز نمیکند این برجستگی مانع جریان آب در سطح دریاچه نیست میانگین عمق بخش میانی بین 180تا788متر و در بخش جنوبی که آبهای کناره ایران را تشکیل میدهد به960تا 1000 متر میرسد.
 جهت جریان آب این دریاچه از شمالغرب به جنوبشرق میباشد که همین جهت جریان وژرفای زیاد آب در سواحل ایران باعث کندی حرکت جریان میشود و منجر به تجمع انواع آلودگی های این دریاچه در سواحل ایران به میزان بیش از کرانه های دیگر کشورها میشود. گستردگی تنوع شرایط آب و هوایی خزر سبب ایجاد تنوع زیستی چشم گیری شده است. این تنوع به واسطه وجود سیستم های تالابی گسترده مانند دلتاهای رودهای ولگا، اورال و کورا و قره بغاز گل که بسیار شور است، بیشتر افزایش پیدا کرده است.
جغرافیای انسانی دریای خزر:
دریای خزر به سه پهنه آبی شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم شده‌است این دریا را پنج کشور ساحلی ایران، ترکمنستان، آذربایجان، قزاقستان و روسیه احاطه کرده اند. جمعیت ساحلی دریای خزر تقریبا 12 میلیون نفر است و مراکز شهری مهم در سواحل غربی و جنوبی تمرکز یافته اند حدود 6 میلیون نفر در سواحل ایران و 3 میلیون نفر در باکو و ساحل آذربایجان مستقر هستند و بقیه جمعیت در روسیه و بخش هایی از جمهوری قزاقستان توزیع شده اند جمعیت ساحلی ترکمنستان بسیار کم است.در طول تاریخ دریای خزر میزبان مردمان و قوم های متنوعی بوده که این امر موجب شده فرهنگها و ادیان متنوعی ایجاد شود.
جغرافیای سیاسی خزر: اهمیت جغرافیای سیاسی دریای خزر به زمان های گذشته در تاریخ بر می گردد. شبه جزیره ابشرون در غرب دریای خزر، از اولین مراکز شناخته شده تولید نفت و محصولات نفتی است.. دریای خزر بخشی از جاده ابریشم نیز بوده است.
منطقه خزر درقرن بیستم، طی تحریم نفت در سال 1973 و درجنگ خلیج فارس در سال 1991 اهمیت جغرافیای سیاسی خود را نشان داد. افزون بر اهمیت سیاسی مربوط به اقتصاد و منطقه جغرافیایی، ذخایر بسیار غنی نفت و گاز دریای خزر و تعدد راه های عبور بین قاره ای و نزدیکی نسبی آن با خلیج فارس، دریای خزر را در هر گونه نقشه جغرافیایی سیاسی جهانی درخشان می کند.
 فعالیت اقتصادی:
فعالیت اقتصادی مهم در دریای خزر شامل شیلات،کشاورزی،تولید گاز و نفت و صنعت های پایین دستی مرتبط میباشد برنجکاری،کشت سبزیجات،پرورش گاو و گوسفند از جمله فعالیتهای کشاورزی اساسی منطقه هستند بعلاوه سواحل خزر باعث جذب گردشگرانی از مناطق مختلف می شود. محیط زیست منحصر به فرد خزر نیز به نوبه خود موقعیت‌های مناسبی را برای گردشگری به خصوص گردشگری زیست محیطی فراهم آورده است، سواحل ماسه‌ای، جنگل‌های انبوه، آثار تاریخی مهم و مناظر زیبا و خیره‌کننده طبیعی از جاذبه‌های قوی توریستی این منطقه است.
محیط زیست دریای خزر:
محیط زیست دریای خزر مسلماً، نه تنها برای منطقه خزر، که برای بسیاری در سراسر دنیا بسیار مهم و جالب است. ویژگی خاص خزر به عنوان بزرگترین بدنه آبی محصور در خشکی در دنیا آن را چالشی برای دانشمندان و کارشناسان فنی نموده است؛ ده ها سال است که صنعت نفت و گاز دست اندرکار کشف و استخراج منابع غنی آن بوده اند؛ خوراک شناسان خاصیت خاویار آن را ستوده اند و کسانی که با منابع اکولوژیکی سرو کاردارند، تنوع زیستی آن ارزش دانسته شده و نیزامکانات بالقوه خزر در حمل و نقل قاره ای و اکوتوریسم نیز حائز اهمیت ویژه ای است.
آلودگی
 بیشترین آلودگی های خزر ناشی از منابع خشکی است فاضلاب و پسماندهای کارخانه های که در خشکی هستند و فضولاتشان را وارد دریا می کنند بیشترین آلودگی را در دریای خزر ایجاد می کنند آلودگی های دیگرناشی از فعالیت های نفتی، فاضلاب های شهری، سموم شیمیایی و مواد زائد شناورها میباشد. میزان آلودگی هایی که ایران تولید میکند در مقایسه با دیگر کشورها بسیار کمتر است و البته تلاشهای زیادی صورت گرفته که این وضعیت بحرانی وپر خطر نشود،وضعیت فاضلابهای شهرهای ساحلی شمال کشور وهمچنین سموم و کودهای شیمیایی مناطق شمال باید سامان پیدا کند و از آلودگی های مرتبط با آنها باید کاسته شود در این زمینه لازم به ذکر است که جمعت ساحل نشینان ایران بیشتر از  دیگر کشورها ست. سهم روسیه در آلودگی صنعتی از همه بیشتر است. دریای خزر به جهت بسته بودن محیط آن و آلودگی های زیست محیطی در خطر نابودی است.
 منابع اصلی تهدید کننده محیط زیست دریای خزر عبارتند: اـ نوسانات سطح آب دریا 2ـ مشکلات بوم ساختی
 3ـ مسائل زیست محیطی
تقسیم بندی های زمین شناسی منطقه ای در کرانه جنوبی خزر البرز منطقه خزر از نظر ریخت شناسی به 7 ناحیه تقسیم می گردد:
1ـ بخش کرانه ای میان آستارا و پونل
2ـ بخش ساحلی بین پونل و لنگرود: کرانه دریای خزر از لاهیجان تا آستارا دارای حوضه آبریرزی در حدود 50 کیلو متر بوده که بر اثرکنش گسله آستارا-لاهیجان شکل خمیده بخود گرفته است.
3ـ بخش کرانه ای میان لنگرود و علمده: ازلنگرود در جهت جنوب شرقی یعنی بسوی رامسر و چالوس تا دهانه رود خانه گلندرود نوار کرانه ای به پهنای 5 کیلو متر می باشد که از نظر ساخت و ریخت، همانندی بسیار زیادی به بخش آستارا- پونل دارد.
4ـ بخش کرانه ای میان علمده ونکا:این بخش از بخشهای کرانه ای مهم دریای خزر محسوب میشود که در آن برونزد های فراوانی از نهشته های کواترنر دیده میشود وتا آمل، بابل، قائم شهرو ساری نیزگسترش دارد.
5ـ بخش کرانه ای میان نکا و بندر ترکمن: این بخش از دریای خزر بدلیل گسترش ریخت شناسی و محفوظ ماندن آثار باستانی وابسته به عصر نوسنگی همواره مورد توجه بوده است وجود مرداب بزرگ وخلیج گرگان در کرانه های این بخش از حدود چند سده پیش که پیشروی این خلیج در خشکی صورت گرفته و بصورت مرداب ساکنی برجا مانده است. یکی از پدیده های بسیار مشخص و جالبی که در این نوار کرانه وجود دارد،غارهای فراوان کارستی درآهک های ژوراسیک میباشد که احتمال میرود شماری از آنها جایگاه زندگی انسانهای دیرینه سنگی بوده است.
6ـ بخش کرانه در ناحیه دهانه خلیج گرگان:از بندر ترکمن به سوی خاور سرزمینی پست در فاصله ای به طول 100 کیلومتر دیده میشود که از حدود گنبد کاوس آغاز شده و مستقیما در درازای کرانه تا دره گرگان رود ادامه دارد.
7ـ بخش کرانه ای ترکمنستان: در شمال فرورفتگی گرگان منطقه ای در پهنه شایان توجهی گسترش یافته که در بخش ایرانی آن را بیشتر پوششی از لس ماسه دار پوشانیده و بسمت شمال در جهت ترکمنستان این پوشش از دانه های ماسه ای تشکیل شده اند.
موقعیت جغرافیایی استان گیلان:
 استان گیلان با مساحت 14711 کیلومتر مربع در میان رشته کوههای البرز و تالش در شمال ایران جای گرفته است. این استان به واحد جغرافیایی جنوب دریای خزر تعلق دارد و با استان های اردبیل در غرب، مازندران در شرق، زنجان در جنوب و کشور استقلال یافته آذربایجان و دریای خزر در شمال هم مرز و همسایه است. رود سفید تمشک که بین چابکسر و رامسر جاری است، آن را از استان مازندران جدا می کند.
سرزمین گیلان به لحاظ قرارگیری در دامنه شمالی البرز و دریای خزر دارای آب و هوای موسوم و معتدل خزری است که سالانه بین 1500 تا 2000 میلی متر بارندگی دارد.
 موقعیت جغرافیایی و آب و هوائی خاص استان سبب گردیده تا فعالیت اصلی مردم بر کشاورزی باشد و مهمترین مرکز تولید کشور به حساب می آید. افزون بر کشاورزی، صنایع گوناگون معدنی، شیمیایی، غذائی، دخانیات، نساجی و... از اقتصاد استان نقش اساسی دارند. استان گیلان می تواند متشکل از دو پهنه زمین ساختی - رسوبی جداگانه زیر باشد. الف: کوه های تالش ب: پهنه دشت ساحلی.    سرب - روی، مس، آهن، زغال سنگ، زاج، نسوز، مصالح ساختمانی، باریت، کائولن، آلونیت، سیلیس، سنگ آهک، میکا از جمله ذخایر معدنی موجود در این بخش کوه های تالش استان گیلان هستند.
موقعیت جغرافیایی استان گلستان:
استان گلستان در محدوده مختصا ت جغرافیایی 5600 ـ 5400 طول خاوری و 3630 - 3815 عرض شمالی و در بین استانهای مازندران، سمنان و خراسان قرار دارد. حد شمالی این استان محدود به جمهوری ترکمنستان و بخش کوچکی از گوشه جنوب خاوری استان محدود به دریای خزر می‌باشد. مرکز استان شهرستان گرگان است.
 بخش بیشتر استان گلستان آب و هوای معتدل خزری (مدیترانه‌ای) دارد ولی جلگه گرگان به لحاظ مجاورت با صحرای ترکمنستان، دوری از دریا و کاهش ارتفاعات، آب و هوای نیمه بیابانی و گرم دارد. جنگلهای مرطوب دامنه‌های شمالی البرز در مشرق به جنگلهای مینودشت و گلستان می‌رسد. مراتع عمده قشلاقی استان در جلگه گرگان است که بین رودخانه گرگان و مرکز ترکمنستان قرار دارند. در اقتصاد استان کشاورزی به ویژه دامداری نقش اساسی دارد. صنایع عمده وابسته به کشاورزی و جنگل است.
http://www.ngdir.ir/GeoportalInfo/PSubjectInfoDetail.asp?PID=1631&index=0

آلودگی آب دریا و سایر مسائل بهداشتی در پلاژهای سواحل شمالی / پایگاه الکترونیکی نشریات دانشگاه تهران
بهزاد صمیمی
اهمیت بهداشتی پلاژها در سواحل شمالی کشور با توجه به انبوه مردمی که همه ساله درفصول گرم به اینگونه نقاط تفریحی هجوم میاورند از نقطه نظر مسائل مختلف بهداشت عمومی درخور توجه فراوان می باشد.
 همگام با ترقیات کشور در شئون مختلف در سالهای اخیر و بالا رفتن سطح رفاه عمومی و ازدیاد وسائط نقلیه خصوصی و همچنین ایجاد تسهیلات متعددی در کشوردر امر مسافرت مانند ساختمان راههای متعددی در کشور در امر مسافرت مانند ساختمان راههای متعدد وسیع و اسفالته بین تهران و بنادر شمالی و ازدیاد وسائط حمل ونقل سریع و راحت و ارزان به تعداد مسافرین کنار دریانسبت به سالهای گذشته به طور محسوسی افزوده شده است. بطوریکه در فصل گرما بالاخص در روزهای تعطیل آخر هفته و تعطیلات دیگر تعداد جمعیت درشهرهای ساحلی شمالی خیلی بیشتر از ظرفیت قابل پذیرش این بنادر می باشد و در اینگونه مواقع عده زیادی از مردم که بدون جا مانده اند ناچارا مجبور به گذرانیدن شبها در داخل اتومبیل ویا کنار دریا هستند و از طرف دیگر باجاره بمردم واگذار می گردد اکثرا با وضع ابتدایی بنا گردیده و فاقد تسهیلات کافی و مناسب از نظر تآمین حوائج اولیه بهداشتی می باشند. دراینگونه بلاژها وضع تهیه آب آشامیدنی دفع مدفوع و فاضلاب، جمع آوری و دفع زباله و بالاخره چگونگی تهیه و عرضه مواد غذایی بسیار نامناسب و ابتدایی بوده و بهیجوجه تطابقی با اصول کلی بهداشت عمومی ندارد. کثرت جمعیت در روزهای تعطیل و نبودن جا و بیتوته کردن مردم در کنار دریا وفقدان تسهیلات دفع مدفوع و نظافت شخصی خود سبب بیشتر آلوده شدن آب دریا و محیط اطراف بلاژها و نامطلوب تر شدن شرایط محیطی آن می گردد. عدم آشنایی و با توجه به مسائل ابتدایی بهداشتی از یکطرف و فقدان مقررات و قوانین کافی از طرف دیگر در مورد روش استفاده از بلاژهای عمومی سبب ایجاد بی نظمی ها و اشکالات گوناگونی را در زمینه تأمین بهداشت محیط ورفاه عمومی در اینگونه نقاط تفریحی مینماید. فی المثل در مورد استحمام در آب دریا نه تنها همگی مردم دوش گرفتن و زودودن آلودگی ها را از بدن خود قبل از ورود بدریا عملی زائد و غیر ضروری می دانند بلکه اکثریت نیز دریا رامنبعی آلوده نشدنی ودائما پاک تصور نموده و بخود اجازه می دهند که هر گونه کثافاتی را در آن وارد نمایند، عده ای نیز بهیچوجه خود را موظف به استفاده از لباس شنا نمی دانند و با هر گونه لباس آلوده ای به آب می روند و حتی بکرات دیده می شود که اتوبوس ها وکامیونهایی مملو از جمعیت که اغلب اهالی دهات و شهرهای مجاور هستند ، بکنار دریا آمده و بطور دسته جمعی با لباس وارد آب می شوند این افراد ضمن شستن چرک بدن و لباسهای خود در آب حتی مبادرت بدفع ادرار و مدفوع نیز می نمایند و این خود بطوریکه بعدا بیان خواهد شد یکی از دلائل اولیه آلوده شدن آب دریا درپلاژهای عمومی می باشد.عبور از راه اتومبیل رو از محوطه پلاژها واز میان انبوه مردم و عدم رعایت سرعت مجاز، صرف بی رویه مشروبات الکلی، شکستن و ریختن شیشه ها بر روی شن و یا داخل آب ، موتور سیکلت و دوچرخه سوار ی و مصرف اغذیه فاسد و ناپاک و بسیاری عوامل دیگر سبب بروز حوادث و سوانح بسیاری در این پلاژها بالاخص در مواقع شلوغی می گردد.
http://journals.ut.ac.ir/page/article-frame.html?articleId=7712

آلودگی بزرگترین معضل دریای خزر: ورود هزاران تن زباله های خام به خزر/ مهر
گرگان - خبرگزاری مهر: استاد دانشگاه و سخنران ویژه همایش منابع شیلاتی خزر گفت: بزرگترین معظل دریای خزر آلودگی است که با وجود ورود چندین هزار تن آلودگی ناشی از زباله های خام و تصفیه نشده و اکتشافات صنعتی، استخراج نفت و تخلیه فاضلاب ها و دیگر عوامل به وجود آمده است.
به گزارش خبرنگار مهر، ابوالقاسم کمالی بعد از ظهر سه شنبه در دومین همایش منابع شیلاتی با اشاره به مناقشات بین المللی دراین دریا گفت: صید وصیادی دراین دریا، استفاد از نفت وگاز ومواد معدنی، چگونگی دسترسی به آب های آزاد از جمله عمده ترین محل مناقشات همسایگان دریای خزر است.
وی افزود: ایران با تقسیم بندی 20 درصد برای هر کشور موافق است ولی آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان پیشنهاد دارند تا متناسب با سواحل هر کشور از دریای مازنداران استفاده کند.
وی اظهارداشت: روس ها نیز پیشنهادشان تقسیم بندی از بستر بود که بستر را با طول ساحل و منابع در بستر تقسیم کنند ولی درارتباط با صید و صیادی هر کشور متناسب با ساحل خود اقدام کند.
این استاد دانشگاه اظهارداشت:850 نوع ماهی در دریای مازندران وجود دارد که 78 گونه آن در سواحل ایران است و 90 درصد ماهیان خاویاری نیز مختص این دریا است.
وی تصریح کرد: اما صید ماهیان خاویاری به دلایل بازیافت جمعیت این گونه و اینکه نسل این ماهیان رو به انقراض است در دریای خزر ممنوع اعلام شده است.
وی از جمله گونه های مختص خزر را کپور معمولی، خاویار، فوک دریایی، ماهی سفید و سالمون ذکر کرد و گفت: سالمون از جمله گونه هایی است که در خزر رو به انقراض است.
کمالی با بیان اینکه 80 درصد آب شیرین ورودی این دریا را رودخانه ولگا در شمال این دریا تامین می کند گفت: برآورد می شود 293 هزار میلیارد فوت مکعب گاز و 184 میلیارد بشکه نفت از این دریا استحصال شود.
وی افزود: دریای خزر 40 تا 44 درصد آبهای داخلی جهان را به خود اختصاص داده است و عمق این دریا از شمال به جنوب افزایش می یابد و چون جریان آب دریا از شمال غرب به جنوب شرق است همین جهت جریان آب وژرفای آب در جنوب سبب شده است که در کرانه های ایران حرکت کند آب سبب تجمع انواع آلودگی ها شود.
http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=1732448

ارزیابی اثرات زیست‌محیطی توسعه در شمال ایران با مدل تخریب/ پایگاه الکترونیکی نشریات دانشگاه تهران
دکتر نصرت ا... صفائیان ، مهندس بهمن جباریان امینی ، دکتر مریم شکری
بدون شک توسعه و تحولات صنعتی امکانات رفاهی بسیاری را در اختیار انسان قرار داده است ولی مشکلات اجتماعی و زیست محیطی گوناگونی نیز به موازات آن برای آدمی فراهم آمده است.غالبا این مشکلات ناشی از خود توسعه و یا تکنولوژی نبوده بلکه مشکلات زیست محیطی به دنبال عدم توجه به نتایج جانبی و کاربرد نادرست صنعت و تکنولوژی ایجاد شده است.حاشیه جنوبی دریای خزر به دلیل جذابیت اکوسیستم های آن و با توجه به دارا بودن شرایط بسیار مناسب در طیفی وسیع تغییرات چشم گیری را در کاربری اراضی (جنگل مرتع آب بندانو.....) تحت عنوان توسعه در خود داشته است.از آنجا که توسعه عجولانه و بدون ارزیابی دقیق زیست محیطی می تواند اثرات نامطلوبی بر محیط زیست و رفاه انسانهای وابسته به آن داشته باشد مطالعه حاضر در کرانه های جنوبی دریای خزر با کاربرد مدل تخریب محیط زیست و تعیین میزان آسیب پذیری اکولوژیک بااستفاده از روش عینی آسیب پذیری به منظور ارزیاب اثرات توسعه و ارائه مدل صورت پذیرفت.از آنجا که مشکلات بلند مدت زیست محیطی را نمی توان به مدد فناوری(تکنولوژی) سریعا حل نمود با درک همبستگی بین حفاظت و توسعه اهمیت و ضرورت ارزیابی های زیست محیطی به منظور دستیابی به توسعه پایدار یادآور می شود.
http://journals.ut.ac.ir/page/article-frame.html?articleId=3424

درآمدی بر مسائل زیست محیطی، جغرافیایی و پرسش های مطرح در پژوهش های ساحلی (نمونه، سواحل دریاچه های ارومیه و مازندران)/ پرتال جامع علوم انسانی
علی‌محمد خورشید دوست
در اینکه سواحل به عنوان پدیده‌های جغرافیایی فراموش‌شده در بسیاری دربسیاری از نقاط جهان در آستانه ورود به شرایط بحرانی قرار دارند، نمی‌ٱوان زیاد تردید کرد. به موازات افزایش فعالیت‌های گوناگون مانند دفع رباله و فاضلاب‌ها در سواحل و دریاها، تهدید سواحل و جوامع ساحلی نیز افزایش می‌یابد. به ویژه اینکه علاوه بر دفع زباله، ضایعات، فاضلاب‌‌ها و فعالیت‌های دیگری از قبیل اجرای طرح‌های توسعه، گذران اوقات فراغت و انجام تفریحات. همچنین رفت‌و آمد قایق‌ها و کشتیها به تشدید بحران در بخش ساحلی کمک می‌کنند.....
واژه‌های کلیدی: آلودگی ساحلی، محیط‌زیست، بالا آمدن سطح آب، پسروی ساحلی
http://www.ensani.ir/storage/Files/20120327185605-3079-7.pdf


تعیین آسیب‌پذیری اکولوژیک اکوسیستم‌های حاشیه جنوب دریای خزر/پایگاه مجلات تخصصی نور
دکتر نصرت ا...صفائیان
چکیده:توسعه درست بایستی در جای مناسب خود انجام پذیرد.افزایش دسترسی اکوسیستم‌های حاشیه جنوب‌ دریای خزر با ظاهری توانمند،و با برخورداری از جاذبه‌ها و منابع فراوان اکولوژیک،زمینه توسعه فراگیری را در پی داشته که در اثر آن سلامت محیط زیست این سرزمین به مخاطره افتاده است.ازدیدگاه‌کلی با توجه‌ به رشد شتابان جمعیت در کشور،امکان توقف و یا رودرویی با این توسعه عجولانه برای بومشناسان و مدیران آگاه میسر نیست.در تحقیق حاضر اکوسیستم‌های کرانه‌های جنوبی دریای خزر براساس پایداری‌ اکولوژیک و درجه آسیب‌پذیری آنان طبقه‌بندی گردید.این طبقه‌بندی به منظور معرفی و مشخص نمودن‌ مناطق پایدار و همچنین آسیب‌پذیر در برابر فعالیت‌های انسانی،در سطح زیر حوزه های آبخیر کلان شمال‌ کشور با کاربرد روش عینی آسیب‌پذیری براساس شناخت و مطالعه عوامل اکولوژیک و تجزیه و تحلیل‌ اثرت متقابل آنان صورت پذیرفت.نتایج بدست آمده نشان می‌دهد که حدود 84/17 درصد اکوسیستم‌های‌ مورد مطالعه در طبقه 2(مقاوم)،36/53 درصد در طبقه 3(متوسط)،62/16 درصد در طبقه 4(حساس)و 18/12 درصد در طبقه 5(خیلی حساس)در برابر آسیب‌های تحمیلی قرار گرفته‌اند.براساس نتایج بدست‌ آمده در کل عرصه مطالعاتی مناطقی به عنوان خیلی مقاوم(طبقه 1)تشخیص داده نشد.در مجموع براساس نتایج حاصل از این مطالعه و پژوهش‌های سایرین می‌توان اذعان نمود که شمال‌ کشور با وجود دارا بودن منابع فراوان اکولوژیک،به خاطر آسیب‌پذیر بودن اکوسیستم آن چندان مهیای‌ توسعه نیست و برای دستیابی به توسعه‌ای پایدار و جلوگیری از تخریب محیط زیست ارزشمند کرانه‌های‌ دریای خزر،آگاهی از پایداری اکولوژیک بستر پذیرنده توسعه(محیط زیست)و ارزیابی اثرات زیست محیطی‌ اجرای هر پروژه ضروری است.
کلمات کلیدی:آسیب‌پذیری، شمال ایران،توسعه، دریای خزر،پایداری اکولوژیک.
http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/771567

قلب دریای خزر کدر است/ بانک اطلاعات نشریات کشور (جام جم)
هر سال تابستان که می شود اختلاف نظرها برای شنا در دریای مازندران به اوج می رسد. عده ای می گویند بهتر است برای سلامتی خودتان هم که شده در دریای مازندران شنا نکنید و عده دیگر می گویند آلودگی دریای مازندران به اندازه ای نیست که شنا کردن در آن خطرناک باشد. به گفته محمدباقر نبوی، معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، تحقیقات انجام شده در شناگاه های سواحل شمالی کشور نشان می دهد که آلودگی میکروبی بزرگ ترین تهدید شناگاه ها در این مناطق است که با ورود فاضلاب های شهری، روستایی و زهاب کشاورزی به دریا ایجاد شده است.
دریای مازندران که روزگاری فقط بین دو کشور ایران و شوروی تقسیم شده بود سال هاست با فروپاشی شوروی به جمهوری های تازه استقلال یافته نیز رسیده و امروزه ایران، روسیه، آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان از آن سهم دارند؛ دریایی که بین بسیاری از ایرانی ها به دریای خزر معروف است.
 اگر از نام این دریا بگذریم و به مشکلاتش بپردازیم باید گفت که آلودگی دریای مازندران امروز به قدری زیاد است که نگرانی های کارشناسان محیط زیست از صدای اعتراض آنها قابل درک است. به طوری که به دلیل آلودگی های زیاد این دریاچه انقراض انواع آبزیان آن از سال 1990 شروع شده و امروزه تعداد زیادی از انواع آبزیان این دریا از بین رفته اند. گفته می شود سالانه ۱۲۲ هزار و ۳۵۰ تن آلودگی از کشورهای حاشیه دریای مازندران وارد این دریا می شود که بقای جانداران آن را تهدید می کند.
 اما بخش اعظمی از آلودگی دریای مازندران متعلق به جریان آب از رودخانه ولگا و سایر رودخانه های غرب از جمهوری آذربایجان به این دریاست. آلودگی در سواحل باکو و قزاقستان آنقدر زیاد است که تقریبا هیچ نژادی از آبزیان در این مناطق وجود ندارد که بتوان از نظر منابع غذایی و فعالیت های ماهیگیری بتوان روی آنها حساب کرد.
همچنین نشت مکرر و زیاد نفت به نواحی ساحلی در آذربایجان و قزاقستان از عمل فتوسنتز و تبخیر منابع گیاهی دریایی جلوگیری می کند و یکی از دلایل عمده بسیار مهم برای طغیان سطح آب دریای خزر در اواسط سال 1994 جریان 588 میلیون مترمکعب از مواد زائد و پسماندهای بالغ بر 40 کارخانه و پالایشگاه در باکو به سمت دریای خزر بوده است.
به گفته کارشناسان محیط زیست، آلودگی دریای مازندران به دو دسته تقسیم می شود؛ نخست آلودگی ای که از مناطق شهری و از طریق رودخانه های اطراف به این دریا وارد می شود، ضمن این که منشا این آلودگی از فاضلاب انسانی است که از آن طریق میکروب ها وارد دریا شده و آب آن را آلوده می کند. دسته دوم کودها و سموم کشاورزی است که از طریق کوهستان ها و زمین های کشاورزی اطراف وارد دریای مازندران می شود. ورود این مواد غذایی مانند نیترات و فسفات موجب غنی شدن آب دریا می شود و در نتیجه با شکوفایی پلنگتونی و ایجاد کردن پدیده کشند قرمز، زمینه ساز مرگ ماهی ها می شود.
روزنامه جام جم، شماره 3474 به تاریخ 12/5/91، صفحه 10
ww.magiran.com/npview.asp?ID=2554385


مردمی که روزنامه نخوانند، غرق می شوند/ اعتماد
نویسنده: محمد درویش

حق دارید اگر از مشاهده این تیتر برای یادداشت یک فعال محیط زیست، اندکی شگفت زده شوید. هرچند که می دانم و می دانید که این روزها آنقدر اتفاق ها و رویدادهای عجیب و غریب در پیرامون مان رخ می دهد که دیگر کمتر آدمی از شنیدن خبری یا مشاهده رخدادی، حیرت زده می شود. با این وجود، همچنان بر این باورم که خبر افزایش محسوس شمار غرق شدگان در سواحل سه استان گلستان، مازندران و گیلان در تابستان امسال، خبری بس تامل برانگیز و شگفت آور است: چرا که از سال گذشته، بارها و بارها و به صورتی پیوسته و مکرر در اغلب رسانه های دیداری، شنیداری، نوشتاری و مجازی کشور اعلام شد، میزان آلودگی آب دریای خزر به حدی رسیده که دیگر توانایی پذیرایی از ایرانیان را در هیبت کاربری یک استخر طبیعی از دست داده و خردمندانه نیست تن به آبی بسپاریم که در برخی از مناطق آن، به ویژه در استان مازندران، میزان آلودگی اش از مرز یکصدبرابر حد مجاز هم گذشته است. و شگفتا که وقتی به آمار غرق شدگان در شش ماهه نخست سال جاری در دریای خزر می نگریم، درمی یابیم که همچنان سواحل آلوده بزرگ ترین دریاچه جهان در استان مازندران، بیشترین قربانی را از هموطنان ما صید کرده است! چرا؟ نگارنده در یادداشتی که سال گذشته منتشر کرد، این نوید را داد که هرچند، خبر افزایش آلودگی آب در سواحل دریای خزر می تواند بسیار نگران کننده باشد: اما دست کم یک بازخورد مثبت هم خواهد داشت و آن اینکه از این به بعد کمتر شاهد مرگ هموطنان عزیزمان در این دریای آلوده خواهیم بود و متوسط سالانه 200 کشته در سواحل ایرانی خزر به طرز محسوسی کاهش خواهد یافت. اما آماری که اخیرا خبرگزاری مهر از قول سازمان پزشکی قانونی کشور منتشر کرده است، نشان می دهد که در شش ماه نخست 1391، بر میزان تلفات بیش از 1/46 درصد اضافه شده و شمار غرق شدگان از 210 نفر به 307 نفر افزایش یافته است. این درحالی است که اغلب مسوولان کشور از رییس مرکز آمار گرفته تا مدیرانی عالیرتبه تر، نسبت به کاهش نرخ زاد و ولد در ایران هشدار داده اند: بنابراین، دلیل این افزایش نمی تواند مرتبط با فزونی شمار نفوس ایرانیان در یک سال گذشته باشد! می تواند؟ در عین حال، میزان مواد آلاینده ریخته شده به دریای خزر هم در طول یک سال گذشته، اگر زیاد نشده باشد، بی شک کم هم نشده و همچنان این دریا پذیرای 122 هزار و 350 تن مشتقات نفتی آلوده کننده و خطرناک در سال است: مشتقاتی که به گفته رییس پژوهشکده اکولوژی دریای خزر، دست کم 16 نمونه از آنها سرطان زا هستند! افزون بر آن، چگونه می توان در برابر پدیده شنا کردن در آب هایی سکوت کرد که سالانه 304 تن کادمیوم، 34 تن سرب و هزاران تن پساب و فاضلاب انسانی و کشاورزی دیگر به حجم دیگر آلاینده های انبوهش اضافه می شود؟ کافی است بدانیم که فقط از رودخانه سفید رود سالانه سه و نیم تن از بقایای حشره کش ها و دیگر پساب های خطرناک و سمی، به دریای خزر تخلیه می شود، به نحوی که اداره کل محیط زیست استان گیلان سال گذشته خبر از کاهش 50 درصدی ورود ماهیان از سفید رود به دریا می دهد. زیرا سفیدرود سالانه 1840 تن نیترات و فسفات به دریای خزر می ریزد. افزون بر آن، تنها از کارخانه چوکا روزانه 18 هزار متر مکعب فاضلاب به دریای خزر ریخته می شود! آیا در چنین شرایطی باید از خبر در معرض انقراض قرار گرفتن بیش از 400 گونه آبزی خزر شگفت زده شویم؟ در حقیقت شاید شگفت آورتر آن باشد که چگونه هنوز می توان در چنین آب آلوده یی ردپایی از ماهی خاویار و سفید و کیلکا و... یافت؟!
و شاید شگفت آورتر از آن، اینکه با وجود چنین شرایطی، همچنان بر شمار آن گروه از ایرانیانی که بستر دریای خزر را به عنوان گور ابدی خود برمی گزینند، افزوده می شود! چرا؟
به دیگر سخن، دلیل افزایش اشتیاق ایرانیان به شنای مرگ در خزر، ارتباطی با کاهش مواد آلاینده این دریا هم ندارد و حتی مدیرکل دفتر بررسی های آلودگی های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست هم در چهاردهمین روز از خرداد سال جاری، صراحتا از مردم خواست تا تن به آب دریای خزر نزنند که به شدت آلوده است و احتمال ابتلابه بیماری های قارچی هم بیشتر شده است. پس تنها احتمالی که باقی می ماند، این است که مردم ایران پیوسته و با شتابی دمادم افزاینده تن به شنای مرگ در خزر می دهند، زیرا ظاهراً دیگر روزنامه نمی خوانند یا آنچه را که در رسانه های متنوع موجود می خوانند و می شنوند و می بینند، جدی نمی گیرند! می گیرند.
روزنامه اعتماد، شماره 2511 به تاریخ 15/7/91، صفحه 7 (جامعه)
http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2596198

نگرشی بر برخی ویژگی‌های جغرافیایی دریای خزر/پرتال جامع علوم انسانی
شهریار خالدی
چکیده: برنامه‌ریزی و مدیریت منابع طبیعی دریای خزر برای 5 کشور ایران، آذربایجان، روسیه، قزاقستان و ترکمنستان اهمیت بسیاری دارد. به ویژه که هم اکنون در دریای خزر...
کلیدواژه: دریای خزر، نوسانات دریا، پیشروی دریا، خلیج قره بغاز.
http://www.ensani.ir/storage/Files/20120326120037-1152-34.pdf

آلودگی خزر فک‌ها را محکوم به مرگ کرد/ همشهری آن‌لاین
محیط زیست > حیوانات- گروه محیط زیست - سپیده سمائی:
پیدا شدن بیش از 200‌ فک مرده در سواحل قزاقستان، زنگ خطر انقراض تنها گونه پستاندار خزر را نواخت
مقامات محلی ستاد رسیدگی به امور آبزیان قزاقستان در حالی خبر یافتن بیش از 200‌فک مرده خزری در سواحل قزاقستان را اعلام کردند که براساس فهرست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از محیط زیست (IUCN) این جاندار جزء گونه‌های در معرض خطر انقراض قرار گرفته است.
در پی مرگ‌ومیر بیش از 200‌فک خزری در سواحل قزاقستان، سازمان حفاظت محیط‌زیست ایران در نامه‌هایی به برنامه محیط زیست ملل متحد و وزارت محیط زیست و آبزیان قزاقستان خواستار رسیدگی فوری به علل وقوع این حادثه شد.
مهندس امید صدیقی، مدیرکل دفتر اکوبیولوژی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست ایران، با بیان این مطلب می‌افزاید: در این نامه‌ها با تاکید بر اینکه مطالعات اخیر برنامه محیط زیست دریای خزر نشان می‌دهد که تعداد تخمینی فک‌های زنده به کمتر از 110‌هزار قطعه رسیده است، تاکید شده است مرگ دسته‌جمعی بیش از200 فک خزر از نظر ایران تهدیدی جدی برای حیات این‌گونه در خزر محسوب می‌شود و باید تمامی کشورهای عضو کنوانسیون تهران (کنوانسیون حفاظت از محیط زیست دریای خزر) با همکاری یکدیگر ضمن شناسایی علل مرگ‌و‌میر این فک‌ها راهکارهایی برای جلوگیری از وقایع مشابه بیندیشند.
براساس فهرست قرمز IUCN در سال 2008، فک خزر یا «پوسا کاسپیکا» که تعداد آن طی 100‌سال گذشته به‌علت شکار بی‌رویه و نابودی زیستگاه به‌شدت کاهش یافته جزو پستانداران در معرض انقراض قرار گرفته است.
جمعیت این پستاندار در دهه 1930‌میلادی حدود یک میلیون قطعه بوده که تقریبا 100‌هزار قطعه از این حیوان سالانه کشته ‌شده است. علاوه بر این، تولیدمثل ماده‌های این حیوان به‌علت نبود امنیت و از‌بین‌رفتن زیستگاه طی این سال‌ها تا حدود 70‌درصد کاهش یافته است.
مجموع این عوامل باعث شده تا جمعیت این‌گونه به‌شدت کاهش یابد و مطابق آخرین برآورد‌ها که حاصل تحقیقی در سال‌2005 میلادی است، تعداد این حیوان پستاندار 111‌هزار قطعه تخمین زده شده است.
آلودگی نفتی، متهم ردیف اول کشتار
گارد ساحلی قزاقستان 218‌قطعه فک دریایی را که بعضی از آنها در حال فساد بودند، در ساحل این کشور یافت. به گزارش ایسنا، «مارات اخمدوف»، یکی از فعالان حفاظت از محیط‌زیست قزاقستان می‌گوید: محققان و کارشناسان سازمان حفاظت قزاقستان با کالبد‌شکافی این فک‌ها احتمال می‌دهند علت مرگ این جانداران دریایی، ‌مسمومیت نفتی باشد.
این احتمال از آن روی اهمیت دارد که مرگ ناگهانی بیش از 200 فک خزری در حالی اتفاق افتاده که مرگ این تعداد فک پیش از دهه 1970‌میلادی ‌سابقه نداشته و همین ماجرا، احتمال تاثیر فعالیت‌های شرکت‌های نفتی در دریای خزر و آلوده‌شدن آب این دریا را در مرگ فک‌ها قوت می‌دهد.
این در حالی است که در آوریل سال گذشته میلادی نیز بیش از30 فک خزر در نزدیکی منطقه نفتی «کالاما ‌کاس» در قزاقستان مردند و در مارس سال 2007 میلادی نیز 928‌فک از جمله 710 بچه فک در نزدیکی همین منطقه نفتی، مرده یافت شدند.
علاوه بر این، گفته می‌شود که در سال‌2000 میلادی نیز 10‌هزار و 500 فک خزری در همین منطقه به‌دلیل مسمومیت با آلاینده‌های نفتی مرده‌اند.
گفته می‌شود که طی سالیان متمادی حیوانات بومی در محدوده خزر آلاینده‌های نفتی را در بدن خود جذب کرده‌ و این مسمومیت دائمی را به نسل‌های آینده خود نیز منتقل می‌کنند.
مهندس صدیقی در این زمینه به همشهری می‌گوید: آذربایجان، روسیه و قزاقستان در سواحل خزر چاه‌های نفت زیادی دارند و این مسئله موجب آلودگی فراوان آب خزر می‌شود.
اما علاوه بر آلودگی نفتی، صید غیر‌مجاز و کمبود منابع غذایی، مورد دیگری است که از سوی مدیرکل دفتر اکوبیولوژی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست مورد اشاره قرار می‌گیرد: طی سال‌های گذشته به‌دلیل آلودگی ویروسی تعدادی از جمعیت این‌گونه کاسته شده و بخشی نیز به‌دلیل صید از میان رفته است.
از سوی دیگر، جمعیت کیلکا به‌عنوان منبع اصلی تغذیه فک‌ها به‌دلیل حضور شانه‌دار مهاجم کاهش یافته و این امر موجب وخیم‌تر‌شدن وضعیت فک‌ها شده است؛ موردی که صدیقی به آن اشاره می‌کند و البته در گزارش‌های اتحادیه جهانی حفاظت از محیط زیست نیز مورد تاکید قرار گرفته است: علاوه بر نشت گاز و نفت و گرم‌تر‌شدن آب دریای خزر، یکی از علل کاهش جمعیت فک خزر ماهیگیری بی‌رویه در این دریاست.
اما آیا فک خزر تنها گونه در معرض انقراض در این دریاست؟ پاسخ مهندس صدیقی به این سؤال همشهری منفی است: بهره‌برداری از ذخایر آبزی در این منطقه یک مشکل اساسی است. این بهره‌برداری که بدون رعایت توسعه پایدار به‌خصوص از سوی 4 همسایه شمالی ایران انجام شده است، موجب کاهش ذخایر ماهیان خاویاری، استخوانی و کیلکا‌ماهی‌ها در این دریا شده است. به گفته این مقام مسئول، کاهش تصاعدی میزان ذخایر ماهیان خاویاری در 15‌تا‌20‌سال گذشته به‌گونه‌ای است که اگر این روند ادامه یابد ظرف 8-7 سال آینده نسل این ماهی در خزر منقرض می‌شود.
http://www.hamshahrionline.ir/details/81705

تغییرات آب و هوایی تنوع زیستی دریای ‌خزر را تهدید می ‌کند/ خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران
شهرام عبدالملکی روز شنبه در گفت و گو با خبرنگار علمی ایرنا افزود: صید و صیادی تا حدودی اثر بیشتری بر روی تنوع زیستی در مقایسه با تغییر آب و هوا دارد و این در حالی است که ماهیگیری یکی از فشارهای بشر است که به کاهش جهانی تنوع زیستی منجر شده است.
وی با بیان این که تغییر آب و هوا از طریق جابه‌جایی زیستگاه‌ها و دگرگونی چرخه‌های حیات بر روی تنوع زیستی تاثیر می‌گذارد اظهار داشت: ارتباط بین تنوع زیستی و تغییر آب و هوا از این جهت است که تنوع زیستی توسط تغییر آب و هوا تهدید می شود.
عبدالملکی، تنظیم آب رودخانه ‌های جاری به دریای خزر، صید غیرقانونی‌، صید بی ‌رویه و شیوه‌ های ماهیگیری ناپایدار، تغییرات سطح دریا، انواع آلودگی‌ها، کاهش فرآیندهای زیستی از جمله رشد ماهیان تجاری مهم، هجوم گونه‌ های بیگانه را به عنوان تهدیدهای عمده تنوع زیستی دریای‌ خزر عنوان کرد.
به گفته استادیار پژوهشی موسسه تحقیقات شیلات ایران گرمایش جهانی به احتمال زیاد با تغییرات گسترده در ویژگی‌های اقیانوس‌شناسی و ویژگی‌های بیولوژیکی همراه خواهد بود.
وی افزود: آب و هوا در دریا به ‌طور مستقیم ماهیگیری و صید و صیادی را تحت تاثیر قرار می ‌دهد و تغییرات زیست ‌محیطی تعیین ‌کننده پراکنش، مهاجرت و فراوانی ماهیان است.
وی ادامه داد: اندازه و جهت اثرات خاص آب و هوایی بستگی به اندازه تغییرات آب و هوایی و حساسیت گونه و یا سیستم‌های بیولوژیکی به این تغییرات دارد.
عبدالملکی دما را به ‌عنوان عامل مهم کنترل ‌کننده فرآیندهای زیستی از سطح سلول تا سطوح اکولوژیکی عنوان کرد و گفت: میزان سوخت و ساز ماهی ها وابسته به دما است و سرعت شنا کردن و میزان جستجوی غذا هر دو به ‌وسیله شرایط حرارتی تعیین می‌شود. استادیار پژوهشی موسسه تحقیقات شیلات ایران ادامه داد: افزایش چند درجه در دمای اتمسفر، نه تنها باعث بالا بردن درجه حرارت اقیانوس‌ها خواهد شد، بلکه باعث تغییرات عمده هیدرولوژیکی بزرگی می شود که خواص فیزیکی و شیمیایی آب را تحت تاثیر قرار خواهد داد. وی درباره علل احتمالی نوسانات سطح آب دریای خزر گفت: تغییرات در هیدرولوژی، برداشت آب از دریای خزر برای مصارف کشاورزی و صنعتی، جنبش‌های تکتونیک، تغییرات آب و هوایی، جلوگیری از تبخیر آب از دریای خزر به دلیل آلودگی نفتی، انحراف آب از خارج از حوضه دریای خزر، اثر گلخانه‌ای و ذوب یخ‌های قطبی و ارتباطات زیر سطحی بین دریای خزر، دریای سیاه و دریای آرال از مهم‌ترین دلایل نوسانات سطح آب خزر است
http://www.irna.ir/fa/News/13734

ذخایر ماهیان خاویاری دریای مازندران در وضعیت قرمز/ همشهری آن‌لاین
محیط زیست > حیوانات- همشهری‌آنلاین:
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست آلودگی‌های زیست محیطی دریای مازندران را نگران کننده دانست و گفت آلودگی‌های میکروبی رودخانه‌های ورودی به این دریاچه زنگ خطری است که هشدار می‌دهد در صورت اقدام نکردن مناسب اوضاع خطرناک خواهد شد.
به گزارش ایلنا، سید محمدباقر نبوی، معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست در مورد وضعیت آلودگی‌های دریای مازندران گفت: بیشترین میزان آلودگی‌های ورودی به این دریاچه از سمت رودخانه‌های اصلی تغذیه کننده دریای مازندران در شمال وشمال غرب آن وارد می‌شود.
نفت، مازندران را نابود می‌کند
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست آلودگی‌های عمده حوزه دریای مازندران را آلودگی نفتی و فلزات سنگین دانست و ادامه داد: دریای مازندران یک دریاچه و محیط آن بسته است و فقط آب به آن وارد می‌شود وخروجی آن تنها تبخیر آب است.
نبوی تاکید کرد: خارج نشدن آب از دریای مازندران و ورود آب از رودخانه‌های آلوده موجب شده تا وضعیت این اکوسیستم در وضعیت بدی قرار بگیرد. او تصریح کرد: البته خوشبختانه چون در سواحل ایران ما فعالیت صنعتی ندارد بیشتر آلودگی‌های در سمت سواحل ما ناشی از ورود فاضلاب‌های شهری و زهاب‌های کشاورزی است. معاون محیط زیست دریایی در این مورد توضیح داد : پایش‌های مرتب ما در آب رودخانه‌های ورودی در سواحل دریای مازندران نشان می دهد که میزان آلودگی میکروبی در سواحل ما بالاست گرچه بیشتر این میکروب‌ها جز میکروب‌ها کم ضرر هستند.
فاضلاب و مشکل تصفیه
به گفته معاون محیط زیست دریایی وجود این آلودگی‌های میکروبی زنگ خطری است که هشدار می‌دهد در صورت عدم اقدام مناسب اوضاع خطرناک خواهد شد. نبوی تاکید کرد: به همین منظور طبق مصوبه هیات وزیران شهرهای تا 30 هزار نفر جمعیت ظرف مدت 2 سال و شهرهای بالا 50 هزار نفر ظرف مدت 5 سال قرار است به سیستم تصفیه فاضلاب مجهز شوند.
آلودگی زیست‌گاه‌های دریاچه
او درمورد وضعیت محیط زیست جانوری دریای مازندران نیز گفت: بحث آلودگی زیست گاه‌های دریای مازندران نیز مهم است چون بسیاری ازگونه‌های شیلاتی مهم این دریاچه مانند ماهیان خاوریاری در رودخانه‌های حاشیه آن تولید مثل می‌کنند. نبوی وضعیت ماهیان خاویاری رادرکشور نگران کننده توصیف کرد و افزود: آمار دقیق کاهش ذخایر ماهیان خاویار در دست سازمان شیلات است اماهمین رابدانید که‌ سال گذشته میزان استحصال خاویار در کشور300 تن بوددرحالی که این آمار در سالهای نه چندان دور دست کم به یک هزار تن می‌رسید.او ادامه داد: متاسفانه به همان میزان صید قانونی ماهیان خاویاری، صید غیر قانونی آن نیز صورت می‌گیرد گرچه در سالهای اخیر کشورمان فعالیت‌های خوبی را در زمینه احیای ذخایر و راهاسازی لارو ماهیان خاویاری داشته است اما چون همه 5 کشور حاشیه دریای مازندران صید ماهیان خاویار را انجام می‌دهد این اقدامات آنگونه که باید و شاید مثمرثمر نیست.
 ماهیان خاویاری در تور قاچاق
نبوی تاکید کرد: به همین منظور در توافق نامه‌ای که در سال گذشته به امضا کشورهای حاشیه دریای مازندران رسید قرار شد تا 5 سال صید خاویار در دریای مازندران ممنوع شد تاذخایر این ماهی دوباره احیا شود و بازسازی شود اما متاسفانه این توافقنامه هنوز اجرایی نشده است.
http://hamshahrionline.ir/details/140514
 

خزر چند سال دیگر فک دارد؟  
محیط زیست - تهران امروز نوشت:
آلودگی‌های صنعتی، نفتی و شکار بی‌رویه، نسل فک دریایی دریای خزر را به انقراض کشانده و تا کنون هیچ یک از برنامه‌های ملی و منطقه‌ای هم نتوانسته تنها پستاندار کاسپین را به ساحل آرامش برساند. همچنین حامیان محیط زیست اعتقاد دارند سموم و کودهای شیمیایی که در زمین‌های کشاورزی به‌ویژه در شالیزارهای شمالی به کار می‌رود پس از سرازیر شدن به دریای خزر مرگ را برای فک‌های خاکستری خزر رقم می‌زند تا صدای آژیر قرمز مرگ دریای خزر بلند شود.
چون یکی از وظایف فک اعلام میزان آلودگی‌ دریای خزر است ومرگ آن بی‌شک پایان ماجرای بزرگ‌ترین دریاچه جهان خواهد بود. به گفته «حر منصوری»‌مسئول انجمن دیده‌بان میانکاله سموم کشاورزی و فاضلاب‌های خانگی و صنعتی تنها کمر به قتل فک خزری نبسته‌اند و سلامت تمام جانداران این دریا را تهدید می‌کنند. اومی گوید: «تمام خروجی‌های زمین‌های کشاورزی که زیر کشت برنج رفته‌اند پس از مصرف سموم وارد کانال‌های زهکشی می‌شوند و از بالادست به سمت پایین دست می‌روند و در نهایت هم به دریا و تالاب میانکاله می‌روند.» فک‌ها در ایران در سه منطقه تالاب میانکاله، لیسار و بوجاق زندگی می‌کنند. بنابراین پیدا شدن لاشه این گونه در معرض انقراض به یکی از زخم‌های کهنه تالاب میانکاله تبدیل شده است.
رقیب دیرینه!
اما فک‌های خزری تنها از سوی آلودگی‌های شیمیایی و فاضلاب‌های منطقه زخم نمی‌خورند. فک مبارزه دیرینه با ماهیگیران دارد. این گونه خود ماهیگیر قهاری است. حر منصوری وجود تورهای بسیار بزرگی که از 15 مهرماه هرسال تا فروردین ماه سال بعد در میان موج‌های دریای خزر به کمین ماهی می‌نشینند را یکی دیگر از دلایل انقراض فک‌های خزری می‌داند. به گفته او تورهای بزرگ ماهیگیری از پاییز تا فروردین سال بعد تمام طول 68 کیلومتری ساحل بهشهر را پوشش می‌دهند. در برخی روزها ماهیگیران دو بار صید ماهی می‌کنند. فک‌ها در این زمان برای صید ماهی به بخش‌های کم عمق دریا می‌آیند و در تور ماهیگیری اسیر می‌شوند. کشاورزان هم با سر نیزه از آنان پذیرایی کنند به همین دلیل، لاشه‌های این پستاندار که نیزه خورده‌اند، همواره در سواحل جنوبی دریای خزر در گیلان و مازندران قابل مشاهده است.
قهر کیلکا با دریا
کم شدن کیلکا هم یکی از دلایل انقراض فک خزری است. حر منصوری اعتقاد دارد احداث خط راه‌آهن امیر آباد باعث شد تا آب شیرین تالاب پلنگان که یکی از تامین کننده‌های آب شیرین میانکاله است به تالاب نرسد. ماهی کیلکا هم در آب شیرین زندگی می‌کند. از سوی دیگر کیلکا مهم‌ترین غذای فک است. کم شدن کیلکا به کم شدن فک منجر شده است. «امید صدیقی» مدیرکل دفتر اکوبیولوژی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست هم اعتقاد دارد که ماهی کیلکا به عنوان منبع اصلی تغذیه فک‌ها به دلیل حضور شانه‌دار مهاجم کاهش یافته و این امر موجب وخیم‌تر شدن وضعیت این گونه شده است. هرچند ایران با 20 میلیون تن آلودگی فاضلابی سهم زیادی در آلودگی خزر و مرگ فک‌ها دارد اما سایر کشورهای ساحل خزر هم نقش کمی در این مرگ ومیرها ندارند.
از سوی دیگر امید صدیقی ، مدیرکل دفتر اکوبیولوژی سازمان محیط زیست از احداث کلینیک درمان فک خزری در میانکاله خبر ‌می دهد.
امید صدیقی در حالی از‌کنوانسیون تهران به امید یک ستون فرج برای نجات فک‌های خزری سخن به میان می‌آورد که تاکنون هیچ برنامه منطقه‌ای برای نجات آنها صورت نگرفته است.
اما با گذشت 4 سال از تاسیس نخستین مرکز مطالعات فک‌خزری جهان در انزلی، کوچک‌ترین حاشیه امنی برای تنها پستاندار دریای خزر به‌وجود نیامده است.
همچنین «مسعود لشت نشایی» عضو انجمن محیط زیست گیلان هم اعتقاد دارد که این مرکز تاکنون موفق به انجام اقدام عملی برای نجات فک دریایی نشده است. «حر منصوری»‌مسئول انجمن دیده‌بان میانکاله هم می‌گوید: «شیلات مازندران هم یک کمیته برای نجات فک خزری تشکیل داد که من هم عضو آن بودم. چند بار در جلسات آنها شرکت کردم اما به بحثی که منجر به بهبود وضعیت فک شود منجر نشد. بعد از آن هم دیگر شرکت نکردم.» از سوی دیگر دیپلماسی بین دول تا به امروز به قدمی که دردی از دردهای فک خزری کم کند منجر نشده است.
کارشناسان زیست‌محیطی، به برخورد انفعالی دستگاه دیپلماسی دولت در مقابله با آلاینده‌های خزر هشدار می‌دهند. این روزها آنچه برای سازمان حفاظت محیط زیست در رابطه با روسیه مهم است تبادل پلنگ ایرانی و ببر روسی است.
مهم‌ترین برنامه این سازمان هم به افتتاح یک کلینیک محدود شد که به نظر نمی‌رسد بتواند این همه درد را از پیکره زخمی فک‌ها بردارد.همین مسائل باعث شده تا انجمن‌های حامی محیط‌زیست با توجه به ممنوع بودن شنا در خزر به دلیل آلودگی زیاد از وزارت بهداشت بخواهند تا مردم را از آلودگی‌هایی که خود مسبب آن هستند و سلامتی آنها را هم تهدید می‌کند آگاه سازند شاید از این رهگذر زخم‌های چند صدساله فک‌ها هم بهبود بیابد.
http://www.khabaronline.ir/detail/173885/

تخریب محیط زیست ایران‌ تجاوز شهرک سازان به منابع طبیعی/ پایگاه مجلات تخصصی نور
این گزارش بر خلاف تمام گزارش‌های پیشین‌ که حال و هوای موضوع پیش‌رو را بیان می‌کرد حالتی توضیحی و پیشنهادی داشته و هشدارهایی جدی را برای دولت‌مردان،مقامات‌ و مسؤلان پاسداری از محیط زیست و منابع‌ طبیعی سرزمینمان مطرح می‌کند.گزارش علاوه‌ بر بیان عملکردهای منفی و تجاوزهای آشکار شهرک‌سازان به منابع طبیعی و زمین‌های‌ مشاعی مردم،حالتی رپورتاژگونه از وضعیت‌ شهرک‌های شمال دارد.
مجله فردوسی در گزارش‌های متعدد شماره‌های پیشین خود طی دو سال گذشته‌ موارد زیادی از تخریب زمین‌های کشاورزی، تغییر کاربری زمین‌های مزروعی،تصرف عدوانی‌ بسیاری از زمین‌های مشاعی شهرک‌های‌ مسکونی را که توسط دلالان معاملات املاک و مالکان عمده شهرک‌های مسکونی سواحل دریای‌ خزر صورت گرفته است،را متذکر شده و از طرف‌داران محیط زیست خواسته است که برای‌ نجات زیبایی‌های زیست محیطی شمال ایران‌ تمام تلاش‌های خود را به کار گیرند.اگر امروز چاره‌اندیشی نشود،فردا بسیار دیر خواهد بود. سلسله گزارش‌های چاپ شده در مجله‌ فردوسی درباره تجاوزهای آشکاری که به محیط زیست،منابع طبیعی،ساحل دریا،جنگی‌ها، مراتع،تالاب‌ها،باتلاق‌ها و بستر رودخانه‌ها در دو دهه‌ی اخیر صورت گرفته است به این‌ دلیل می‌باشد که شاید فرد و یافرادی از گروه‌ مقامات مملکتی،از سر شوق و عشق و علاقه به‌ سرزمینی که روز به روز از گستره زیبایی‌های‌ بکر و بهشتی آن کاسته شده و به دامنه‌ی‌ زشتی‌های جهنمی آن افزوده می‌گردد پیدا شوند تا جلوی این هرج و مرج و تعرض به محیط زیست شهروندان ایرانی و جهانی را بگیرند.
http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/331058

سواحل دریای خزر در اشغال ویلاها/ همشهری آن‌لاین
600 کیلومتر از سواحل دریای مازندران (خزر) به‌دلیل ساخت‌وسازهایی که توسط مالکان خصوصی، دستگاه‌های دولتی و وزارتخانه‌ها انجام شده‌ به اردوگاه‌ها و مجتمع‌های تفریحی اختصاص یافته و موجب دشواری دسترسی گردشگران به بخش‌های بسیار زیادی از سواحل مازندران شده است.
به گزارش خبرگزاری میراث فرهنگی این درحالی است که به اعتقاد کارشناسان گردشگری، حدود 90 درصد از گردشگران با انگیزه گذراندن اوقات فراغت به استان‌های شمالی سفر می‌کنند و از این تعداد حدود 80 درصد گردشگران استفاده از دریا را در اولویت سفر خود قرار می‌دهند که با توجه به ساخت‌وسازهای صورت گرفته در محدوده 60 متری دریا که در برخی موارد به کمتر از 10 متر می‌رسد، تحقق دسترسی گردشگران به دریا امکان‌پذیر نیست.
افشین دانه‌کار مدیر طرح ملی مطالعات مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی کشور با اشاره به پیچیدگی حریم دریای مازندران، بر بازبینی معیارهای آن تاکید کرد و گفت: به‌دلیل روبه‌رو شدن با بحران دستر‌سی به دریا، بحران بالا آمدن سطح آب دریای مازندران و تخریب سواحل آن اگر فشار استان‌های ساحلی برای پیگیری این موضوع کم شود، این موضوع از اولویت دولت خارج می‌شود. وی گفت: تخریب‌هایی که شاهد آن هستیم آزادسازی حریم دریا نیست بلکه آزادسازی دسترسی به دریاست. به گفته وی از مجموع ویلاها و مجتمع‌های اقامتی ساخته شده در سواحل دریای مازندران حدود 80 درصد در اختیار بخش دولتی و بقیه خصوصی است. مدیر طرح ملی مطالعات مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی کشور با اشاره به در اختیار بودن مناطق ساحلی دریای مازندران برای ساخت مجتمع‌های تفریحی توسط ارگان‌های دولتی و یا زمین‌هایی که برای ساخت برخی از واحدهای خدماتی در اختیار شهرداری قرار گرفته‌‌اند، گفت: بهتر است هرچه زودتر ساماندهی مناطق ساحلی به‌صورت جدی صورت گیرد.
http://hamshahrionline.ir/details/149567

انتقاد از انتقال آب دریای خزر/ مهر
پدر علم کویر شناسی ایران با تشریح نظرات مخالفان و منتقدان طرح انتقال آب دریای خزر گفت: تامین نیاز آبی کشور به دلیل نبود فرهنگ صرفه‌جویی و استفاده بهینه از منابع آب امکانپذیر نیست، حتی اگر تمام آب دریای خزر به شهرهای مرکزی منتقل شود.
به گزارش خبرنگار مهر، دکتر پرویز کردوانی یکی از منتقدان جدی طرح انتقال آب از خزر به قسمتهای مرکزی ایران است. او نقدها و گلایه هایی نسبت به مخالفان و موافقان این طرح دارد و معتقد است بسیاری از این افراد اساساً موضوع این  طرح را که انتقال آب خزر به شهرهای مرکزی ایران برای مصارف شرب و صنعتی است با انتقال آب خزر به کویر مرکزی برای مصارف کشاورزی اشتباه گرفته اند و تمام نظریه های خود را بر اساس این درک نادرست از طرح ارائه می دهند.
با توجه به موافقت سازمان محیط زیست و ارائه مجوز این سازمان به وزارت نیرو برای انتقال آب خزر به فلات مرکزی با پدر علم کویرشناسی ایران در این رابطه به گفتگ نشسته ایم که در پی می آید. خبرگزاری مهر ــ گروه اجتماعی: گمان می کنید مهمترین دلایل مطرح شدن پروژه انتقال آب به بخش های مرکزی کشور چیست؟
پرویز کردوانی پدر علم کویر شناسی ایران: مقدار آب در هر کشوری ثابت است و به میزان بارندگی و موقعیت جغرافیایی منطقه بستگی دارد و از آنجایی که بخش عمده ای ازمساحت ایران تحت تأثیر آب و هوای پر فشار حاره ای قرار دارد همواره کمبود آب در کشوراحساس می شود که در سال های اخیر با توجه به افزایش جمعیت، افزایش سطح علم، فرهنگ و بهداشت عمومی ، افزایش زندگی شهر نشینی و بالا رفتن سطح توقع نسبت به کیفیت آب میزان مصرف آب افزایش یافته و کمبود منابع آب بیش از همیشه نمود پیدا کرده است. در حقیقت به دلیل نبود مدیریت اصولی همین اندک منابع آب در کشورمان به سرعت در حال هدر رفتن است.
 مهمترین راهکارهای جلوگیری ازهدر رفتن منابع آب در کشور هایی که با کمبود آب روبروهستند چیست؟
در بسیاری از کشورها ی پیشرفته برای جلوگیری از هرزرفتن منابع آب و جبران کمبود منابع آب راه حل های نا متعارفی مطرح شده که مهمترین آنها تصفیه پساب های صنعتی و خانگی و استفاده مجدد از آنهاست . جمع آوری آب باران با ایجاد آبخیز های غیر قابل نفوذ مانند آنچه که در استرالیا انجام می شود و یا قرار دادن تجهیزات جمع آوری آب باران در پشت بام خانه ها همانند آنچه در انگلستان انجام می شود راه حل دیگری برای جلوگیری از هدر رفتن آب است. میعان رطوبت هوا در مناطقی که میزان رطوبت جو 30 درصد به بالا است ، تبدیل آب شور با دستگاههای آب شیرین کن به آب قابل استفاده برای مصارف مختلف، استفاده ازآب مجازی به این معنی که کشاورزان و سرمایه داران به جای اینکه در مناطق کم آب مانند اصفها ن کشاورزی کنند سرمایه خود را به دیگر کشورها مانند گرجستان برده و در آنجا کشاورزی کنند نیز از راه حلهای استفاده حداکثر از منابع آب است. واردات آب از دیگر کشورها و انتقال آب از مناطق پر آب به مناطق کم آب یک کشور روش های دیگری است که برای جبران کمبود آب استفاده می شود.
به اعتقاد شما کدامیک از این روشها در ایران کاربرد دارد؟
در ایران استفاده مجدد ازپساب تصفیه شده، جمع آوری آب باران در آبخیزها و جمع آوری رطوبت جو در شهرهایی مانند چابهار حتی اگر منابع آب هرگز تمام نشوند روش هایی هستند که بایستی مورد توجه مسئولان و محققان قرار گیرند. استفاده از آب شیرین کن ها اگر در همان محل اتفاق بیافتد و با گالن برای مصرف آب شرب در اختیارمردم قرار گیرد مانند آنچه که در 40 سال گذشته در خلیج فارس اتفاق افتاده است نیز برای کشور ما مناسب است اما سایرروشها یعنی استفاده ازآب مجازی، خرید و انتقال آب به هیچ عنوان برای ایران مناسب نیست.
به نظر شما استفاده از آب دریای خزر با توجه به هزینه های بالا و اثرات مخرب آب شیرین کن ها برای مصارف کشاورزی مقرون به صرفه است؟
از آب دریای خزر بدون شیرین کردن هم می توان برای مصارف کشاورزی استفاده کرد چنانچه 37 سال پیش در جمهوری داغستان با استفاده از همین آب شور دریای خزر توانستند از هر هکتار زمین حدود 15 تن یونجه برداشت کنند زیرا میزان شوری آب دریای خزر 13 واحد در هر هزار واحد است در حالیکه میزان شوری اقیانوس ها 35 واحد در هر هزار واحد است یعنی تقریباً یک سوم شوری اقیانو س ها شوری آب دریای خزر است گذشته از آن املاح موجود در دیگر آبهای شور فقط شامل سدیم است در حالیکه خزر علاوه بر سدیم، کلسیم و منیزیم دارد که در کشاورزی بسیار مهم هستند.

اما محققان روسی برای استفاده از آب خزر جهت کشاورزی شروطی تعیین کرده اند که داشتن زمستانهای با حداقل 200 میلیمتر بارندگی و خاک ماسه ای وسبک در منطقه و همچنین استفاده از محصولات مقاوم به شوری از مهمترین آنهاست. بنابراین استفاده از آب دریای خزر در برخی مناطق کرانه خزر که خاک سبک و ماسه ای دارد به دلیل اینکه حداقل بارندگی در تمام نقاط کرانه خزر در کشور ما بیش از 430 میلیمتر است برای کشت محصولات مقاوم به شوری مناسب است.
 کارشناسان و مسئولان مختلف در این مدت نظرات بسیاری در خصوص این پروژه مطرح کرده اند گمان می کنید کدامیک از این اظهار نظرها بر اساس مبانی علمی قابل بحث است؟
 در طول این مدت افراد بسیاری در خصوص انتقال آب خزر به مرکز ایران اظهار نظر کرده اند که متأسفانه هیچ یک از این اظهار نظرها درست نیست زیرا این افراد برداشت اشتباهی از این طرح دارند. بسیاری از منتقدان این طرح را با آبراه کشتی رو خلیج فارس- دریای مازندران که از زمان ریاست جمهوری آیت الله  هاشمی رفسنجانی و حتی سال های پیش از انقلاب مطرح بوده اشتباه می کنند. برخی از منتقدان به خاطر اشتباه  دکتراحمدی نژاد در نامگذاری این طرح با عنوان انتقال آب از خزر به کویر مرکزی تصور می کنند که از آب خزر برای مصارف کشاورزی در بخش های کویری قرار است استفاده شود در حالیکه بنا به گفته وزیر نیرو این طرح صرفاً برای مصارف شهری و صنعتی در شهر های مرکزی قرار است استفاده شود.
بسیاری از منقدان نیز دلایل مخالفت خود را با این طرح پایین آمدن سطح آب دریای خزر و اعتراض کشور های همسایه عنوان کرده اند که بسیار خنده دار است زیرا تنها 5 درصد از آب دریای خزر توسط رودهای ایران و بیش از 80 درصد آن از رودخانه ولگا تأمین می شود. بنابراین حتی اگر تمام ورودی های آب به دریای خزر در ایران منحرف شود اتفاقی برای خزر نمی افتد که منجر به اعتراض همسایگان شود کما اینکه در حال حاضر داغستان و ترکمنستان از آب خزر برداشت می کنند و کسی اعتراض نکرده است.
اعتراض نسبت به شور شدن آب خزر در اثربرداشت و تهدید حیات موجودات زنده آن نیز مبالغه ای بیش نیست زیرا چنین برداشتهایی مانند برداشتن یک فنجان آب از یک استخر بزرگ است.
منتقدانی هم با تصور اینکه آب از درون کانال منتقل می شود نسبت به تبخیر آب به دلیل شرایط آب و هوای پر فشار حاره ای در مناطق مرکزی هشدار داده اند در حالیکه این آب قرار است از طریق لوله منتقل شود و تبخیری اتفاق نمی افتد.
برخی هم به تخریب جنگلها و مراتع و قطع درختانی که بر سر راه عبور لوله کشی این طرح قرار دارد اشاره کرده اند که البته این انتقاد درستی است زیرا ادعای مجریان طرح که گفته اند لوله کشی برای انتقال آب از خزر تنها از مسیر هایی لوله کشی نفت و گا زکه قبلاً موجود بوده عبور می کند کذب است زیرا در تمام مسیر تعیین شده برای عبور لوله ها قبلاً لوله کشی وجود نداشته و در بسیاری موارد از مکان های جدید عبور می کند.
به نظرشما موافقان طرح تا چه اندازه می توانند بر مواضع خود پافشاری کنند؟
 موافقان این طرح جلوگیری از بروز سیلاب های احتمالی در شهر های شمالی به دلیل بالا آمدن آب دریای خزر، را یکی از مزیت های اجرای این طرح عنوان کرده اند در حالیکه بالا رفتن آب دریای خزر دوره ای است  و طی چند سال اخیر اتفاقاً عکس این موضوع اتفاق افتاده و آب خزر پایین رفته است، همچنین تغییر آب و هوای بخش های مرکزی را از دیگر مزایای این طرح برشمرده اند در حالیکه به دلیل انتقال آب از درون لوله هیچ تأثیری در آب و هوای این مناطق ندارد و حتی اگر ازطریق کانال نیز این انتقال اتفاق می افتاد بازهم به دلیل آب و هوای پر فشار حاره ای نواحی مرکزی نقشی در تعدیل هوا نداشت. تبلیغاتی که در خصوص آباد کردن کویر مرکزی از سوی موافقان مطرح شده است نیز از همان برداشت اشتباه و عدم آگاهی از اصل طرح که انتقال به منظور مصارف شهری و صنعتی شهر های مرکزی است ناشی می شود.
برخی از موافقان طرح نیزهمچون مدیر عامل شرکت آب و فاضلاب در اظهاراتی عجیب عنوان کرده اند که برای تأمین آب مورد نیازشهروندان به دنبال صرفه اقتصادی نیستیم در حالیکه امروز در دنیا هیچ طرح و برنامه ای حتی اگر با سلامت مردم مرتبط باشد بدون درنظر گرفتن مسائل اقتصادی اجرا نمی شود و به جای انتقال آب به نزدیک صنایع، صنایعی که آب احتیاج دارند را با در نظر گرفتن جوانب در کنار منابع آب تأسیس می کنند واگر صنعتی صرفه اقتصادی نداشت آنرا تعطیل می کنند.
نظریه جلوگیری از مهاجرت با انتقال آب به مناطق مرکزی کاملاً مردود است زیرا تجربه های قبلی نشان می دهد از آنجایی که انتقال آب فقط به شهر ها صورت می گیرد هیچ تأثیری در جلوگیری ازمهاجرت روستاییان به شهر ها ندارد کما اینکه با همه آبی که به استان یزد منتقل شده است در حال حاضر بیش از 65 درصد روستا های یزد خالی از سکنه است. تجربه نشان می دهد که انتقال آب هیچ نقشی در جلوگیری از استفاده بیش از حد ازمنابع آبهای زیر زمینی ندارد و مانور دادن روی این قضیه تنها شوی تبلیغاتی است.
به طور کلی با توجه به مشکلات فنی ، اقتصادی این طرح و نبود فرهنگ صرفه جویی این پروژه را چگونه ارزیابی می کنید؟
در واقع این طرح از نظر فنی و تکنولوژی امکان پذیر است زیرا مجری آن پیش از این مدل های سختتری را که حتی در مواردی لازم بوده است که آب چندین کیلومتر را از دل کوه عبور کند اجرا کرده است اما  تامین نیاز  آبی مردم ایران به دلیل نبود فرهنگ صرفه جویی و استفاده بهینه از منابع آب  امکانپذیر نیست و به همین دلیل با شرایط فعلی حتی اگر تمام آب دریای خزر به شهر های مرکزی منتقل شود باز هم پاسخگوی مصرف مردم نخواهد بود.
اخذ مجوز زیست محیطی انتقال آب خزر به کویر مرکزی
گفتنی است  به تازگی وزارت نیرو از کسب مجوزهای لازم از سازمان حفاظت محیط زیست برای انتقال آب از دریای خزر به فلات مرکزی و رفع موانع قانونی آن خبر داده است. سرپرست معاونت آب و آبفای وزارت نیرو گفته است: در این مدت مجوز سازمان حفاظت محیط زیست دریافت و ابهامات قانونی اجرای این طرح به لحاظ فنی و اعتباری بر طرف شده است.
به گفته علیرضا دائمی، این طرح دقیقاً روی همان خط عبور نفت نکا - ری پیش بینی شده است که این امر موجب شده است تا هیچ گونه اثر نامطلوبی در جنگل یا مناطق شمال کشور به وجود نیاید.
http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1627994

سازمان محیط زیست: اجرای طرح انتقال آب خزر به فلات مرکزی منتفی نیست/ اعتماد
طرح انتقال آب دریای خزر به فلات مرکزی ایران در کنار مخالفت های عده زیادی از کارشناسان این حوزه، درآوردن فریاد رییس سازمان بازرسی برای ارائه مستندات و آگاه ساختن مردم، به مجلس هم کشید و رییس مجلس را برآن داشت تا با نگارش نامه یی به دولت، لغو مصوبه یی در این طرح را گوشزد کند و آن را تا اصلاح مجدد یک هفته یی از سوی دولت ملغی اعلام کند. در حالی که نامه عریض و طویل رییس مجلس در خروجی بیشتر خبرگزاری ها به چشم می خورد، معاونت محیط دریایی سازمان حفاظت محیط زیست نسبت به آن اظهار بی اطلاعی کرد. ششم تیرماه رییس مجلس شورای اسلامی طی نامه یی به دفتر ریاست جمهوری، از لغو مصوبه انتقال آب از خزر به کویر خبر داد. بر اساس نامه لاریجانی بند 2 مصوبه دولت به خاطر عدم مراعات مواد 27 و 28 قانون برگزاری مناقصات ـ مصوب1383ـ که ترتیباتی را جهت واگذاری اجرای پروژه به صورت ترک تشریفات مناقصه مقرر کرده، مغایر قانون است. علی لاریجانی در این نامه با ارائه استدلال هایی، از احمدی نژاد خواست ظرف یک هفته آن بخش از مصوبه را که مورد ایراد قرار گرفته است، اصلاح کند در غیر این صورت این تصویبنامه لغو می شود. عبدالرضا کرباسی، معاونت محیط دریایی سازمان حفاظت محیط زیست با گذشت بیش از یک هفته از انتشار لغو بند 2 مصوبه این طرح توسط رییس مجلس اظهار بی اطلاعی کرد و گفت: «در جریان لغو مصوبه مربوط به طرح انتقال آب خزر به کویر از سوی رییس مجلس نیستم.»وزیر نیرو اما روز دوشنبه با صراحت اعلام کرد که طرح شیرین کردن و انتقال آب خزر به فلات مرکزی ایران منتفی نشده است. مجید نامجو با رد شایعات مبنی بر منتفی شدن طرح انتقال آب خزر به پایگاه اطلاع رسانی دولت گفت: «این طرح منتفی نشده و در حال طی مراحل خود است. اخیرا مجلس شورای اسلامی ایرادی به مصوبه دولت درباره نحوه تامین اعتبار طرح شیرین کردن و انتقال آب دریای خزر به حوزه مرکزی کشور گرفته که دولت هم پاسخ آن را ارائه خواهد کرد. برای تامین اعتبار طرحی با این عظمت راه های زیادی وجود دارد که دولت هم یکی از این راهکارها را انتخاب کرده بود که مورد ایراد مجلس واقع شد. معاونت حقوقی ریاست جمهوری در حال مذاکره با مجلس شورای اسلامی است تا مشکل حقوقی آن را مرتفع کند. (....)
سبزپرس نیز در این خصوص اعلام کرد هرچند که هنوز اطلاعات زیادی درباره این طرح توسط دولت منتشر نشده است اما طبق اظهارات برخی اعضای هیات دولت قرار است آب دریای خزر از طریق کانالی روباز به استان سمنان منتقل شود و بعد از شیرین سازی، به مصرف «کشاورزی صنعتی» برسد. پیمانکار این طرح، قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا (ص) است که پیش از این مجری خط لوله انتقال نفت به نیروگاه نکا بوده است. طبق اظهارات مسوولان طرح انتقال آب، قرار است کانال انتقال آب خزر در کنار خط لوله نکا احداث شود.
این طرح در ابتدا با عنوان «انتقال آب دریای خزر» توسط مسوولان قرارگاه خاتم الانبیا معرفی شد اما بعدها محل پمپاژ آب «آخرین نقطه سرریز رودخانه به دریا» عنوان شد. با این وجود، بار دیگر در اخبار به اجرای طرح شیرین سازی آب همراه با این پروژه تاکید شد که ابهام های این پروژه را افزایش داد، چرا که آب رودخانه های منتهی به دریای خزر، شیرین است و نیازی به شیرین سازی ندارد.
روزنامه اعتماد، شماره 2435 به تاریخ 14/4/91، صفحه 1 صفحه اول
http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2534299


نگاهی بر پروژه انتقال آب دریای خزر به سمنان و پیامدهای آن/ شرق
نویسنده: مصطفی شهرابی
در گزارش های رسانه ای خبر از انتقال آب دریای خزر به سمنان بود. بر این اساس قرار است به منظور تامین آب موردنیاز استان سمنان یا بخشی از این استان آب دریای خزر به این منطقه انتقال یابد. از ویژگی های علمی- فنی و اجرایی آن چیزی منتشر نشده است، ولی با در نظر گرفتن ویژگی های فیزیکی و ریختاری این دریا همراه با پیش فرض هایی می توان پیامدهای آن را پیش بینی کرد. در خبرها آمده بود که سطح آب دریای خزر به میزان 60سانتی متر افت کرده است. در صورتی که این خبر صحیح باشد، علت اصلی آن را باید در کم شدن دبی آب وارده به آن جست وجود کرد، که یکی از این علل می تواند اثر احداث سدهایی روی رودخانه های دامنه های شمالی کوه های البرز باشد. می دانیم رودهایی مانند سفیدرود، ارس، اترک، گرگان رود، نکا و... درحال حاضر فقط بخشی از آب خود را به دریای خزر وارد می کنند. در حالی که ما نمی دانیم بر سر رودهایی که در بخش کشورهای مشترک المنافع است (روسیه سابق) چه بلایی آمده. اصولاکم یا زیاد شدن آب دریای خزر که حوضه بسته ای است و به دریاهای آزاد راه ندارد، اثرات مستقیمی روی مسایل مختلف آن به ویژه زیست محیط اعم از خشکی یا دریا دارد. کم شدن آب دریا به معنای پسروی آن است که افزودن بر کویر یا شوره زارزایی، موجب بالارفتن غلظت آب و نمک های محلول در آن شده که اثر جبران ناپذیری روی موجودات زنده ای که هم اکنون یا قرن هاست با غلظت 12 تا 13 گرم در لیتر نمک های محلول در این دریا عادت کرده اند، می گذارد. از سوی دیگر افزایش و بالاآمدن آب دریا هم همان خواهد شد که چند سال پیش تجربه کردیم، به این معنا که یک یا چند کشور مشترک المنافع شوروی سابق به منظور استحصال نمک پتاس، گلوگاه مرداب قره بغاز را در سال های گذشته بستند و در نتیجه به علت عدم انسجام چرخه آبی (Water Circulation)  طبیعی آن در زمان کوتاهی بیش از 20 کیلومترمکعب بر آب دریا اضافه شد که سبب بالاآمدن سطح آب دریای خزر به میزان دو متر شد و نتایج آن را دست کم بر سواحل این دریا در کشورمان با آن حجم عظیم از زیان های مالی دیدیم و در آن طرف هم سامانه های زیست محیطی آنچنان دگرگون شد که آنها هم چاره ای جز تسلیم در برابر قانون طبیعت نداشتند و مجبور به گشودن این گلوگاه و عادی کردن آن شدند. آیا تجربه فاجعه دریاچه ارومیه برای ما کافی نیست؟ آنچه آشکار است روی بزرگراه شهید کلانتری دریاچه ارومیه کار کارشناسی لازم انجام نشده که به این روز افتاده است. آیا برای دریای خزر هم همین سناریو باید تکرار شود؟ آیا نمی توان با استفاده از کارشناسان این کاره (نه خلق الساعه) علاج واقعه قبل از وقوع کرد؟
روزنامه شرق، شماره 1545 به تاریخ 16/3/91، صفحه 13 (محیط زیست)
http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2514471

آلودگی دریای خزر در کمین ماهی و ماهی‌گیر/ همشهری آن‌لاین
محیط زیست > آب- ساری - بتول سلطانی:
هرساله صید ماهیان استخوانی دریای خزر از اواسط مهرماه آغاز می‌شود و تا اواسط فروردین‌ماه ادامه می‌یابد؛ فصل پاییز و زمستان یعنی 6ماه کار و تلاش طاقت‌فرسای ماهیگیران شمال.
 به جرأت می‌توان گفت که ماهیگیری در دریای خزر جزو سخت‌ترین مشاغل است که در فصل سرما و در داخل آب سرد صورت می‌گیرد؛ صیدی که صیادان معتقدند در نهایت، خود صید دریا می‌شوند و چیزی عایدشان نمی‌شود.
مدیرکل شیلات مازندران احداث مرکز تکثیر و پرورش ماهیان استخوانی را یکی از راهکارهای علمی برای حفظ ذخایر گونه‌های در حال انقراض ماهیان دریای خزر می‌داند. به گفته حسن حبیب‌نژاد، نتیجه تکثیر و رهاسازی بچه ماهیان در خزر، برداشت سالانه 9تن ماهی است که 10 تا 12درصد بچه ماهیان رها شده را شامل می‌شود.
وی صید بی‌رویه و آلودگی ناشی از استخراج نفت و گاز را از عوامل جدی تهدیدکننده ماهی خاویار و دیگر آبزیان دریای خزر بیان کرد. به گفته حبیب‌نژاد، حفظ ذخایر ماهی‌سفید و کپور به توسعه پایدار صنعت صید و صیادی و تأمین بخشی از پروتئین مورد نیاز جامعه کمک می‌کند. وی میزان صادرات آبزیان در سال گذشته را 8/3 میلیون دلار اعلام کرد و افزود: با برنامه‌ریزی صورت‌گرفته پیش‌بینی شیلات مازندران این است که این میزان صادرات را به 3هزار و 500تن انواع آبزیان به ارزش اقتصادی10میلیون دلار برسانیم. بر اساس آمارهای موجود 55شرکت تعاونی صیادی پره در مازندران عهده‌دار صید ماهیان استخوانی در دریای خزر هستند. قرار است 4هزار و 200صیاد عضو این شرکت‌ها نیز تورهایشان را در بزرگ‌ترین دریاچه جهان پهن کنند.
روش صید ماهیان استخوانی از خزر صیادی پره است؛ به این معنا که صیادان تورهای ماهیگیری را تا حدود 1300متری از ساحل پهن می‌کنند و پس از آنکه ماهیان وارد تور شدند تورها را که با طناب به‌هم وصل هستند با نیروی انسانی یا تراکتور بیرون می‌کشند. رئیس اتحادیه صیادی‌پره مازندران در این رابطه می‌گوید: امسال با حمایت شیلات مازندران 26میلیارد ریال تسهیلات برای خرید، نوسازی و تجهیز ادوات صیادی به شرکت‌های تعاونی پرداخت شده است. حسین آقاپور گفت: برای تمامی تراکتورها و قایق‌های شرکت‌های تعاونی صیادی استان، کارت سوخت صادر شده و زیرساخت جایگاه‌های صیادی هم آماده‌سازی شده است.

تهدید محیط‌زیست گرانبهاترین ماهی‌های دنیا
در بخش جنوبی دریای خزر و رودخانه‌هایی که به آن می‌ریزند یعنی سواحل مربوط به ایران، گونه‌های گوناگونی یافت می‌شود که می‌توان از مهم‌ترین آنها به انواع ماهیان خاویاری، ماهیان استخوانی و کیلکا اشاره کرد. وجود این منابع ارزشمند موجب شده است که مردم ساحل‌نشین به نوعی با عشق به دریا و به امید ارتزاق از آن زندگی کنند.بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد به‌طور عمده آلودگی‌های صنعتی و نفتی در شمال و غرب دریای خزر و آلودگی ناشی از فاضلاب و پسماندهای کشاورزی در جنوب، محیط‌زیست دریای خزر را به خطر انداخته است.
یک صیاد با اشاره به روند آلودگی آب دریای خزر بیان داشت: آلودگی آب دریا موجب بروز بیماری‌های پوستی در صیادان می‌شود و سلامت آنها را به خطر می‌اندازد. محسنی افزود: در هر مرحله از صید مقدار قابل‌توجهی از انواع آلاینده‌ها مانند بقایای محصولات کشاورزی و باغی در تورهایمان مشاهده می‌شود که این نشانگر ورود آلاینده و زباله‌ها به دریاست.
به گفته صیادان، آب دریای خزر به میزان بسیار بالایی آلوده شده به‌حدی که ماهی‌کفال را که یکی از منابع اصلی صید در فصل پاییز است و بیش از 90درصد صید را در این فصل تشکیل می‌دهد، مریض کرده و شاهد مرگ دسته‌جمعی تعداد زیادی از این نوع ماهی‌های استخوانی در سال‌های گذشته در دریا بوده‌ایم.سالانه 5میلیون تن مواد آلاینده از استان‌های شمال ایران وارد دریای خزر می‌شود و اکنون زنگ خطرناشی از مرگ تدریجی خزر به صدا درآمده و تداوم روند آلودگی، این دریا را در آینده به زباله‌دان تبدیل می‌کند. به هر ترتیب، رهایی از بند چالش‌ها و مشکلات نیازمند عزم ملی، برنامه مدون اصولی و تدبیر کلان‌نگر است. 114گونه، 63زیرگونه و 14نژاد از کمیاب‌ترین ماهیان جهان در دریای خزر زیست و زادآوری می‌کنند.
http://hamshahrionline.ir/details/148660

ایران و خطوط انتقال انرژی از حوزه خزر/پایگاه نشریات الکترونیکی دانشگاه تهران
جواد اطاعت
با افزایش وابستگی اقتصادی جهان به منابع انرژی هیدروکربنی،‏ دامنه‌دار شدن تنش‌ها در خاورمیانه و ظهور روسیه به عنوان یک بازیگر اصلی در بازار انرژی جهان،‏ نفت و گاز دریای خزر و مسیر‌های انتقال آن به بازارهای مصرف،‏ بیش از پیش مورد توجه قدرت‌های بزرگ صنعتی قرار گرفته است. در این میان،‏ جمهوری اسلامی ایران در مناسب‌ترین موقعیت جغرافیایی برای انتقال منابع این کشورها به بازارهای مصرف قرار گرفته است،‏ اما ایالات متحده آمریکا سعی در نادیده گرفتن مسیر ایران به عنوان امن‌ترین،‏ اقتصادی‌ترین و کوتاه‌ترین مسیر برای انتقال منابع انرژی به بازارهای جهانی دارد. انرژی قرن 21،‏ امکان به دست آوردن نقش عمده‌‌ای در ژئوپلیتیک جهانی این قرن را در اختیار ایران می‌گذارد و این امکان باید خنثی شود تا امنیت منطقه‌ای و جهانی مورد تفسیر ایالات متحده حفظ شود.
http://journals.ut.ac.ir/page/article-frame.html?articleId=103352

چالش‌های ژئوپلیتیکی ایران در بهره‌برداری از منافع خود در خزر /پایگاه نشریات الکترونیکی دانشگاه تهران
زهرا احمدی‌پور
منطقه خزر در وضعیت ژئوپلیتیک قدیم خود در دوره اتحاد شوروی در موقعیت حایل بین حوزه نفوذ دو ابرقدرت قرار داشت. ولی پس از فروپاشی شوروی به‌دنبال بروز ساختارهای جدید و ظهور سه کشور نوظهور در منطقه،‏ مناسبات جدیدی بین حوزه‌های جغرافیا،‏ قدرت و سیاست بر این منطقه حکمفرما شد. این مناسبات جدید منافع ایران در خزر را دچار تغییرات جدی کرد و تعریف‌های جدیدی از منافع ژئوپلیتیکی ایران در خزر را پدید آورد. دولت جمهوری اسلامی ایران نیز پس از فروپاشی شوروی همواره به‌دنبال احقاق منافع خود در این دریا بوده است،‏ ولی موانع سیاسی و ژئوپلیتیک در این میان وجود داشته که باعث شده تا ایران از بخش مهمی از منافع خود در دریای خزر محروم شود. این مقاله با رویکرد توصیفی- تحلیلی به‌دنبال بازنمایی علمی این موانع و ارایه راهکارهایی جهت حل این مشکل‌ها است.
http://journals.ut.ac.ir/page/article-frame.html?articleId=279272

منابع زنده دریای خزر و کنوانسیون محیط‌زیست/پایگاه نشریات ااکترونیکی دانشگاه تهران
محمد پورکاظمی
چکیده: دریای خزر با مساحت 378 هزار کیلومتر مربع بعنوان بزرگترین دریاچه دارای ارزشمند‏ترین ذخایر آبزیان و تأمین کننده بیش از 80 درصد خاویار جهان شرایط خاصی را از لحاظ اکولوژیکی و تنوع زیستی پشت سر می‏گذارد. در کمتر از 14-12 سال تعداد ماهیان بالغ و تولید خاویار دریای خزر به صفر خواهد رسید. کنوانسیون محیط زیست دریای خزر (کنوانسیون تهران)،‏ پس از 8 سال مذاکره میان دولتهای ساحلی،‏ با نظارت و مشارکت برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد UNEP و در چارچوب برنامه محیط زیست دریای خزر CEPدر آذر 1382/نوامبر 2003،‏ با هدف محافظت این دریاچه از انواع آلاینده ها و بازسازی و احیاء محیط زیست آن در تهران به تصویب رسید. است. سوال اصلی مقاله حاضر این است: نقش کنوانسیون محیط زیست دریای خزر در بهبود شرایط منابع زنده این دریاچه چیست؟ نگارنده سعی دارد ضمن مروری بر وضعیت منابع زنده دریای خزر،‏ با تأکید ویژه بر وضعیت ماهیان خاویاری،‏ نقشی را که کنوانسیون محیط زیست دریای خزر می‏تواند در بهبود وضع منابع زنده و ذخایر تاسماهیان ایفا نماید،‏ روشن سازد.
کلید واژه ها: برنامه محیط زیست دریای خزر- ماهیان خاویاری - خاویار - کنوانسیون تهران
http://journals.ut.ac.ir/page/article-frame.html?articleId=1003784

بستر جغرافیایی تهدیدهای بیرونی‌ مطالعهء موردی:حاشیه دریای مازندران/ پایگاه مجلات تخصصی نور
یدالله کریمی پور
بقای ملی هدف غیرقابل تغییر و ثابت هر دولت-کشوری است؛این مقوله به نوبهء خود متأثر از امنیت ملی است.در سال‌های اخیر،اغلب،نقش موقعیت جغرافیایی در امنیت ملی نادیده انگاشته شده و یا کم‌اهمیت تصور می‌شود.این درحالی است که بنا به استدلال‌های این‌ پژوهش،بستر و زمینه‌های اصلی تراکم تهدیدهای جانبی یا برعکس آرامش و ثبات دولت- کشورها،در آستانهء قرن بیست‌ویکم،هنوز متأثر از موقعیت جغرافیایی یا به عبارت دیگر محیط بین‌المللی آن‌ها است. براساس برخی دستاوردهای این پژوهش،امنیت ملی هر کشوری در بعد تهدید بیرونی به‌ شدت از پنج عامل محیطی تأثیرپذیر است:تعداد همسایگان،درجه امنیت و ثبات منطقه،تعداد اتحادیه‌های منطقه‌ای و درجه‌ استواری و استحکام پیوندهای درونی آن‌ها،میزان اهمیت استراتژیک منطقه و کشور در مقیاس‌ جهانی،و تعداد دولتهای ایده‌ئولوژیک جانبی. مقاله همچنین درصدد برآمده است تا کارکرد و نقش این پنج منبع جغرافیایی را بین‌ اعضای کشورهای حاشیهء دریایی خزر موردبررسی اجمالی قرار دهد.
واژه‌های کلیدی:تهدید بیرونی، امنیت ملی، امنیت منطقه‌ای، همسایگان، دولت‌ اید‌ئولوژیک
http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/125270

چالش‌های فراروی ایران‌ در دریای مازندران/ پایگاه مجلات تخصصی نور
محمد فیروزیان
معمای خزر آمیزه‌ای است از تنگناهای‌ حقوقی،نگرانی‌های امنیتی و فرصت‌های‌ اقتصادی. ازاین‌رو ایران در حوزه خزر با هرسه چالش روبروست.راهکارهای‌ راهبردی پیرامون انتقال انرژی دریای‌ مازندران، بحران‌های سیاسی و اجتماعی‌ و نیز رویکرد واقع‌بینانه تهران برای رسیدن‌ به اجماع در مورد نظام حقوقی دریای‌ مازندران،فاکتورهایی کلیدی هستند که‌ می‌توانند جایگاه ایران را در منطقه‌"خارج‌ نزدیک‌"1ارتقا دهند و امنیت و منافع دراز مدت کشور را فراهم سازند.با فروپاشی‌ اتحاد جماهیر شوروی، سیاستگذاران تازه‌کار مسکو خوب اروپایی شدن می‌دیدند و از این رهگذر،کمتر نسبت به تحولات‌ مرزهای جنوبی کشورشان حساسیت‌ نشان دادند.البته این فرصت طلایی‌ برای دو بازیگر منطقه،ایران و ترکیه، دیری نپایید و با انتخابات پارلمانی‌ 3991 در فدراسیون روسیه به سر آمد.ناگفته‌ پیداست که دیپلماسی فراگیر و فعال در سال‌های‌ آغازین دهه 09،کارکرد پویا و رویکرد پیگیرانه برای تنش‌زدایی با غرب در کنار کمک‌رسانی به همسایگان‌ شمالی،می‌توانست توان تاثیرگذاری ایران را در چانه‌زنی پیرامون ترتیبات حقوقی-امنیتی و اقتصاد منطقه‌"خارج نزدیک‌"افزایش دهد.اما سیاست ایران در آن برهه چنان بود که برای جلوگیری از نفوذ آمریکا در منطقه باید اقتدار روسیه را می‌پذیرفت.به همین دلیل تهران بر آن شد تا رابطه با همسایگان‌ شمالی‌اش را تنها در سایه گسترش رابطه با روسیه سازماندهی کند.این در حالی بود که ترکیه با درک‌ شرایط دوران گذار،با وجود ارمنستان و کردستان آشوب‌زده که بسان دیواری گسترده برای دستیابی‌ به کناره‌های خاوری و باختری دریای مازندران پیش روی او قرار داشت،توانست با بهره‌گیری از پشتیبانی آمریاک نفوذ سیاسی،فرهنگی و اقتصادی خود را در مرزهای شمالی ایران-مرزهای جنوبی‌ روسیه-گسترش دهد.سوداگری آنکارا در بازسازی امپراطوری نوین عثمانی،این باربا سبک سکولار و با نام ترکستان بزرگ،تنها زمانی با بن‌بست روبرو شد که کرملین‌نشینان به خود آمدند و با رویکردی‌ اوراسیایی،تلاش کردند اقتدار گذشته را در"خارج نزدیک‌"و بویژه در دروازه استراتژیک قفقاز نوسازی‌ کنند.با این‌همه در پی بازسازی سیاست خارجی روسیه به سوی اوراسیاگرایی و سازماندهی‌ CIS، روابط ایران و ترکیه نیز در سطح منطقه در چارچوب اکو به‌سوی همگرایی گرایش پیدا کرد.
http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/265768

عقب ماندگی تاریخی در استفاده و محافظت از ظرفیت دریایی/ شرق
شرق: رییس سازمان حفاظت از محیط زیست می گوید کشورمان در استفاده از ظرفیت های پهنه آبی دچار عقب ماندگی تاریخی است. «محمدی زاده» می افزاید همین عقب ماندگی موجب شده است همسایگان مان در شمال و دریای خزر و هم در جنوب به میزان بسیار بیشتری از ما از پتانسیل های منابع نفتی و گازی و بیولوژیک دریا بهره برداری کنند، علاوه بر این کشور ما آسیب های زیست محیطی زیادی نیز دیده است. سخنان این مقام مسوول روز گذشته در مانور مقابله با آلودگی نفتی و مدیریت بحران دریایی در دریای خزر مطرح شد. بسته بودن محیط دریای خزر از یک سو و تردد سالانه 55 هزار شناور و کشتی از تنگه هرمز و انتقال روزانه 17 میلیون بشکه نفت از این آبراه استراتژیک موجب شده است غلظت و شدت آلاینده های موجود در آب این دو دریا به میزان قابل توجهی افزایش یابد. مانور یادشده با هدف آمادگی در برابر بحران های احتمالی پیش آمده از آن رو اهمیت دارد که هر آن احتمال نشت نفت از چاه ها و لوله های نفتی یا احتمال غرق شدن شناورهای نفت کش در این دریاها وجود دارد. این مانور با مشارکت سازمان بنادر و کشتیرانی کل کشور و سازمان حفاظت از محیط زیست روز گذشته در بندرگاه پررونق انزلی در شمال ایران برگزار شد. براساس سناریو طرح ریزی شده در مانور یک کشتی تانکر در حال ورود به بندرگاه به دلیل برخورد با اسکله از ناحیه مخازن دچار آسیب شد و بار گازوییل آن در حال ورود به آب دریا و ایجاد آلودگی بود که مراتب گزارش داده شد و منجر به اعلان وضعیت اضطراری و تشکیل ستاد بحران شد که بلافاصله کشتی آسیب دیده به سمت یکی از اسکله ها هدایت شد و برای جمع آوری آلودگی ایجادشده در بندرگاه کشتی مجهز و بزرگ لایروب با نام یاسین به محل حادثه فراخوانده تا با بازوهای خود این آلودگی را از سطح آب گردآوری کند. البته همه مراحل مانور براساس سناریوی طرح ریزی شده اجرا نشد و کمبودهای زیادی حین آن دیده می شد. با این حال مانور پایان یافت. اما این همه ماجرا نبود چراکه محمدجواد محمدی زاده به عنوان بلندپایه ترین مقام زیست محیطی کشور در حاشیه این مانور سخنانی گفت که در نوع خود شنیدنی بود. این مقام مسوول در صحبت های خود با اشاره به 5790 کیلومتر خط ساحلی ایران در شمال و جنوب کشور از غفلت و عقب ماندگی تاریخی کشورمان در استفاده از این پتانسیل و همچنین رعایت مسایل زیست محیطی آن سخن گفت. محمدی زاده در این باره افزود: متاسفانه باید گفت با وجود اهمیت بسیار بالای سواحل ما در استفاده از ظرفیت های پهنه آبی دچار عقب ماندگی تاریخی هستیم. همین عقب ماندگی نیز موجب شده است همسایگان مان در شمال و دریای خزر و هم در جنوب به میزان بسیار بیشتری از ما از پتانسیل های منابع نفتی و گازی و بیولوژیک دریا بهره برداری کنند، علاوه بر این کشور ما آسیب های زیست محیطی زیادی نیز دیده است. وی ادامه داد در حالی که از این پتانسیل به نحو مطلوب استفاده می کردیم، می توانستیم گره زیادی از اقتصاد و اشتغال در کشور را باز کنیم. علاوه بر این گسترش صنایع دریایی و سازه های فراساحلی جزو موقعیت های استثنایی است که برای توسعه کشور ضرورت داشته و باید مور توجه قرار گیرد. رییس سازمان حفاظت محیط زیست کشور در ادامه با تاکید بر اکوتوریسم ساحلی گفت: اکوتوریسم ساحلی راهبرد مناسبی برای برون رفت از تنگناهای حوزه اشتغال در کشور است و این بخش هم از بخش های مورد غفلت قرارگرفته و کمتر توجه شده در توسعه کشور است. همچنین در استفاده از ذخایر نفت و گاز و ذخایر بیولوژیک دچار همین مشکل هستیم در حالی که کشورهای همسایه ما چه در شمال و چه در جنوب رشد فزاینده ای در این زمینه داشته اند که علت اصلی آن همین نسیان و فراموشی تاریخی ماست. در خلیج فارس کشورهای عربستان، کویت و امارات و به ویژه قطر تمایل و رغبت فراوانی برای حضور در پهنه آبی برای استفاده از منابع چه در روی آب و چه در زیر آن و حاشیه های متصل به سواحل از خود نشان داده اند. محمدی زاده افزود: بی مبالاتی های صورت گرفته در زمینه بهره برداری از نفت و گاز و ذخایر بیولوژیک دریا و همچنین پسماندهای ناشی از آن در برخی موارد آسیب های جبران ناپذیری به محیط زیست دریا وارد کرده است.
روزنامه شرق، شماره 1552 به تاریخ 24/3/91، صفحه 19 (جامعه)
http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2520088

نگاه ایران به سیر تحولات رژیم حقوقی دریای خزر/ پایگاه نشریات الکترونیکی دانشگاه تهران
مجتبی دمیرچی‌لو
چکیده :فروپاشی شوروی باعث تغییرات ژئوپلیتیک و افزایش کشورهای ساحلی خزر از دو به پنج شد. به دلیل ارتباط تاریخی ایران با دریای خزر،‏ توجه خاص به مسائل و تحولات آن به عنوان موضوعی مهم و با اولویت در دستور کار تصمیم‌گیران و مجریان سیاست خارجی کشورمان قرار گرفته است. در این مقاله که به بررسی مسایل دریای خزر از دیدگاه ایران می پردازد،‏ ابتدا به سیر تحولات تاریخی دریای خزر،‏ تاثیر‌گذاری و تاثیر‌پذیری ایران از آن و سپس به بررسی دیدگاه‌های متفاوت مطرح شده از سوی صاحب نظران کشورمان راجع به حقوق و تکالیف ایران در دریای خزر می پردازیم. در پایان نحوه نگرش جامعه ایرانی به این موضوع و عوامل موثر بر شکل گیری افکار عمومی ایران در مسئله خزر مورد بررسی قرار می گیرد.
کلید واژه ها: رژیم حقوقی دریای خزر،‏ ایران،‏ روسیه،‏ آذربایجان،‏ ترکمنستان،‏ قزاقستان،‏ ترکیه،‏ گرجستان،‏ آمریکا.
http://journals.ut.ac.ir/page/article-frame.html?articleId=1003785

الگوی توزیع فضایی جمعیت در جنوب دریای خزر/ پایگاه الکترونیکی نشریات دانشگاه تهران
نصرالله مولایی هشچین
چکیده:بررسیها و مطالعات جغرافیایی جمعیت،‏ به علت پرداختن به موضوع جمعیت با دید جغرافیایی،‏ از اهمیت و جایگاه ویژه ای برخوردار است. جمعیتی که در کالبد فضایی فعالیتهای خود بررسی شده است،‏ انعکاسهای آن در فضا و تاثیر پذیری فضایی،‏ شیوه نگارش ویژه ای را به وجود آورده که در جغرافیای جمعیت مطرح است. با توجه به تنوع محیطی (جغرافیایی) و تاثیر گذاری آن بر توزیع فضایی جمعیت،‏ در جنوبغربی دریای خزر و در بستر جغرافیایی آن از جلگه تا کوهپایه و کوهستان که به ترتیب از شرق به غرب قرار گرفته اند،‏ توزیع جمعیت حالت یکنواخت و متجانس ندارد به طوری که قسمت شرقی آن متراکم تر از قسمت غربی می باشد. در این مقاله نگارنده با بهره گیری از نظریات،‏ آمارها و اطلاعات،‏ به بررسی الگوی فضایی زیست جمعیت در جنوب غربی دریای خزرکه بر اساس آخرین تقسیمهای اداری کشور شهرستان های آستارا،‏ تالش،‏ رضوانشهر و ماسال را شامل می شود پرداخته و موضوعاتی نظیر؛ مشخصات محدوده مطالعه شده،‏ شهر نشینی،‏ روستا نشینی،‏ کوچ نشینی و پیش بینی جمعیت در سال 1400 (هـ. ش) را بررسی و در پایان ضمن ارائه الگوی زیست جمعیت به نتیجه گیری پرداخته است.
کلید واژه ها: الگوی زیست،‏ جمعیت،‏ توزیع فضایی،‏ جنوب غربی،‏ دریای خزر.
http://journals.ut.ac.ir/page/article-frame.html?articleId=12681

بررسی تغییرات سیمای طبیعی و کاربردی اراضی سواحل جنوبی دریای خزر با استفاده از عکس های هوایی و GIS (مطالعه موردی: سواحل شهرستان نور)/ پایگاه مجلات تخصصی نور
جواد ملکوتی
سواحل دریا یکی از اشکال اکوسیستم‌های طبیعی محسوب می‌شوند. این عرصه‌های منابع طبیعی نقش ارزنده‌ای در پویایی و زندگی انسان‌ها دارند.
واژگان کلیدی: سیمای طبیعی، پیشروی دریا، بررسی تغییرات، کاربری اراضی سواحل دریای خزر
http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/377401

جلوه‌هایی از فرهنگ غیرمادّی در حوزه فرهنگی غرب دریای خزر/پایگاه مجلات تخصصی نور
محمود روح‌ الامینی
محمود طالقانی
این مقاله بر اساس نتایج طرح پژوهشی«مراودات مرزی و نقش آن در اشاعه فرهنگی(غرب‌ دریای خزر)»تهیه و تنظیم شده است. طرح مذکور از طرحهای مصوب دانشگاه تهران می‌باشد که در موسسهء مطالعات و تحقیقات‌ اجتماعی دانشکدهء علوم اجتماعی این دانشگاه انجام شده است.در اجرای طرح مذکور نگارندگان مقاله(محققان اصلی)،سفرهای متعددی به منطقه آستارای‌ ایران و یک سفر نیز به آن سوی آبهای دریای خزر داشته‌اند.بنابراین، مسائل مطرح شده در مقاله‌ بر اساس مشاهدات و مشارکت مستقیم کسب شده است. اطلاعات مربوط به تعداد و ویژگیهای جمعیتی مراودات مرزی بر اساس آمارهای موجود در فرمانداری آستارای ایران جمع‌آوری و ارائه شده‌اند. نتایج تفضیلی این طرح به صورت گزارش محدودی منتشر شده است.علاقمندان و کارشناسان برای مطالعه آن می‌توانند به کتابخانه مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشکده‌ علوم اجتماعی دانشگاه تهران مراجعه کنند.
موضوع: روز جمعه 29 دی ماه 1368،سد بزرگی شکست و مرز بین ایران و قفقاز(آذربایجان‌ شوروی)که دو رود ارس و آستارا آنها را از یکدیگر جدا می‌کند باز شد،این رویداد که در پی‌ فروپاشی‌"اتحاد جماهیر شوروی‌"صورت گرفت،"دیوار برلن‌"دیگری بود که فروریخت،با ابعادی دیگر و پیامدهای متفاوت و سابقه تاریخی متمایز. سابقه تاریخی این مرزبندی به دو قرن پیش برمی‌گردد.در سال 1181 هـ.ش(1803 م)،آغاز سلطنت فتحعلیشاه دولت امپراتوری روسیه به ایران حمله کرد و جنگی درگرفت که 25 سال طول‌ کشید و سرانجام به عهدنامه‌های گلستان‌1در 1191 هـ.ش و ترکمن چای‌2در 1206 هـ.ش ختم شد.
http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/140995

چگونگی ارزش‌یابی منافع نهایی مردم از دریای خزر یا برآورد تقاضای کیفیت محیط‌زیست آبی دریای خزر/ پایگاه مجلات تخصصی نور
رحمان خوش‌اخلاق
چکیده: هدف اصلی مقاله برآورد تقاضای کیفیت محیط زیست دریای خزر می‌باشد. بدینمنظور از روش ارزیابی مشروط که دارای شالودۀ نظری و عملی قوی می‌باشد به عنوان یک ابزار تحقق این هدف، استفاده شده است. اطلاعات لازم از طریق تکمیل 384 پرسشنامه از تعداد 500 پرسشنامه توزیع شده فراهم گردید و سپس نتایج حاصل از این پرسشنامه‌های تکمیل شده که سازگار با نردبان ارزشیابی کیفیت میشل و واگان هستند بر روی دستگاه محورهای مختصات قرار داده شده‌اند بدین ترتیب که محور افقی گروه‌های گوناگون کیفیتی و محور عمودی مقادیر تمایل نهایی به پرداخت را نشان می‌دهند تا پس از تعمیم نتایج ناشی از نمونه‌ها به کل افراد جامعه آماری که از دریای خزر در بخش ایرانی آن استفاده می‌کنند، منحنی تقاضای کیفیت محیط زیست آبی دریا استخراج گردد.
واژه‌های کلیدی: منافع نهایی کیفیت محیط زیست- منحنی تقاضای بهبود کیفیت محیط زیست آبی- ارزشیابی مشروط خدمات زیست محیطی- تمایل نهایی به پرداخت، تمایل نهایی به دریافت.
http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/235948
 

 

 

دوست و همکار گرامی

چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «انسان شناسی و فرهنگ» بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که برای تداوم کار این سایت و خدمات دیگر مرکز انسان شناسی و فرهنگ، در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان وجود دارد. برای اطلاع از چگونگی کمک رسانی و اقدام در این جهت خبر زیر را بخوانید

http://anthropology.ir/node/11294

 

 

گیلان دروازه اروپا

گیلان دروازه اروپا؛ از قرون گذشته نواحی شمالی ایران با قرار گیری در کنار دریای خزر به عنوان مناظق مرزی با روسیه مورد توجه ویژه بود. روسیه از گذشته زمینه‌های نفوذ و حضور طولانی مدت خود را در این نواحی مهیا کرد. در دوره حکومت قاجار روس‌ها مقتدرانه در این منطقه فعالیت می‌کردند. نفوذ و حضور طولانی مدت روس‌ها تاثیرات اجتماعی، اقتصادی؛ فرهنگی، در نواح شمای ایران بخصوص گیلان بر جای نهاد. آغاز آشنایی روسیه با گیلان از طریق روابط اقتصادی بود. تولید ابریشم یعنی کالای مورد توجه خریداران خارجی روسیه را به این مناطق کشاند. به تدریج محصولات و تولیدات دیگر  گیلان هم مورد توجه آنها قرار گرفت.

از زمان صفویه رفت و آمد تجار و بازرگانان به ایران سرعت گرفت. به دنبال روابط اقتصادی هجوم‌های نظامی و روابط سیاسی جهت نفوذ بیشتر توسعه یافت. آنان از همان زمان سعی کردند نفوذشان را در همه ابعاد بویژه اجتماعی  و فرهنگی توسعه دهند. روس‌ها در سال‌های چیرگی بر گیلان[دوران افغان‌ها] برای پایداری زمینه‌های بهره‌کشی بر پایه نیازهای خود از این سامان همه ساختارهای پیشین اقتصادی، اجتماعی، نظامی، جا افتاده در گیلان به هم ریخته و کوشیدند تا ساختاری بر پایه شیوه‌های روسی را جایگزین نمایند.

بعد از جنگ‌های دوم ایران و روس تسلط به منطقه کامل شد, به خصوص  با کسب امتیلزات متعدد که از این زمان تا اواخر حکومت قاجار ادامه داشت، گیلان شاهد نفوذ و حضور کامل روس بود. گرچه گیلان هیچ زمان جز خاک روسیه نشد، اما این حضور و نفوذ تاثیرات زیادی در جامعه گیلان گذاشت. (با انقعاد قرارداد ترکنچای دوران نفوذ مستقیم فرهنگ روسیه به گیلان و تاثیر غیر مستقیم فرهنگ اروپایی از طریق روسیه پیش آمد.)

با اینکه نتیجه نظامی و سیاسی جنگ‌‌های ایران و روس شکست ایران بود اما فایده مهم آن برای این ملت آشنایی با فرهنگ و تمدن روسیه و اروپا بود.در سایه اقدامات نظامی روسیه در قفقاز و جنگ‌های ایران و ورس عواملی به وجود آمد که باعث تسریع در انتشار تمدن اروپایی در ایران شد.

احداث جاده انزلی به تهران و تبدیل گیلان به مهمترین راه عبور و مرور اساسی ترین نقش را در این تبادل فرهنگی داشت (جاده انزلی، رشت تهران تهران، و بندر بازسازی شده انزلی اهمیت مهمی به گیلان به عنوان دروازه ورودی کشور در قرن ۲۰ بخشید.) با این راه عبور و مرور به روسیه و کشورهای اروپایی توسعه پیدا کرد و رفت و آمد رجال پادشاهان و سفرای سیاسی نظامی  فرهنگی از این طریق صورت گرفت. همچنین اروپاییان بسیاری گیلان را برای تجار مناسب دیدند. بعضی دولت‌ها دست به تاسیس کنسولگری زدند. این به میزان مسافرت غربیان افزود.

باز شدن کنسول‌گری ها و در پی آن تجارت‌خانه‌های اروپایی زمینه مناسبی برای تاسیس نهادهای فرهنگی اروپیی و حتی امریکا در رشت پدید آورد. لاجرم رشت پذیرای جمعیت بیشتری از اروپاییان گردید و زمینه ساز تحولات جدید از دوران ناصرالدین شاه به بعد در این ناحیه شد.

تاریخ انتشار

دوشنبه, شهريور 23, 1394 - 21:34

شاخه اصلی

توسعه
اشتراک در RSS - دریای خزر