تعزیه

از میان سنت های نمایشی ایرانی، شاید هیچ یک به اندازه آیین های  اجرایی تعزیه نتوانسته است پیشینه ایرانی اسطوره ای را به باورهای دینی پیوند زده و از این راه  به هویت خاصی امکان پیدایش دهد. هم از این رو  آیین های تعزیه از دیر باز  از مهم ترین موضوع های مورد بحث در حوزه علوم اجتماعی و انسانی و همچنین هنر در ایران بوده است. در این پرونده، برخی از مطالبی که در «انسان شناسی و فرهنگ» در این زمینه آنمده است، گرد آمده اند.


1-مدرنیته و زیبایی شناختی شدن آیین
http://anthropology.ir/node/11687

2-بررسی نشانه شناختی  تعزیه در بوشهر(1)
http://anthropology.ir/node/11253

3-بررسی نشانه شناختی  تعزیه در بوشهر(2)
http://www.anthropology.ir/node/11261

4-بررسی نشانه شناختی  تعزیه در بوشهر(3)
http://www.anthropology.ir/node/11265

5-بررسی نشانه شناختی  تعزیه در بوشهر(4)
http://www.anthropology.ir/node/11288

6-بررسی نشانه شناختی  تعزیه در بوشهر(5)
http://anthropology.ir/node/11302

7-بررسی نشانه شناختی  تعزیه در بوشهر(6)
http://anthropology.ir/node/11320

8-بررسی نشانه شناختی  تعزیه در بوشهر(7)
http://anthropology.ir/node/11336

9-نوحه چیست؟
http://www.anthropology.ir/node/988

10-مصاحبه نشریه خیمه درباره مناسک آیینی در شهر
http://www.anthropology.ir/node/443

11-معرفی دو فیلم مستند درباره مراسم عاشورایی
http://www.anthropology.ir/node/3408

12-انسان شناسان متخصص ایران ( 30 ) پروفسور پیتر چلکوفسکی
http://www.anthropology.ir/node/259

13-کتاب شناسی تعزیه
http://www.anthropology.ir/node/2171

14-کتاب شناسی تعزیه(2)
http://www.anthropology.ir/node/2242

15-کتاب شناسی تعزیه(3)
 http://www.anthropology.ir/node/2284

16-کتاب شناسی تعزیه(4)
http://www.anthropology.ir/node/2375

17-کتاب شناسی تعزیه(5)
http://www.anthropology.ir/node/2389

18-تابوئیک گذار تابوت‌گردانی حسینی از خاورمیانه به جنوب شرق آسیا
http://www.anthropology.ir/node/2787

19-گزیده ماجرای تعزیه
http://www.anthropology.ir/node/6631

20- پرده خوانی: جلوه ای از نمایش باورهای مدهبی عامه
http://anthropology.ir/node/15427

21- مقالات قدیمی: نخستین تعزیه ها در ایران (1351)
http://www.anthropology.ir/node/17935

مشاهده‌ای کوتاه از تعزیه اربعین و مراسم عزاداری پیش از آن در یکی از محلات بوشهر

حدود ساعت 10:30 بود که به میدان ورودی بوشهر رسیدیم. جمعه 16 بهمن‌ماه 1388مصادف با 20 صفر، روز اربعین شهادت امام حسین(ع) و یارانش. طبق اطلاعاتی که پیشتر تلفنی از یکی از دوستان بوشهری به دست آورده بودیم، می‌دانستیم که در محله باغ زهرا جنب خیابان فنس، ساعت 11 تعزیه‌ای اجرا می‌گردد. با پرس‌وجو خیابان فنس و سپس مکان برگزاری تعزیه را پیدا کردیم.
زمینی محصور در میان چند خانه که طبق سنت، هر ساله چه در ایام دهه اول محرم و چه اربعین تعزیه به خود می‌بیند. محدوده اجرای تعزیه و محل حضور عزاداران جهت تماشا به وسیله چند چوب به عنوان ستون و ریسمان آبی‌رنگی مشخص شده بود. چند جعبه مکعب مستطیل نیز به عنوان قبر که اسامی شهدای کربلا بر آنها نوشته شده‌بود برنگ سیاه و سبز در سه نقطه از میدان چیده شده‌ بود. چهار بلندگو نیز برای تقویت صدای تعزیه‌خوان ها در چهار طرف میدان قرار داده شده بود.در پشت قسمتی از ریسمان ها چند زن و کودک منتظر شروع تعزیه نشسته بودند. پیشتر رفتیم و از پسر بچه‌ای که مسئولیت محافظت از وسایل تعزیه‌خوان ها را داشت،از زمان شروع تعزیه پرسیدیم و دریافتیم که تعزیه‌خوان ها پس از مراسم سینه‌زنی به همراه عزاداران (یا همان مخاطبان تعزیه) از مسجد به راه می‌افتند. آدرس مسجد را گرفتیم و سراغ مسجد رفتیم. دیواره و درب مسجد نسبت به کوچه مقداری عقبتر ساخته شده بود و محوطه‌ای در مقابل مسجد متصل به کوچه برای مراسم عزاداری مهیا شده بود.
مرد جوانی پشت تریبون در وسط محوطه مقابل مسجد مشغول نوحه‌خوانی بود و یک حلقه از جوانان و نوجوانان و حتی کودکان کمتر از ده-دوازده سال گرد او حلقه زده بودند و هماهنگ با ریتم نوحه‌خوانی سینه‌زنی می‌کردند. همان سینه‌زنی مشهور بوشهری، با دست چپ کمر نفر کناری را می گرفتند و با دست دیگر سینه می‌زدند، هماهنگ با نوحه یک گام به عقب برمی‌داشتند و با پای دیگر ضمن به جلو بازگشتن مقداری هم می‌چرخیدندو یک دست بر سینه می‌زدند، در هر بار صدای کوبش پا نیز بر زمین به گوش می‌رسید.
بیش از تعدادی که در محوطه‌ی مقابل مسجد مشغول سینه‌زنی و یا مشغول کارهای مربوط به عزاداری بودند، از زن و مرد و پیر و جوان و از هر طیف و تیپی در مقابل مسجد عزاداری را تماشا می‌کردند. عده‌ای تماشای عزاداری را خود به نوعی مشارکت در آن و بهره بردن از ثواب آن می‌دانند و عده‌ای نیز وجه نمایشی و سرگرمی آن برایشان جالب توجه است.
کمی بعد توسط یکی از کسانی که مراسم را تماشا می کرد، متوجه شدیم که سینه‌زنی تازه شروع شده است،ولی در خیابان عاشوری نیز تعزیه‌ای دیگر در حال اجراست که می توان پیش از شروع تعزیه باغ زهرا آنرا تماشا کرد. حدود بیست دقیقه گذشت تا متوجه شدیم تعزیه محله عاشوری ساعت سه بعدازظهر شروع می شود و به مسجد بازگشتیم. از لفظ تماشا استفاده می کنم چرا که محلی‌ها هم از واژه سیل به معنی نگاه کردن برای تعزیه و عزاداری ایام محرم و صفر استفاده می‌نمایند. در بوشهر رسم دیگری هم هست و آن هماهنگی دسته‌ها برای برگزاری مراسم است بدین نحو که سعی می‌شود که زمان برگزاری مراسم‌های عزاداری چه سینه‌زنی و چه تعزیه با یکدیگر تداخل نداشته ‌باشد.
تقریبا ساعت 11:30 بود که به مسجد بازگشتیم، معلوم بود که نوحه‌خوان جوان جایش را به نوحه‌خوان اصلی داده و یک حلقه سینه‌زن تبدیل به سه حلقه شده‌بود. نوحه‌خوان با صدای گرمتر و سوزناکتر(، به عبارتی حرفه‌ای‌تر) و به سبک مرحوم جهانبخش کردی‌زاده (بخشو) نوحه‌ می‌خواند،بطوریکه سینه‌زنان گرد او با شور بیشتری عزاداری می‌کردند. در آخر هم با دعایی برای طول عمر و سلامتی مسئولین کشور آن هم بصورت آوازی، نوحه را به پایان رساند. نکته جالب اینجا بود که جوانان سینه‌زن با تیپ‌های کاملا مدرن و با مد روز و برخی نه حتی با لباس مشکی که بعضا با لباس های روشن در سینه‌زنی مشارکت می کردند.
هنوز سینه‌زنی در جریان بود که دسته‌ی موسیقی در آن سوی کوچه شروع به نواختن موسیقی‌ای سوزناک کرد، ساکسیفون، ترومپت، کلارینت، طبل وسنج ابزار موسیقی این دسته بود. در گوشه دیگر محوطه مقابل مسجد شش جوان به کمک هم علامت یا همان علم دسته عزاداری را از روی جایگاه بلند کرده و کمی آنطرف‌تر به زحمت بر دوش جوانی گذاشتند، جوان که سنی متجاوز از بیست و سه چهار سال نداشت علم را یک‌تنه حرکت داد و به گونه‌ای آنرا می لرزاند که جهت خمش تیغه‌اصلی علم، در وسط آن را که به سمت جلو خمیده بود،عوض می‌کرد که موجبات تحسین برخی جوانان دیگر را فراهم می نمود. این حرکت و حرکت‌های مشابه ادامه داشت تا مجددا با کمک سایرین علم به دوش جوان دیگری انتقال یافت، جوانی در همان حدود سنی اما تنومند‌تر، که به سختی مشغول چرخاندن علم در آن کوچه باریک شد. علم بالاخره به مردی حول و حوش سی و پنج سال رسید که آنرا به سمت میدانگاه تعزیه به حرکت در آورد. کمی جلوتر از او چند دمام زن به راه افتاده بودند.
کمی جلوتر که رفتیم متوجه شدیم که گروه دمام‌زن با نواختن سازشان جهت آگاهی مردم پیشتر از دسته حرکت می‌کرد، فاصله آنها از گروه موسیقی تعزیه به حدی بود که صداهایشان اختلاطی ایجاد نکند. پس از علم، شبیه امام سجاد(ع) با عبایی سیاهرنگ و شال و عمامه سبز رنگ سوار بر اسبی در کنار چند سوار دیگر آرام به راه افتادند. پس از ایشان دسته موسیقی در حالی که موسیقی می نواخت به راه افتاد وکمی بعدتر مردان سینه‌زن حرکت کردند.
مردان سینه‌زن در دو صف نزدیک به هم، بطوری که در طول مسیر ردیف اول بین چهار تا شش جوان دست در کمر و به یکدیگر چسبیده با نوحه سرایی،دسته موسیقی را با فاصله تعقیب می‌کردند، باقی جوانان و نوجوانانی که در دو صف پشت ردیف اول حرکت می کردند دو دست را به کمر یا شانه‌ی فرد جلویی متصل می‌کردند و گاهی با یک دست بر سر می‌زدند. سردسته هم در پشت ردیف اول و میان دو صف حرکت می کرد تا زمانهای توقف دسته در میان آنها باشد. دسته سینه‌زن با گامهای کوچک اما پرتعداد (تقریبا بصورت رقص پا) بصورت متصل با یکدیگر حرکت می‌کردند و نوحه‌های سردسته را با عباراتی چون «فریاد یا محمدا»،«محمدی محمدا»، «یا حسین بن علی»،«از شام تا به کربلا، از شام تا به نینوا» بصورت مکرر بدون سینه زدن جواب می‌دادند.هر از چند مدتی برای مدت کوتاهی توقف می‌کردند،حلقه‌ای تشکیل می‌دادند و رو بروی یکدیگر بسیار سریعتر و شدیدتر و با صدایی بلندتر سینه‌زنی می‌کردند و پس از آن به راه خود ادامه می‌دادند.چندی بعد دسته موسیقی پیشتر از شبیه‌ها پشت علم قرار گرفت و از دسته سینه‌زن فاصله گرفت.
بعد از مردان سینه‌زن دو شتر که کجاوه‌های کوچک نمادین سبز و سیاه بر پشت کوهان داشت حرکت می کرد و زنان سیاه پوشی بدنبال آنها به عنوان اهل بیت امام –که در اصل همان شبیه خوانهای زن بودند- حرکت می‌کردند، باقی زنان شرکت کننده در عزاداری نیز که پوشیده به چادر و لباس‌های سیاه بودند ایشان را همراهی می‌کردند. زن نوحه‌خوانی به کمک یک بلندگوی سیار به نوای بوشهری نوحه می‌خواند و زنان،سینه‌زنان او را پاسخ می گفتند. زنان سینه‌زن برخلاف مردان ساده حرکت می کردند و در حال حرکت علاوه بر پاسخ نوحه‌خوان سینه نیز می زدند، اما در لحظاتی چون ایشان توقف می کردند و دور یکدیگر جمع شده و روبروی هم سینه‌زنی می‌کردند.
هر گروه خود را با سایر گروه‌ها هماهنگ می کرد بطوری که هر قسمت از دسته که کمی جلوتر می رفت می‌ایستاد تا سایر قسمتها خودشان را برسانند. تماشاگران در دو قسمت یاهمراه ایشان به راه می‌افتادند و عده ای دیگر در طول مسیر در دو طرف کوچه به تماشا می‌ایستادند.
بعد از طی مسیری سیصد الی چهارصد متری هر گروه به ترتیب به میدانگاه تعزیه وارد می شد و با حرکتی پایانی میدانگاه را برای اجرای تعزیه خالی می‌کردند. علم را پس از چند دور چرخش در میانه میدان در گوشه‌ای از میدانگاه بر روی پایه‌اش قرار دادند، مردان سینه‌زن نیز با همان ترتیب دور قبر امام حلقه زدند و مدتی کوتاه سینه‌زنی کردند،شبیه‌خوانها ابتدای درب ورودی میدانگاه که بوسیله دو چوب بدون ریسان مشخص شده بود منتظر آغاز تعزیه و زمان ورود خود به میدانگاه شدند،شترها را نیز در گوشه‌ی دیگر بر زمین نشاندند و اسبها را بیرون بردند.
این حرکت رژه‌وار از یکسو مشابه آن چیزی بود که در باب عزاداری های محرم و صفر پیش از زندیه و به خصوص اواخر دوران صفوی گفته شده و به نظر بعضی از محققین که تعزیه به شیوه‌ی امروزی بر‌آمده از دل آن هاست(1) و از سوی دیگر نیز مشابه مراسم های پیش از اجرای تعزیه در تکیه دولت دوره ناصری بود.(2) روایت هایی که از آن زمان می شد به شکلی دیگر ما در اینجا می دیدیم، دسته فراش‌باشی‌های شاهی به دنبال دسته موزیک نظامی در ادامه سایر دسته‌ها و گروه‌ها در مقابل شاه پیش از شروع تعزیه رژه می رفتند.
دو نسخه تعزیه معمول برای اجرا در اربعین مجلس بارگاه یزید و مجلس قبرستان شهدای کربلا است که هر دو مجلس کوتاهی هستند. البته در این مراسم تنها مجلس قبر شهدای کربلا اجرا شد.
این نسخه تعزیه شرح رسیدن کاروان اهل بیت امام به همراهی امام سجاد(ع) است به محل دفن شهدای کربلا. در این نسخه ابتدا جابر بن عبدالله انصاری در مسیر خود به مزار شهدای کربلا رسیده و ضمن یاد امام و مصائب ایشان در دشت کربلا بر قبر ایشان و یارانشان می‌گرید،مدتی بعد شاهد ورود اهل بیت امام بر قبر شهدا و سوگواری و مویه ایشان بر مزار جگرگوشه‌هایشان است.
یکی از توصیف قدرت تعیه محلشان در باب تعزیه روز عاشورا توضیح داد که زمین تعزیه برای اجرای مجلس شهادت امام دو برابر اندازه فعلی ست و میدان جنگ بزرگی فراهم می‌شود. تعزیه‌های متداول اربعین به علت نداشتن کنش‌های صحنه‌ای مثل جنگ و ... کارهایی کم حرکت و البته کوتاه‌اند، به همین منظور میدان مهیا شده برای اجرای آن در مقایسه با تعزیه‌های دهه اول محرم کوچک است. در این تعزیه شبیه‌های زن را زنان اجرا می کردند و به صورت تک‌خوانی آوازی قسمتهای مربوط به خود را اجرا نمودند. در تمام طول حرکت از مسجد به میدانگاه و حتی اجرای تعزیه و پس از آن شبیه‌های زن که نوحه‌خوانی می کردند با پوشش کامل یعنی چادر، روبنده و حتی دستکش سیاه فعالیت های خود را انجام می دادند.
تعزیه بدون هیچ گونه انقطاع چه برای صلوات گرفتن از مردم، چه جمع‌آوری کمک چه تبرک گرفتن از اولیا‌خوان ها که شاید در برخی نقاط دیگر ایران مرسوم باشد تا انتها پیش رفت. البته در میانه اجرای تعزیه حضور پرتعداد فیلمبرداران و عکاسان حرفه‌ای در میانه میدان و در سوی دیگر حضور اشخاصی برای گرفتن میکروفن و انتقال آن میان شبیه‌خوان‌ها که همراه لحظات سکوت بود، به قول تئاتری‌ها ایجاد فاصله می‌کرد.
در انتهای تعزیه زنان، که در طول تعزیه نیز بعنوان تماشاگر یا بعبارت بهتر عزادار حضور پررنگ‌تری داشتند به میان میدانگاه تعزیه آمدند و دور شبیه‌خوانهای زن شروع به سینه‌زنی کردند، شبیه حضرت زینب(س) که زنی میانسال بود در میان ایشان نوحه‌خوانی می‌کرد. سینه‌زنی زنان ساده و بدون حرکت بود و هرچند که در مقابل یکدیگر جمع شده بودند ولی تشکیل حلقه‌های متحد المرکز نداده بودند و توده ای گرد هم جمع شدند.
پدیده‌ی نوحه‌خوانی زنان و حتی سینه‌زنی زنان در فضایی عمومی را فقط در بوشهر می‌توان دید. پس از حدود بیست دقیقه سینه‌زنی زنان نیز تمام شد و میدانگاه تعزیه در حال خالی شدن بود که آقای محمدی‌زاده، مرد نوحه‌خوانی که در مسجد سینه‌زنان را هدایت می کرد را در میدان‌گاه یافتیم، از او درباب سابقه شبیه‌خوانی زنان پرسیدم و اینکه چطور تک‌خوانی زن بصورت نوحه در عزاداری‌های بوشهر متداول است. او می‌گفت «برخی از محلات و مناطق بوشهر شبیه‌خوان زن ندارند ولی اغلب گروه‌ها از نوحه‌خوانی زن بخصوص در تعزیه استفاده می‌کنند، ایشان معتقدند چون صدای نوحه زن، طربناک نیست و غنا ندارد و صدایی توام با غم واندوه است، مشکلی ندارد.»
در میان زنان سینه‌زن که از طیف‌های مختلف و حدود سنی متفاوت حاضر بودند حضور دو دختر جوان با ظاهری آراسته و مدرن با عینک‌های آفتابی بر چشم در حال سینه زنی موردی جالب توجه بود. پس از مراسم نیز برای صرف نذری به منزل بانی مجلس در حوالی مسجد رفتیم، نذری متداول عزاداری‌های بوشهر چلو قیمه است که گاهی چلو سفید است و گاهی شکر پلو با خورشت قیمه میان مردم توزیع می‌شود. از صحبت های بانی مشخص بود که نذری اربعین کوچکتر از نذری تاسوعا و عاشورا است.
---------------------------------------------
پانوشت
1.    بیضایی در کتاب نمایش در ایران به این سر تحول تعزیه از مراسم های سینه‌زنی اشاره می کند: «ابتدا تنها دسته هایی بوده اند که به کندی از برابر تماشاچیان می گذشتند و با سینه زدن و زنجیر زدن و کوبیدن سنج و نظایر آن، و حمل نشانه ها و علم هایی که بی شباهت به افزارهای جنگی نبود و نیز هم آوازی و هم سرایی در خواندن نوحه، ماجرای کربلا را به مردم یادآوری می کردند. در مرحله بعدی آوازهای دسته جمعی کمتر شد و نشانه ها بیشتر، و یکی دو واقعه خوان ماجرا کربلا را برای تماشاگران نقل می کردند و سنج و طبل و نوحه آنها را همراهی می کرده است. چندی بعد به جای نقالان، شبیه چند تن از شهدا را به مردم نشان دادند که با شبیه سازی و لباس های نزدیک به واقعیت می آمدند و مصائب خود را شرح می دادند. مرحله بعدی گفت و شنید شبیه ها بود با هم، و بعد پیدایش بازیگران. شاید در آخرین نیم قرن دوره صفویه، تعزیه تحول نهایی خود را طی کرد و به آن شکلی که می شناسیم در آمد.»
2.    شهیدی در کتاب پژوهشی در تعزیه و تعزیه خوانی: از آغاز تا پایان دوره قاجار در تهران اشاره می کند به اینکه پیش از آغاز تعزیه در تکیه دولت ابتدا چند روضه‌خان با روضه‌خانی با گردش بدور سکوی میان تکیه و به دنبال ایشان دسته موزیک سلطنتی، چند دسته سنه‌زن با نوحه خوانی، دسته زنبورک‌چی‌ها، آبدارچی‌ها، اسب شاه، نقارچی‌ها، کالسکه شاهی و سواران کشیک‌خانه در مقابل ناصرالدین شاه رژه می رفتند.

کتاب شناسی تعزیه(5)

بخش پنجم و نهایی
کتاب شناسی تعزیه
1.    ارزی‍اب‍ی‌ س‍وگ‍واری‌ه‍ای‌ ن‍م‍ای‍ش‍ی‌/ ت‍ال‍ی‍ف‌ غ‍لام‍رض‍ا گ‍ل‍ی‌زواره‌/ [ت‍ه‍ران‌]: س‍ازم‍ان‌ ت‍ب‍ل‍ی‍غ‍ات‌ اس‍لام‍ی‌، م‍رک‍ز چ‍اپ‌ و ن‍ش‍ر، ۱۳۷۵.
2.    از م‍رث‍ی‍ه‌ ت‍ا ت‍ع‍زی‍ه‌: ب‍ررس‍ی‌ه‍ای‍ی‌ درب‍اره‌ چ‍گ‍ون‍گ‍ی‌ ش‍ک‍ل‌گ‍ی‍ری‌ ت‍ع‍زی‍ه‌ و ت‍ج‍زی‍ه‌ و ت‍ح‍ل‍ی‍ل‌ ن‍س‍خ‍ه‌ه‍ای‌ آن‌ ب‍ه‌ه‍م‍راه‌ ن‍م‍ون‍ه‌ه‍ای‍ی‌ از اش‍ع‍ار.../ غ‍لام‍رض‍ا گ‍ل‍ی‌زواره‌/ ق‍م‌: ح‍س‍ن‍ی‍ن‌ ع‍ل‍ی‍ه‍اال‍س‍لام‌، ۱۳۸۲.
3.    ب‍ا ک‍اروان‌ ت‍ع‍زی‍ه‌: ن‍گ‍اه‍ی‌ ب‍ه‌ ت‍اری‍خ‌ ت‍ع‍زی‍ه‌ در رض‍وان‍ش‍ه‍ر/ م‍ن‍ص‍ور اف‍ش‍اری‌‌اس‍ف‍ی‍دواج‍ان‍ی‌./ اص‍ف‍ه‍ان‌: ی‍ک‍ت‍ا، ۱۳۸۳ -
4.    ‏‫پ‍رده‌ه‍ای‌ بازی‌ (م‍ج‍م‍وع‍ه‌ م‍ق‍الات‌) درب‍اره‌ ت‍ع‍زی‍ه‌ و ت‍ئ‍ات‍ر/ ن‍وی‍س‍ن‍ده‌ و گ‍زارن‍ده‌ ج‍لال‌ س‍ت‍اری‌/ ت‍ه‍ران‌: ن‍ش‍ر م‍ی‍ت‍را، ۱۳۷۹.
5.    پ‍ژوه‍ش‍ی‌ در ت‍ع‍زی‍ه‌ و ت‍ع‍زی‍ه‌خ‍وان‍ی‌ از آغ‍از ت‍ا آخ‍ر دوره‌ ق‍اج‍ار در ت‍ه‍ران‌/ ع‍ن‍ای‍ت‌ال‍ل‍ه‌ ش‍ه‍ی‍دی‌؛ ب‍ا ه‍م‍ک‍اری‌ و وی‍رای‍ش‌ و ن‍ظارت‌ ع‍ل‍م‍ی‌ ع‍ل‍ی‌ ب‍ل‍وک‍ب‍اش‍ی‌/ ت‍ه‍ران‌: دف‍ت‍ر پ‍ژوه‍ش‍ه‍ای‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌ک‍م‍ی‍س‍ی‍ون‌ م‍ل‍ی‌ ی‍ون‍س‍ک‍و در ای‍ران‌، ۱۳۸۰.
6.    ت‍ات‍ر ای‍ران‍ی‌ (س‍ه‌ م‍ج‍ل‍س‌ ت‍ع‍زی‍ه‌)/ ب‍ک‍وش‍ش‌ م‍ای‍ل‌ ب‍ک‍ت‍اش‌، ف‍رخ‌ غ‍ف‍اری‌/ شیراز: جشن هنر، 1355 / ت‍ه‍ران‌: ق‍طره‌ ، ۱۳۸۳.
7.    تاثیر ادبیات ایران‌زمین بر مجالس شبیه‌خوانی/محمدحسین ناصربخت./ تهران: پرسمان، ۱۳۸۶.
8.    ت‍اری‍خ‌ اج‍ت‍م‍اع‍ی- س‍ی‍اس‍ی‌ ت‍ات‍ر در ای‍ران‌/ م‍ج‍ی‍د ف‍لاح‌زاده‌./ ت‍ه‍ران‌: پ‍ژواک‌ ک‍ی‍وان‌، م‍رک‍ز ب‍ی‍ن‌ال‍م‍ل‍ل‍ی‌ گ‍ف‍ت‍گ‍وی‌ ت‍م‍دن‍ه‍ا‏‫‏‏‏‏، -۱۳۸۴
9.    ترسا دختر مسیحی: (بررسی دیدگاه برخی از نظریه‌پردازان معاصر تئاتر در مقایسه با تعزیه)/ محمود عزیزی./ تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، ‏‫۱۳۸۷.‬‬
10.    تعزیه از نگاه مستشرقان (تعزیه حضرت علی‌اکبر و حضرت قاسم (ع)/ محمود عزیزی./ تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، ‏‫‏‏۱۳۸۷.
11.    تعزیه حقیقت و مسائل مربوط به آن [از دیدگاه علمای مذاهب اهل سنت] بررسی تطبیقی فقهی مسئله ویژه اهل سنت/ تالیف خالدبن‌عبدالله‌بن‌دایل ولدبیگی؛ ترجمه جهانگیر ولدبیگی./ سنندج: جهانگیر ولدبیگی، ‏‫‏‏۱۳۸۷.
12.    ت‍ع‍زی‍ه‌ در اس‍ت‍ان‌ ب‍وش‍ه‍ر/ ت‍ال‍ی‍ف‌ ح‍ی‍در ع‍رف‍ان‌/ ش‍ی‍راز: ن‍وی‍د ش‍ی‍راز، ۱۳۷۹.
13.    ت‍ع‍زی‍ه‌ در ای‍ران‌/ ص‍ادق‌ ه‍م‍ای‍ون‍ی‌/ [وی‍رای‍ش‌ ]۲/ ش‍ی‍راز: ن‍وی‍د ش‍ی‍راز، ۱۳۸۰.
14.    تعزیه در بوشهر/حسین دهقانی ./ تهران: طلوع دانش‏‫، ‏‫۱۳۸۷.‬‬
15.    ‏‫ت‍ع‍زی‍ه‌ در خ‍ور/ گ‍ردآوری‌ و ن‍گ‍ارش‌ م‍رت‍ض‍ی‌ ه‍ن‍ری‌/ ت‍ه‍ران‌: اطلاع‍ات‌‏‫‏‏، ۱۳۸۱.
16.    تعزیه در عراق و چند کشور اسلامی: مطالعه‌ای در خصوص ارزشهای ادبی، اجتماعی و سیاسی تعزیه/عباس خدوم جمیلی ؛ مترجم مجید سرسنگی./ تهران: فرهنگستان هنر، ۱۳۸۵.
17.    ‏‫‏‏ت‍ع‍زی‍ه‌ و ت‍ع‍زی‍ه‌خ‍وان‍ی‌/ ص‍ادق‌ ه‍م‍ای‍ون‍ی/ شیراز: انتشارات جشن هنر شیراز 1353
18.    ت‍ع‍زی‍ه‌: آی‍ی‍ن‌ و ن‍م‍ای‍ش‌ در ای‍ران‌/ پ‍ی‍ت‍رج‍ی‌. چ‍ل‍ک‍ووس‍ک‍ی‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ داود ح‍ات‍م‍ی‌. /[ت‍ه‍ران‌]: وزارت‌ ف‍ره‍ن‍گ‌ و آم‍وزش‌ ع‍ال‍ی‌، ش‍رک‍ت‌ ان‍ت‍ش‍ارات‌ ع‍ل‍م‍ی‌ و ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌، ۱۳۶۷./ ت‍ه‍ران‌ : س‍ازم‍ان‌ م‍طال‍ع‍ه‌ و ت‍دوی‍ن‌ ک‍ت‍ب‌ ع‍ل‍وم‌ ان‍س‍ان‍ی‌ دان‍ش‍گ‍اه‍ه‍ا (س‍م‍ت‌)‏‫‏‏، ۱۳۸۴.
19.    ت‍ع‍زی‍ه‌: ن‍م‍ای‍ش‌ م‍ص‍ی‍ب‍ت‌/ ج‍اب‍ر ع‍ن‍اص‍ری‌/ [ت‍ه‍ران‌]: ج‍ه‍اد دان‍ش‍گ‍اه‍ی‌ (دف‍ت‍ر م‍رک‍زی‌)، ب‍خ‍ش‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌، ۱۳۶۵.
20.    تعزیه‌خوانی در شهرستان سیرجان/پژوهشگر علی‌اکبر وثوقی./ کرمان: مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۸۶.
21.    ت‍ع‍زی‍ه‌خ‍وان‍ی‌: ح‍دی‍ث‌ ق‍دس‍ی‌ م‍ص‍ای‍ب‌ در ن‍م‍ای‍ش‌ آئ‍ی‍ن‍ی‌/ ن‍وش‍ت‍ه‌ ع‍ل‍ی‌ ب‍ل‍وک‍ب‍اش‍ی‌...
22.    تعزیه‌نامه: (با تاکید بر تشخیص ردیف‌های آوازی ایران)/تالیف اصغر شیر‌محمدی ؛ با مقدمه‌ی حمید عضدانلو./ تهران: آوای نور، ۱۳۸۵ -
23.    جنگ تعزیه از مدینه، تا مدینه، مجموعه چهل مجلس شبیه خوانی/ پدیدآورنده: جابر عناصری /ناشر: کیومرث – 1381
24.    در مسلخ عشق: شرح  تفصیلی مراسم تعزیه‌خوانی (قتلگاه) روز عاشورا... / زینب‌ نجفی‌ثانی نوقابی، مشهد: مهرصفا، ‏‫۱۳۸۷.
25.    درآم‍دی‌ ب‍ر ن‍م‍ای‍ش‌ و ن‍ی‍ای‍ش‌ در ای‍ران‌/ ج‍اب‍ر ع‍ن‍اص‍ری‌/ ت‍ه‍ران‌: ج‍ه‍اد دان‍ش‍گ‍اه‍ی‌ (دف‍ت‍ر م‍رک‍زی‌)، ب‍خ‍ش‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌، واح‍د ف‍وق‌ ب‍رن‍ام‍ه‌، ۱۳۶۶.
26.    درب‍اره‌ ت‍ع‍زی‍ه‌ و ت‍ئ‍ات‍ر/ لال‍ه‌ ت‍ق‍ی‍ان‌/ ت‍ه‍ران‌: ن‍ش‍ر م‍رک‍ز، ۱۳۷۴.
27.    ‏‫ رهگذر عشق(مجالس تعزیه)/ حسن فخاری؛ [به سفارش]مرکز هنرهای نمایشی./ تهران : شرکت انتشارات سوره مهر‏‫،۱۳۸۷.‬
28.    زمینه اجتماعی تعزیه و تئاتر در ایران/جلال ستاری./ تهران: نشر مرکز، ‏‫۱۳۸۶.‬
29.    س‍ل‍طان‌ ک‍رب‍لا: ش‍رح‌ واق‍ع‍ه‌ ع‍اش‍ورا و آئ‍ی‍ن‌ه‍ای‌ س‍وگ‍واری‌ اب‍اع‍ب‍دال‍ل‍ه‌ ال‍ح‍س‍ی‍ن‌(ع‌) در ای‍ران‌/ ن‍گ‍ارش‌ م‍ت‍ن‌ ج‍اب‍ر ع‍ن‍اص‍ری‌؛ ن‍ق‍اش‍ی‍ه‍ا گ‍روه‌ ه‍ن‍رم‍ن‍دان‌، ع‍ک‍س‌ه‍ا گ‍روه‌ ع‍ک‍اس‍ان‌، خ‍وش‍ن‍وی‍س‍ی‌ ج‍ل‍ی‍ل‍ی‌ رس‍ول‍ی‌، ع‍ب‍دال‍ص‍م‍د ص‍م‍دی‌، ک‍اوه‌ اخ‍وی‍ن‌/ ت‍ه‍ران‌: زری‍ن‌ و س‍ی‍م‍ی‍ن‌، ۱۳۸۲.
30.    س‍ی‍ر ت‍اری‍خ‍ی‌ ت‍ع‍زی‍ه‌ در ک‍ازرون‌/ ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ و ت‍ال‍ی‍ف‌ م‍ح‍م‍دم‍ه‍دی‌ م‍ظل‍وم‌زاده‌؛ ب‍ا ه‍م‍ک‍اری‌ واح‍د ف‍ره‍ن‍گ‌ م‍ردم‌ م‍رک‍ز ت‍ح‍ق‍ی‍ق‍ات‌، م‍طال‍ع‍ات‌ و س‍ن‍ج‍ش‌ ب‍رن‍ام‍ه‌ای‌ ص‍دا و س‍ی‍م‍ا/ ت‍ه‍ران‌: ص‍دا و س‍ی‍م‍ای‌ ج‍م‍ه‍وری‌ اس‍لام‍ی‌ ای‍ران‌، م‍رک‍ز ت‍ح‍ق‍ی‍ق‍ات‌، م‍طال‍ع‍ات‌ و س‍ن‍ج‍ش‌ ب‍رن‍ام‍ه‌ای‌، - ۱۳۸۲.
31.    س‍ی‍ر ت‍ح‍ول‌ م‍ض‍ام‍ی‍ن‌ در ش‍ب‍ی‍ه‌خ‍وان‍ی‌: ه‍م‍راه‌ ب‍ا م‍ج‍ال‍س‌ ق‍رب‍ان‍ی‌ ک‍ردن‌ اس‍م‍ع‍ی‍ل‌ در راه‌ خ‍دا، ش‍ه‍ادت‌ ام‍ام‌ ح‍س‍ی‍ن‌(ع‌)، ام‍ی‍ر ت‍ی‍م‍ور و وال‍ی‌ ش‍ام‌، م‍ال‍ی‍ات‌ گ‍رف‍ت‍ن‌ ج‍ن‍اب‌ م‍ع‍ی‍ن‌ال‍ب‍ک‍اآ/ ت‍ال‍ی‍ف‌ ج‍م‍ش‍ی‍د م‍ل‍ک‌پ‍ور/ [ت‍ه‍ران‌]: ج‍ه‍اد دان‍ش‍گ‍اه‍ی‌ (دف‍ت‍ر م‍رک‍زی‌)، ب‍خ‍ش‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌، واح‍د ف‍وق‌ ب‍رن‍ام‍ه‌، ۱۳۶۶.
32.    شبیه و آینه: : مجموعه عکس‌های تعزیه ایران در دوره قاجار/علیرضا قاسم‌خان ؛ مترجم فارسی به انگلیسی آکسانا بهشتی، ماریتا هاشم‌زاده مترجم انگلیسی به فارسی حسین یعقوبی./ تهران: روزنه، ۱۳۸۵.
33.    ش‍ب‍ی‍ه‌1وان‍ی‌، گ‍ن‍ج‍ی‍ن‍ه‌ ن‍م‍ای‍ش‌ه‍ای‌ آی‍ی‍ن‍ی‌، م‍ذه‍ب‍ی‌ (م‍ج‍م‍وع‍ه‌ م‍ق‍الات‌ س‍م‍ی‍ن‍ار پ‍ژوه‍ش‍ی‌ ت‍ع‍زی‍ه‌)/ ب‍ه‌ ک‍وش‍ش‌ ج‍اب‍ر ع‍ن‍اص‍ری‌/ ت‍ه‍ران‌: ن‍م‍ای‍ش‌ (م‍رک‍ز ه‍ن‍ره‍ای‌ ن‍م‍ای‍ش‍ی‌ وزارت‌ ف‍ره‍ن‍گ‌ و ارش‍اد اس‍لام‍ی‌)، ۱۳۷۲.
34.    شکل‌گیری تعزیه در ایران - تعزیه سیار اراک و مقایسه با تاترواگن ایتالیا (قرون وسطی)/تالیف علی ایزدی./ اراک: دانشگاه آزاد اسلامی (اراک)، ۱۳۸۶.
35.    طن‍ز در ادب‍ی‍ات‌ ت‍ع‍زی‍ه‌/ پ‍ژوه‍ش‌ و ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ م‍ن‍وچ‍ه‍ر اح‍ت‍رام‍ی‌/ ت‍ه‍ران‌ : ان‍ت‍ش‍ارات‌ س‍وره‌ م‍ه‍ر، ۱۳۸۵.
36.    طوف‍ان‌ ع‍اش‍ورا در م‍راث‍ی‌ آل‌م‍ح‍م‍د ع‍ل‍ی‍ه‍م‌ال‍س‍لام‌: ش‍ام‍ل‌ ت‍اری‍خ‌ - م‍ن‍ق‍ب‍ت‌ - س‍وگ‍واری‌ ت‍ع‍زی‍ه‌ - ن‍وح‍ه‌/ ت‍ال‍ی‍ف‌ اب‍وت‍راب‌ ص‍ف‍ائ‍ی‌ آم‍ل‍ی‌/ ت‍ه‍ران‌.
37.    ف‍ره‍ن‍گ‌ م‍ردم‌ اس‍ت‍ه‍ب‍ان‌ در م‍ح‍رم‌، رم‍ض‍ان‌ و طل‍ب‌ ب‍اران‌/ پ‍ژوه‍ش‌ و گ‍ردآوری‌ م‍ح‍م‍درض‍ا آل‌ اب‍راه‍ی‍م‌/ اس‍ت‍ه‍ب‍ان‌ : س‍ت‍ه‌ب‍ان‌ ، ۱۳۸۵.
38.    ‎ف‍ه‍رست ت‍وص‍ی‍ف‍ی‌ ن‍م‍ای‍ش‍ن‍ام‍ه‌ه‍ای‌ م‍ذه‍ب‍ی‌ ای‍ران‍ی‌ (م‍ض‍ب‍وط در ک‍ت‍اب‍خ‍ان‍ه‌ وات‍ی‍ک‍ان‌)/ [گ‍ردآورن‍ده‌ ن‍س‍خ‌ ان‍ری‍ک‍و چ‍رول‍ی‌؛ ت‍ه‍ی‍ه‌ک‍ن‍ن‍دگ‍ان‌ ف‍ه‍رس‍ت‌ ات‍و روس‍ی‌، ال‍س‍ی‍و ب‍وم‍ب‍اچ‍ی‌]؛ ت‍رج‍م‍ه‌ ج‍اب‍ر ع‍ن‍اص‍ری‌/ ت‍ه‍ران‌: م‍وس‍س‍ه‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌ گ‍س‍ت‍رش‌ ه‍ن‍ر، ۱۳۶۸.
39.    ق‍ق‍ن‍وس‌: پ‍ی‍ش‌خ‍وان‍ی‌ه‍ا، ن‍وح‍ه‌ه‍ا، گ‍وش‍ه‌ه‍ا و م‍رث‍ی‍ه‌ه‍ا در ت‍ع‍زی‍ه‌ی‌ ن‍واح‍ی‌ ای‍ران‌/ ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌، گ‍ردآوری‌ و ت‍ن‍ظی‍م‌: ج‍ه‍ان‍گ‍ی‍ر ن‍ص‍ری‌ اش‍رف‍ی‌؛ [ب‍رای‌] م‍رک‍ز م‍وس‍ی‍ق‍ی‌ ح‍وزه‌ ه‍ن‍ری‌/ ت‍ه‍ران‌: ش‍رک‍ت‌ ت‍ب‍ل‍ی‍غ‍ات‌ اس‍لام‍ی‌، س‍وره‌ م‍ه‍ر، ۱۳۸۱./
40.    ک‍ن‍دوک‍اوی‌ در ت‍ع‍زی‍ه‌ و ت‍ع‍زی‍ه‌خ‍وان‍ی‌/ غ‍لام‍رض‍ا گ‍ل‍ی‌زواره‌.../ [ق‍م‌]: م‍ه‍راس‌، ۱۳۷۹.
41.    گ‍ذری‌ از ک‍رب‍لاآ م‍ع‍ل‍ی‌ (ش‍ب‍ی‍ه‌خ‍وان‍ی‌ و ش‍ب‍ی‍ه‌س‍ازی‌)/ گ‍ردآورن‍ده‌ م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی‌ م‍ه‍ت‍اب‍ی‌ ش‍ی‍راز/ ت‍ب‍ری‍ز: م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی‌ ش‍ی‍راز م‍ه‍ت‍اب‍ی‌، ۱۳۸۰.
42.    م‍ج‍ال‍س‌ ت‍ع‍زی‍ه‌/ ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌ ح‍س‍ن‌ ص‍ال‍ح‍ی‌ راد درب‍ن‍دس‍ری‌/ ت‍ه‍ران‌: س‍روش‌ (ان‍ت‍ش‍ارات‌ ص‍دا و س‍ی‍م‍ا)، ۱۳۸۰.
43.    م‍ج‍ال‍س‌ ت‍ع‍زی‍ه‌: ب‍رگ‍رف‍ت‍ه‌ از روس‍ت‍ای‌ درب‍ن‍دس‍ر/ گ‍ردآورن‍ده‌ ح‍س‍ن‌ ص‍ال‍ح‍ی‌ راد/ ت‍ه‍ران‌: س‍روش‌ (ان‍ت‍ش‍ارات‌ ص‍دا و س‍ی‍م‍ا)، ۱۳۷۴.
44.    مجموعه مقالات نمایش/به کوشش عسگر بهرامی./ ‏‫تهران‬: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، ‏‫۱۳۸۶‬.
45.    م‍وس‍ی‍ق‍ی‌ م‍ذه‍ب‍ی‌ ای‍ران‌/ م‍ح‍م‍دت‍ق‍ی‌ م‍س‍ع‍ودی‍ه‌/ت‍ه‍ران‌: س‍روش‌ (ان‍ت‍ش‍ارات‌ ص‍دا و س‍ی‍م‍ا)، -  ۱۳۶۷.
46.    موسیقی و تعزیه در ایران/پژوهش و نگارش کیوان پهلوان، احمد حسینی/ تهران: آرون، ‏‫۱۳۸۷.‬‬
47.    میرغرا کاشانی در قملرو تعزیه/ سمانه کاظمی؛ [برای]  پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی./ ‏‫تهران‬: شرکت انتشارات سوره مهر، ‏‫۱۳۸۶.‬
48.    نسخه و نسخه‌نویسی تعزیه در میناب/پژوهش و نگارش علیرضا میرشکاری ؛ با مقدمه‌ای از احمد جولایی./ بوشهر: شروع، ‏‫‏‏۱۳۸۲.
49.    نقش‌پوشی در شبیه‌خوانی/ نویسنده محمدحسین ناصربخت. / ت‍ه‍ران‌: ن‍م‍ای‍ش‌، ۱۳۷۹./ تهران: نمایش (انجمن نمایش)، ۱۳۸۶.
50.    نمایش ماوراء/ به کوشش منوچهر اکبرلو ،[با همکاری دفتر انتشارات و پژوهش مرکز هنرهای نمایشی] ؛ [زیر نظر علی کاشفی‌خوانساری]./ تهران: انتشارات حوا‏‫، ۱۳۸۶.‬
51.    ن‍م‍ای‍ش‍ن‍ام‍ه‌ه‍ا، ت‍ع‍زی‍ه‌ه‍ا، س‍ف‍رن‍ام‍ه‌ه‍ا/ از م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی‌ اف‍راش‍ت‍ه‌؛ ب‍ک‍وش‍ش‌ ن‍ص‍رت‌ال‍ل‍ه‌ ن‍وح‌/ ؟؟؟؟؟؟
52.    همسرائی مختار و حر/نویسنده محمود عزیزی ؛ با همکاری کانون تئاتر دینی./ تهران: نمایش (انجمن نمایش)، ۱۳۸۵.
53.    تعبیه: مجالس شبیه‌خوانی/به کوشش داود فتحعلی‌بیگی؛ با همکاری و ویرایش هوشنگ هیهاوند./ تهران: نمایش، ۱۳۸۶.
54.    دف‍ت‍ر ت‍ع‍زی‍ه‌ ۱ و ۲/ ب‍ه‌ ک‍وش‍ش‌ داود ف‍ت‍ح‍ع‍ل‍ی‌‌ب‍ی‍گ‍ی‌، ه‍اش‍م‌ ف‍ی‍اض‌. / ت‍ه‍ران‌: ن‍م‍ای‍ش‌ (ان‍ج‍م‍ن‌ ن‍م‍ای‍ش‌)‏‫‏، ۱۳۸۲.‬
55.    ج‌. ۳. م‍ج‍م‍وع‍ه‌ م‍ج‍ال‍س‌ ت‍ول‍د ام‍ام‌ ح‍س‍ی‍ن‌(ع‌) وداع‌ م‍دی‍ن‍ه‌ و ح‍ج‌ ب‍دل‌ ب‍ه‌ ع‍م‍ره‌ ./به کوشش داود فتحعلی‌بی ،محمد حسین ناصر‌بخت.- ۱۳۷۸
56.    ج. ۴. دفتر تعزیه/به کوشش داود فتحعلی‌بیگی، محمدحسن رجائی‌زفره‌ای.- ۱۳۸۰
57.    ج. ۵.دفتر تعزیه/به کوشش هاشم فیاض.-ج. ۶. دفتر تعزیه/به کوشش محمدحسن رجائی‌زفره‌ای.- ۱۳۸۰
58.    ج. ۷. جنگ حضرت زینب (س)/به کوشش داود فتحعلی‌بیگی.- ۱۳۸۲
59.    ج. ۸. مجالس منسوب به میرانجم (زمینه اراک) مجموعه نخست/به کوشش محمدحسین ناصر‌بخت، با همکاری رضا میرزایی، محمدرضا قلمبر، معصومه محمدی‌اصلی‌کوکشه.- ۱۳۸۱
60.    ج.۹. مجالس منسوب به میرانجم ۲ (زمینه اراک)/ به کوشش محمدحسین ناصر‌بخت، با همکاری رضا میرزایی، وحید ذاتی. چاپ اول: ۱۳۸۸
61.    دفتر تعزیه ۱۰/به کوشش داود فتحعلی‌بیگی، رجبعلی معینیان. ‏ /‏‫‏تهران: نمایش (انجمن نمایش)، ‏‫‏‏۱۳۸۸.
62.    امکانات فنی در تئاتر ایران (صحنه، نور، صدا، دکور، لباس و آکسوار) از تکیه دولت تا امروز (۱۲۵۰- ۱۳۸۵ شمسی)/ بابک شاه‌علیزادگان. تهران: موسسه فرهنگی‌هنری خانه تئاتر ایران‏‫، ۱۳۸۶‏-
63.     ج‍ن‍گ‌شع‍اع‌: ت‍ع‍زی‍ه‌ن‍ام‍ه‌ه‍ای‌ ک‍ت‍اب‍خ‍ان‍ه‌ م‍ل‍ک‌/ ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ م‍ح‍م‍درض‍ا خ‍اک‍ی‌، ب‍ا ه‍م‍ک‍اری‌ پ‍ری‍س‍ا ک‍رم‌ رض‍ای‍ی‌ ‏ /ت‍ه‍ران‌: گ‍س‍ت‍رش‌ ه‍ن‍ر: م‍رک‍ز م‍طال‍ع‍ات‌ و ت‍ح‍ق‍ی‍ق‍ات‌ ه‍ن‍ری‌، - ۱۳۸۱.
64.     ج‍ن‍گ‌ ت‍ع‍زی‍ه‌: از م‍دی‍ن‍ه‌ ت‍ا م‍دی‍ن‍ه‌ (م‍ج‍م‍وع‍ه‌ چ‍ه‍ل‌ م‍ج‍ل‍س‌ ش‍ب‍ی‍ه‌خ‍وان‍ی‌)/ ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌ ج‍اب‍ر ع‍ن‍اص‍ری‌؛ ب‍ا ه‍م‍ف‍ک‍ری‌ و پ‍ش‍ت‍ی‍ب‍ان‍ی‌ ع‍ب‍دال‍رض‍ا زارع‌ اش‍ک‍وری‌ ‏ /ت‍ه‍ران‌: ک‍ی‍وم‍رث‌، ۱۳۸۱.
65.     تعزیه‌های رضوی/به کوشش داوود فتحعلی‌بیگی، مهدی دریایی ؛ با همکاری محمدعلی سیفی. ‏ /تهران: نمایش، ‏‫‏۱۳۸۸.
66.     جنگ شهادت: مجموعه ۳۳ مجلس تعزیه/ به اهتمام زهرا اقبال‌(نامدار)؛ زیر نظر محمدجعفر محجوب. ‏ /تهران: سروش (انتشارات سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران)؛ شیراز: سازمان جشن هنر‏‫،۱۳۵۵ -‬‬‬‬‬‬
67.     جنگ شهادت/الکساندر خودزکو ؛ ترجمه و تدوین جعفر خمامی‌زاده. ‏ /رشت: نشر بلور، ‏‫‏‏‏۱۳۸۷.
68.      شاه غریب: پژوهشی در تغزیه‌های رضوی/ لاله تقیان، داوود فتحعلی‌بیگی. ‏ /تهران: نمایش‏‫، ۱۳۸۸.‬
69.     م‍ج‍م‍وع‍ه‌ اش‍ع‍ار ش‍ب‍ی‍ه‌خ‍وان‍ی‌ ت‍رک‍ی‌/ ت‍ال‍ی‍ف‌ م‍ن‍ص‍ور م‍ظف‍ری‌. ‏ /زن‍ج‍ان‌ : م‍ه‍دی‍س‌ ‏‫، ۱۳۸۴ -‬
70.     مجموعه مقالات آیینی سنتی/ به کوشش حمیدرضا اردلان. ‏ /تهران‏‫: نمایش (انجمن نمایش)‬‏‫، ۱۳۸۸.‮‬
71.    موسیقی و تعزیه در ایران/پژوهش و نگارش کیوان پهلوان، احمد حسینی. ‏ /تهران: آرون، ‏‫۱۳۸۷.‬‬
72.     بنفشه‌های سوگوار : پژوهشی در انطباق نسخ مجالس شبیه‌خوانی "ظهر عاشورا"/اردشیر صالح‌پور‏ /تهران: انتشارات حوا، ۱۳۸۵.
73.    امیرکبیر و ایران /آدمیت، فریـدون، تهـران، 1362ش،
74.    از صبا تا نیما/ آرین‌پور، یحیى، تهران، 1372ش،
75.    سفرنامه / نیبور، کارستن، ترجمه: پروزی رجبی ، انتشارات توکا تهران 1354
76.    مشاهدات سفر از بنگال به ایران /فرانکلین، ویلیام، ترجمه محسن جاویدان، مرکز ایرانی تحقیقات تاریخی، تهران 1358
77.    شعر بی دروغ، شعر بی نقاب/ زرین‌کوب، عبدالحسین، تهران، 1363ش
78.    تاریخ ادبیات فارسی/ هرمان اته، ترجمه‌ی رضا زاده شفق، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب1356
79.     تاریخ ادبیات ایران از آغاز عهد صفویه تا زمان حاضر/ ادوارد براون، ترجمه غلامرضا رشید یاسمی، تهران: ابن‌سینا1316
80.    بهار و ادب فارسی/ بهار ،محمدتقی بکوشش محمد گلبن، تهران: جیبی1355
81.     بنیاد نمایش در ایران/ ابوالقاسم جنتی عطایی، تهران: ابن‌سینا 1333
82.     سفرنامه کارستن نیبور، ترجمه پرویز رجبی، تهران: انتشارات توکا 1354
83.     مشاهدات سفر از بنگال به ایران/ ویلیام فرانکلین، ترجمه محسن جاویدان، تهران: مرکز ایرانی تحقیقات تاریخی 1358
84.     شعر بی دروغ، شعر بی نقاب/ عبدالحسین زرین‌کوب، تهران: جاویدان 1363
85.     نه شرقی نه غربی-انسانی/ عبدالحسین زرین‌کوب‌، تهران: امیرکبیر1356
86.     شرح زندگانی من/ عبدلله مستوفی، تهران: زوار 1343
87.     زندگانی شاه عباس اول/ نصرالله فلسفی، تهران: دانشگاه تهران1353
88.    شیراز خاستگاه تعذیه /همایونی، صادق، شیراز: بنیاد فارس شناسی ،1377
89.    ت‍اری‍خ‌ م‍وس‍ی‍ق‍ی‌ ای‍ران‌/ ح‍س‍ن‌ م‍ش‍ح‍ون‌ ؛ وی‍راس‍ت‍ار ش‍ک‍وف‍ه‌ ش‍ه‍ی‍دی، ت‍ه‍ران‌: ف‍ره‍ن‍گ‌ ن‍ش‍ر ن‍و‏‫، ۱۳۸۰
90.    ‏‫The women of Karbala: ritual performance and symbolic discourses in modern Shi'i ‭Islam‏‫‭‭\ edited by Kamran Scot Aghaie./ Austin: University of Texas press, 2005 = 1384
91.    The miracle play of Hasan and Husain/ ‎collected from oral tradition by Lewis Pelly; revised with
92.    explanatory notes by Arthur N. Wollaston‬/ ‎[new edition]‬/ ‎London‬: ‎H. Allen‬, ‎1879 = 1258‬.
93.    The martyrdom of Muslim: two scenes from the miracle play of Hasan and Husain/ ‎collected from oral
94.    tradition by Lewis Pelly‬/ ‎Shiraz‬: ‎Festival of Art Publication‬, ‎1970 = 1349‬.
95.    Horse of Karbala: Muslim devotional life in India/ ‎David Pinault‬/ ‎New York‬: ‎Palgrave‬, ‎2001 = 1380‬.
96.    Theatre Persan: choix de Teazies/ ‎Aleksander B. Chodzko‬/ ‎Teheran‬: ‎Imperial organizatiion for social services‬, ‎1976 = 1355‬.
97.    The book of Iran: religious mourning  ceremonies in Iran/by Mohammad Sadegh Farbod;translated by Ali
98.    khazaee Far./ Tehran: Alhoda International publication، ‏‫1385‬، ‏‫= 2006 م.‬
99.    A comparative study of Abraham' s sacrifice in Persian passion plays and western mystery plays/ ‎by
100.    Mehdi Forough‬/ ‎Tehran‬: ‎Ministry of Culture and Arts Press‬,  - ۱۳ = [  - ]۱۹.
101.    Religions et philosophies dans l'Asie centrale/ ‎Gobineau‬/ ‎4e ed‬: ‎]Paris‬]: ‎Gallimar‬, ‎1933 = 1312‬.
102.    Les religions et les philosophies dans l'Asie Centrale/ ‎Compte de Gobineau‬/ ‎Paris‬: ‎G.Gres et cie‬, ‎1928 = 1307‬.
103.    ‎The tragedy of Imam Hussein (AS): from the book "The religious music of Iran"/ ‎by M.T.Massoudieh; /edited and itroduction by Clive Barker; translated by Reza Alemohammed‬/ ‎London‬: ‎Book Extra‬, 1378= 1999.
104.    Tazija achiitisch persisches passionsspiel/ ‎Parviz Mamnoun‬/ ‎Wien‬: ‎Notring‬, ‎1967 = 1346‬.
105.    ‎The Islamic drama=Taziyah‬/ ‎Jamshid Malekpour; [forword by Don Rubin]‬/ ‎London‬: ‎Frank Cass‬, ‎2004 = 1383‬.
106.    The twelver shia as a muslim minority in India‏‫‭ : pulpit of tears‏‫‭\ Toby M. Howarth./ ‏‫‭London‏‫‭: Routledge,2005=1384.
107.    The women of Karbala: ritual performance and symbolic discourses in modern Shi'i ‭Islam‏‫‭‭\ edited by
108.    Kamran Scot Aghaie./ Austin: University of Texas press, 2005 = 1384.

کتاب شناسی تعزیه(4)

بخش چهارم
در ادامه کتاب شناسی تعزیه، این یادداشت به مقاله‌شناسی تعزیه می‌پردازد و تلاش دارد مقالاتی که در باب تعزیه تاکنون نگاشته شده‌اند را در سه حوزه‌ی پایا‌نامه‌ها، سمینارها و مجلات تخصصی دسته‌بندی و ارائه نماید.

الف. پایان‌نامه
1.    دانشکده‌ی هنر دانشگاه تربیت مدرس
1.    نمادشناسی تصویری عاشورا/ بهرامی، رحمان؛ به راهنمایی: ابوتراب احمدپناه؛ استاد مشاور: محمد خزائی/ کارشناسی ارشد 1384
2.    نشانه‌شناسی در تعزیه/ پازوکی، شهاب؛ به راهنمایی: سید مصطفی مختاباد؛ استاد مشاور: سید حبیب‌الله لزگی/ کارشناسی ارشد 1385.
3.     تاثیر ادبیات مکتوب ایرانی بر تعزیه,/ ناصربخت، محمدحسین؛ به راهنمایی: محمود طاووسی؛ استاد مشاور: محمود عزیزی، حبیب الله لزگی/ دکتری 1385.
4.     فضا در نمایش‌های سنتی ایران (تخت حوضی و تعزیه)/ منظوفی‌نیا، احمد؛ به راهنمایی: سعید کشن‌فلاح؛ استاد مشاور: محمدرضا خاکی/ کارشناسی ارشد 1382.
5.     قراردادهای تئاتری در نمایشهای سنتی ایران (با تاکید بر تعزیه و روحوضی)/ حامدسقایان، مهدی؛ به راهنمائی: فرهاد ناظرزاده‌کرمانی/ کارشناسی ارشد1377.
6.    نمایش آیینی و مروری بر نمونه‌های آن/ دژاکام، ابوالفضل؛ به راهنمایی: فرهاد ناظرزاده‌کرمانی، سعید کشن‌فلاح/ کارشناسی‌ارشد1374
7.    نقش روایتگری در نمایش‌های ایرانی/ کاکاسلطانی، حمید؛ به راهنمائی: محمدرضا خاکی/ کارشناسی ارشد 1379.
8.    بررسی بازتاب تکنیکهای شبیه‌خوانی در تئاتر امروز ایران/ دشتی خویدکی، علی اصغر
9.    جایگاه هنر ارتباط تصویر در تعزیه (رنگ و فضاسازی در اجرای تعزیه)/ جازمی، محمدحسن


2.      دانشکده‌ی هنرهای زیبای دانشگاه تهران
1.    موسیقی درتعزیه/ پورقربان، دینا/ کارشناسی ارشد 1375
2.    تطبیق تاریخ و تعزیه/ ساختمانیان، حسین/ کارشناسی 1373
3.    تعزیه سیار در اراک/ مهدی نیا، علیرضا/ کارشناسی 1373
4.    اصول وتکنیک های تعزیه وبازیگری تعزیه/ ذوالفقاری، فرشید/ کارشناسی1374
5.    وجوه تشابه برخی ازشخصیتهای شاهنامه و تعزیه درتابلوهای نقاشی قهوه خانه ای باتوجه خاص به روانشناسی رنگ/ مهری، غلامرضا/ کارشناسی1380
6.    شناخت صور کارگردانی در نمایش های آیین مذهبی ایران (با توجه خالص به تعزیه و نقش معین البکاء)/ عشقی قوچانی، همایون/ کارشناسی1376
7.    عزاداری و تعزیه در قم با توجه به جنبه های نمایشی/ نائینی زاده لباف، اصغر/ کارشناسی1372
8.    واقعیات و حقیقت واقعه ها در متون تعزیه/ نیک پایان، مرتضی/ کارشناسی1370
9.    در جستجوی معنا پژوهش نشانه شناسی د رنمایش تعزیه/ کرمی بروجنی، حمید/ کارشناسی ارشد1377
10.    پژوهشی در تعزیه مازندران/ محمدی امیرکلایی، علی مراد/ کارشناسی1383
11.    بازیگری به شیوه‌ی نمایش شرق با تاکید « اپرای پکن، کابوکی و تعزیه»/ میرقراچولو، علی/ کارشناسی1383

3.    دانشکده سینما تئاتر دانشگاه هنر
1.    بررسی نشانه‌شناسی موسیقی ایرانی در نمایش تعزیه/ رشیدی، صادق/ کارشناسی ارشد کارگردانی 1388
2.    از آیین به اجرا- از اجرا به آیین مطالعه تئاتر ایرانی(تعزیه) با تاکید بر اجرا/ افشار، حمیدرضا/ دکترای پژوهش هنر 1387
3.    بررسی موسیقی تعزیه در روستای دستگرد اصفهان و مقایسه آن با ردیف موسیقی ایرانی/ وطنی، محمد/ کارشناسی موسیقی 1383
4.    تجلی تعزیه در عکس/ زینال‌زاده، یوسف/ کارشناسی ارشد عکاسی 1381
5.    اصول و قواعد بازیگری(نقش‌پوشی) در شبیه‌خوانی و روش سنتی تربیت شبیه‌خوان/ ناصربخت، محمدحسین/ کارشناسی ارشد پژوهش هنر 1377
6.    نمایش‌های آیینی در کاشمر(باتوجه خاص به تعزیه)/ یغمایی، جلیل/ کارشناسی ادبیات نمایشی 1376
7.    ساختارشناسی نمایش ایرانی/ یاری، منوچهر/ کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی 1376
8.    مطالعه و شناخت و تهیه مرمت و طرح احیا: بنای تاریخی تکیه بیگلربیگی کرمانشاه/ احمدی، محمد/ کارشناسی ارشد مرمت آثار و بناهای تاریخی 1375
9.    نقش لباس در نمایش مصیبت(تعزیه)/ بابایی، سعید/ کارشناسی دکورسازی و صحنه‌آرایی 1365
10.    پوشاک نمایشی یونان- رم قرون وسطی . تعزیه در ایران/ سلمانزاده، مهناز/ کارشناسی دکورسازی و صحنه‌آرایی 1352
11.    تعزیه سیار در اراک/ اشرفی، هادی/ کارشناسی ادبیات دراماتیک 1357
12.    تعزیه(نمایش بومی پیشرو ایران)/ حاتمی، چراغعلی/ کارشناسی ادبیات دراماتیک 1365
13.    تعزیه زبان ترکی/ قاسملو، بهرام/ کارشناسی ادبیات دراماتیک 1355
14.    مقایسه‌ دو نمایشنامه مذهبی و یک فرس قرون وسطایی با دو تعزیه و یک تقلید ایرانی/ شاپور، شعله/ کارشناسی ادبیات دراماتیک 1355
15.    تعزیه/ وکیلی سرفروزانی، هوشنگ/ کارشناسی ادبیات دراماتیک 1351
16.    تعزیه/ الهیاری، فریدخت- شهامقدار، فرنوش/ کارشناسی گرافیک 1366
17.    تعزیه یا شبیه‌خوانی/ زهره‌ای، منصور/ کارشناسی ارشد مدیریت امور فرهنگی1359
18.    نقش موسیقی ایران در تعزیه/ شایسته، خسرو/ کارشناسی هنرپیشگی و کارگردانی 1355
19.    پژوهشی در قلمرو موسیقی تعزیه/ ملک‌مطیعی، کتایون/ کارشناسی موسیقی 1377


4.    دانشکده‌ی هنر و معماری دانشگاه آزاد تهران
1.    اس‍ت‍ی‍ل‍ی‍زاسیون‌ در ت‍ئ‍ات‍ر (م‍ق‍ای‍س‍ه‌ ش‍ی‍وه‌پ‍ردازی‌ در ت‍ئ‍ات‍ر غ‍رب‍ی‌ و ن‍م‍ای‍ش‌ ت‍ع‍زی‍ه‌ ای‍ران‍ی‌)/ ک‍اظم‌ اس‍ت‍اد راه‍ن‍م‍ا م‍ح‍م‍درض‍ا خ‍اک‍ی/ ‌اس‍ت‍اد م‍ش‍اور خ‍س‍رو ب‍ام‍داد/ ۱۳۷۸
2.    بررسی نسخه روز عاشورای میر‌انجم و اجرای تعزیه روز عاشورای میر‌انجم/ سعید آهنگران‌مقدم/ استاد راهنما امیرکاوس بالازاده/ استاد مشاور خسرو بامداد/ (کارشناسی ارشد): نمایش-کارگردانی/ ۱۳۸۴
3.    بررسی تطبیقی تأثیر دین در نمایش شرق و غرب/ حسین فدای‌حسین؛ استاد راهنما مجید سرسنگی؛ استاد مشاور سعید شاپوری/ (کارشناسی ارشد): ادبیات نمایشی/ ۱۳۸۵
4.    بررسی تطبیقی عنصر کارگردانی در نمایش تعزیه ایرانی و تئاتر مدرن/ علیرضا میرشکاری؛ استاد راهنما احمد جولایی؛ استاد مشاور جابر عناصری/ پایان نامه‏‫(کارشناسی ارشد): نمایش‬‬ ۱۳۸۵
5.    پ‍ژوه‍ش‍ی‌ از دی‍دگ‍اه‌ ه‍ن‍ر در ق‍ل‍م‍رو آئ‍ی‍ن‌ه‍ای‌ س‍وگ‍واری‌ و شب‍ی‍ه‌خ‍وان‍ی‌ ک‍رم‍ان‍ش‍اه/‌ اس‍ت‍اد راه‍ن‍م‍ا ج‍اب‍ر ع‍ن‍اص‍ری، ‌اس‍ت‍اد م‍ش‍اور ح‍س‍ی‍ن‌ ج‍ع‍ف‍ری‌/ ۱۳۷۸
6.    تأثیر زردشت و اوستا بر ادبیات نمایشی/ حجت کاغذچی؛ استاد راهنما امیرکاوس بالازاده؛ استاد مشاور کتایون فیض‌مرندی/ ‏‫(کارشناسی ارشد): نمایش، ادبیات نمایشی/ ۱۳۸۵
7.    تجلی عاشورا در هنر ایران (بررسی نمادهای عاشورایی)/ فرحناز علی‌پور؛ استاد راهنما امیراشرف آریان‌پور؛ استاد مشاور غلام‌علی حاتم/ (کارشناسی ارشد): پژوهش هنر/ ۱۳۸۵
8.    چ‍گ‍ون‍گ‍ی‌ راه‍ی‍اب‍ی‌ زن‍ان‌ در ت‍ع‍زی‍ه‌ ب‍وش‍ه‍ر/ م‍ن‍ص‍ور لاوری‌ م‍ن‍ف‍رد؛ اس‍ت‍اد راه‍ن‍م‍ا اح‍م‍د ج‍ولای‍ی‌؛ اس‍ت‍اد م‍ش‍اور م‍ه‍رداد رای‍ان‍ی‌ م‍خ‍ص‍وص‌/ ‌۱۳۸۳
9.    رویکردی بر هستی‌شناسی تعزیه‌های غیرعاشورایی (شادی‌آور)/ غلامرضا کارگرشورکی؛ استاد راهنما مصطفی مختاباد؛ استاد مشاور غلامعلی حاتم/ ‏‫(کارشناسی‌ارشد): پژوهش هنر‬/ ۱۳۸۶
10.    ریشه‌های آئینی نمایش در ایران/ حسین خدادی؛ استاد راهنما ابوالفضل (امیر) دژاکام؛ استاد مشاور محمود عزیزی/ ‏‫(کارشناسی ارشد): نمایش، کارگردانی ‬/ ۱۳۸۵
11.    زیبایی شناسی در تعزیه/ شهربانو میرسلطانی؛ استاد راهنما ابوالفضل دژاکام؛ استاد مشاور سیمین امیریان/ ‏‫(کارشناسی ارشد): نمایش، کارگردانی ‬/ ۱۳۸1
12.    ساختارشناسی متون تعزیه: تعزیه به زندان افتادن حضرت یوسف/ پریوش هومن؛ استاد راهنما امیر دژاکام؛ استاد مشاور سعید شاپوری/ (کارشناسی ارشد): ادبیات نمایشی/ ۱۳۸۴
13.    سوگ‌های ایرانی٬ اسلامی/ نرجس رفیعی‌جو؛ استاد راهنما بهرام کلهرنیا؛ استاد مشاور محمدرضا ریاضی/ ‏‫(کارشناسی ارشد): تصویرسازی ‬/ ۱۳۸۱
14.    سیر تحول نمایش و تئاتر در اراک/ سحر آقا‌صفری؛استاد راهنما امیر‌کاووس بالازاده؛استاد مشاور غلام‌علی حاتم/ (کارشناسی ارشد): پژوهش هنر/ تهران، ۱۳۸۶
15.    ش‍ب‍اه‍ت‌ه‍ای‌ ت‍ئ‍ات‍ر روای‍ی‌ (ح‍م‍اس‍ی‌) ب‍رش‍ت‌ ب‍ا ن‍م‍ای‍ش‌ه‍ای‌ ای‍ران‍ی‌ (ن‍ق‍ال‍ی‌ و ت‍ع‍زی‍ه‌) ه‍ای‍ده‌ ع‍ب‍دال‍ه‍ی‌ ن‍م‍ی‍ن‍ی/ ‌اس‍ت‍اد راه‍ن‍م‍ا ام‍ی‍راش‍رف‌ آری‍ان‌پ‍وراس‍ت‍اد م‍ش‍اور ک‍ت‍ای‍ون‌ ف‍ی‍ض‌م‍رن‍دی‌/ ت‍ه‍ران‌۱۳۷۹
16.    کاربست تخیل و توهم در تعزیه/ محمد‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رضا میر‌حسینی؛ استاد راهنما قطب‌الدین صادقی؛ استاد مشاور مسعود دلخواه/ پایان نامه‏‫(کارشناسی ارشد): نمایش/ تهران، ‏‫۱۳۸۴‏.‬
17.    م‍ش‍اب‍ه‍ت‌ ن‍گ‍اره‌ه‍ای‌ ش‍اه‍ن‍ام‍ه‌ داوری‌ ب‍ا خ‍ی‍ال‍ی‌ س‍ازی‌ ت‍غ‍زی‍ه/ م‍ه‍رن‍وش‌ ع‍س‍گ‍ری‌ طاری‌؛ اس‍ت‍اد راه‍ن‍م‍ا ج‍اب‍ر ع‍ن‍اص‍ری‌؛ اس‍ت‍اد م‍ش‍اور رام‍ی‍ن‌ م‍ه‍دی‌ ن‍ژاد/ ت‍ه‍ران‌۱۳۸۳
18.    م‍ن‍اس‍ب‍ات‌ و ق‍واع‍د رای‍ج‌ در ن‍م‍ای‍ش‌ه‍ای‌ س‍ن‍ت‍ی‌ ب‍ا ن‍گ‍اه‌ خ‍اص‌ ب‍ه‌ ت‍ع‍زی‍ه‌ و س‍ی‍اه‌ ب‍ازی‌/ام‍ی‍ر دژاک‍ام‌ اس‍ت‍اد راه‍ن‍م‍ا اح‍م‍د دام‍ود/ ت‍ه‍ران‌۱۳۷۸
19.    نشانه‌شناسی در نمایش‌های ایرانی/ پیمان گلزاری؛ استاد راهنما قطب‌الدین صادقی؛ استاد مشاور فردوس حاجیان/ ‏ (کارشناسی ارشد): نمایش، کارگردانی/ ‏تهران، ۱۳۸۴

‏‫

5.    سایر دانشگاه‌ها
1.     تحلیل گفتمانی متن نوشتاری تعزیه در مقایسه با اجرا بررسی موردی: نسخه شهادت امام حسین(ع),/ محجوب زیرک؛ به راهنمایی: فرهاد ساسانی؛ استاد مشاور: فرزان سجودی/ (کارشناسی ارشد)-دانشگاه الزهراء.دانشکده ادبیات، زبانهای خارجی و تاریخ، 1386.
2.    پژوهشی در قلمرو مراسم آیینی محرم و نقش تعزیه در شهرستان آران,/ حسین توکلی مقدم؛ به راهنمایی: جابر عناصری؛ استاد مشاور: محمد مددپور/ (کارشناسی ارشد)/ دانشگاه شاهد، دانشکده هنر، 1382.  
3.    تاریخ و جنبه ادبی تعزیه,/ پیتر چکوفسکی/ (دکترا)/ دانشگاه تهران 1347


ب. سمینارها
1.    همایش بین‌المللی تعزیه
همایش بین‌المللی تعزیه در حاشیه‌ی جشن هنر شیراز از 28 مرداد تا 2 شهریور 1355(1976) به مدیریت فرخ غفاری و دبیر علمی پیتر جی. چلکوفسکی برگزار گردید و حاصل آن در کتاب مجموعه مقالات تعزیه: آیین و نمایش در ایران بود که توسط چلکوفسکی در سال 1358 به انگلیسی منتشر و در سال 1367 توسط داوود حاتمی به فارسی برگردانده شد. بی‌شک این همایش از درجه‌ی علمی ممتازی در میان سایر سمینارها و همایش‌های تاکنون برگزار شده برخوردار است.
1.    تعزیه: نمایش بومی پیشرو ایران/ پیتر جی. چلکوفسکی
2.    تحلیلی از عروسی حضرت قاسم/ صادق همایونی
3.    ابعاد فرهنگی قراردادهای نمایشی در تعزیه/ ویلیام ا. بیمن
4.    جنبه‌های نشانه شناختی تعزیه/ آندرزیج ویرث
5.    دگرگونی و تحول در ادبیات و موسیقی تعزیه/ عنایت‌الله شهیدی
6.    تعزیه و هنرهای آن/ ساموئل پیترسون
7.    تعزیه و آیین‌های سوگواری در ایران قبل از اسلام/ احسان یارشاطر
8.    تعزیه و فلسفه ی آن/ مایل بکتاش
9.    اقامه تعزیه: اطلاعاتی مقدماتی برای پژوهشی جامع/ ژان کالمار
10.    ملاحظاتی چند در مقایسه بین مراسم تعزیه در ایران و نمایش آلام و مصایب مسیح در سده‌های میانه‌ی مسیحی درمغرب زمین/ انریکو فول‌کین‌یونی
11.    تاثیر تئاتر اروپایی و نفوذ روشهای نمایشی آن د رتعزیه/ محمد جعفر محجوب
12.    تعزیه از دیدگاه تئاتر غرب/ پرویز ممنون
13.    منابع ادبی تعزیه/ ال. پی. الول-ساتن
14.    صورخیال قالبی در تعزیه/ ویلیلم ال. هنوی (پسر)
15.    مرثیه‌سرایی در عهد قاجار/ زهرا اقبال (نامدار)
16.    مرثیه در اشعار سندی/ آنه‌ماری شیمل
17.    تعزیه‌داری در هند/ سید حسین‌علی جعفری
18.    تشییع و مراسم عاشورا در لبنان/ میشل مزاوی
19.    آیین‌های محرم در آناتولی ترکیه/ متین آند
20.    کتابشناسی/ چلکوفسکی

2.    س‍م‍ی‍ن‍ار پ‍ژوه‍ش‍ی‌ ت‍ع‍زی‍ه‌
س‍م‍ی‍ن‍ار پ‍ژوه‍ش‍ی‌ ت‍ع‍زی‍ه‌ در بخش جنبی ی‍ازده‍م‍ی‍ن‌ ج‍ش‍ن‍واره‌ س‍راس‍ری‌ ت‍ئ‍ات‍ر ف‍ج‍ر س‍م‍ی‍ن‍ار پ‍ژوه‍ش‍ی‌ ت‍ع‍زی‍ه‌، ۱۷ ال‍ی‌ ۲۲ ب‍ه‍م‍ن‌ م‍اه‌ ۱۳۷۱ در ت‍ه‍ران‌ به دبیری علمی جابر عناصری برگزار گردید که مجموعه مقالات آن در کتاب ش‍ب‍ی‍ه‌خوان‍ی‌، گ‍ن‍ج‍ی‍ن‍ه‌ ن‍م‍ای‍ش‌ه‍ای‌ آی‍ی‍ن‍ی‌، م‍ذه‍ب‍ی‌ (م‍ج‍م‍وع‍ه‌ م‍ق‍الات‌ س‍م‍ی‍ن‍ار پ‍ژوه‍ش‍ی‌ ت‍ع‍زی‍ه‌) توسط انتشارات نمایش در سال 1372 به چاپ رسید. در این سمینار 15 مقاله اراده گشته است که متاسفانه همه‌ی مقالات چاپ شده در کتاب ارزش پژوهشی ندارند.
1.    منشا تعزیه/ الهام رحیملی
2.    تعزیه و مراسم عزاداری در عراق/ شهرستانی
3.    تعزیه در میان مسلمانان شیعه/ چلکوفسکی
4.    پیشینه و تاریخچه‌ی تعزیه در ایران/ جواد امینی
5.    تعزیه و مراسم عزاداری در افغانستان/ حمید احمدی
6.    بحر طویل خوانی؛ شیوه‌ای از پتواژگویی و منظومه‌خوانی نمایشی در قلمرو شبیه‌خوانی/ جابر عناصری
7.    جایگاه زیباشناختی-تطبیقی تعزیه در تئاتر معاصر جهان/ مصطفی مختاباد
8.    نقش لباس در تعزیه/ بهیه خوشنویسان
9.    تعزیه، تراژدی در اسلام/ متین آند

از این مقالات پنج مقاله توسط جابر عناصری نوشته و یا ترجمه و تلخیص گشته است، و همچنین لازم به ذکر است که مقالات نویسندگان غیر ایرانی تلخیص و ترجمه‌ی آزاد شده است.


3.    اولین سمینار بین‌المللی تئاتر آیینی- سنتی
اولین سمینار بین‌المللی تئاتر آیینی- سنتی در حاشیه‌ی سیزدهمین جشنواره بین المللی تئاتر آیینی- سنتی در سال 1386 برگزرا گردید که ماحصل این سمینار در قالب کتابی با عنوان مجموعه مقالات آیینی سنتی/ به کوشش حمیدرضا اردلان در سال ۱۳۸۸چاپ و منتشر شده است.
4.    دومین سمینار بین‌المللی تئاتر آیینی- سنتی
دومین سمینار بین المللی نمایش های آیینی و سنتی همزمان با چهاردهمین جشنواره بین المللی تئاتر آیینی- سنتی به دبیری حمیدرضا اردلان از 8 تا 10 مرداد 88 برگزرا گردید که از میان خیل عظیم مقالات ارائه شده تنها سه مقاله با موضوع تعزیه ارائه شده است.
1.    ناشناخته های تعزیه سیار اراک/ سمیرا دانیال پیغمبر
2.    معرفی و بررسی سه شیوه تعزیه سیار/ علی عزیزی
3.    طریق ابکاء و تعزیه/ داود فتحعلی بیگی

5.    سمینار بین‌المللی نمایش و دین
سمینار بین المللی نمایش و دین در تاریخ 16 و 17 دی‌ماه 1385 به دبیر علمی مجید سرسنگی برگزار گردیدکه تنها دو مقاله از مجموع مقالات منتخب با محوریت تعزیه ارائه شد.
1.    بررسی تعزیه طبق مدل رویداد تئاتری/ فرح یگانه درباره
2.    نخل، تعزیه، تاجه: مراسم تدفین یا تدفین مراسم/ پیتر چلکوفسکی

6.    گردهمایی مکتب اصفهان
گردهمایی مکتب اصفهان از در تاریخ 19 تا 23 آذر 1385 در شهرهای تهران و اصفهان توسط فرهنگستان هنر برگزار گردید و در بخش نمایش تعداد 14 مقاله در باب تعزیه ارائه گشت که در کتاب مجموعه مقالات نمایش گردهمایی بین‌المللی مکتب اصفهان به کوشش عسگر بهرامی در سال ‏‫۱۳۸۶‬ توسط انتشارات فرهنگستان هنر چاپ شد.
1.    بررسی اجمالی چند نشانه در علم تعزیه/ فرشید ابراهیمیان
2.    رجوع پست متافیزیکی زمان در تعزیه‌ی ایران و قیاس آن با زمان کرنوسی طئاتر یونانی-ارستویی/ حمیدرضا اردلان
3.    اجرای نمایش‌های مدهبی ایران/ رحمت امینی
4.    مکان تعزیه، مرکز عالم/ امیرکاوس بالازاده
5.    نقش و کارکرد اجتماعی، فرهنگی و هنری تعزیه‌خوانی در جامعه سنتی ایران/ علی بلوکباشی
6.    تعارض حوزه نظر و عمل در لعبت بازی/ حسن بیانلو
7.    نظامهای روایتی در متون تعزیه/ نغمه ثمینی
8.    ساختمایه‌ها و جانمایه‌های ادبی تعزیه/ اردشیر صالح‌پور
9.    تطبیق موضوعی روضه‌الشهدا و برخی مجالس تعزیه/ داوود فتحعی بیگی
10.    تعزیه و تئاتر معاصر/ پیام فروتن
11.    بررسی مقایسه‌ای شبیه و شخصیت/ تاجبخش فنائیان
12.    ظهور و بروز اندیشه و عناصر بنیادین هنر تعزیه در عصر صفوی/ سید مصصطفی مختاباد
13.    واژگان شبیه‌خوانی/ رسول نظرزاده
14.    نقش موسیقی در نمایش تعزیه/ صادق همایونی


ج.مقالات چاپ شده در مجلات
1.    عناصر ماهنامه صحنه در تعزیه: جایگاه و معنی آن/ ماهنامه صحنه: آبان و آذر 1386- شماره 65 و 66/ مترجم: اسماعیلی، حسین
2.    نقد کتاب: تعزیه در ایران/ کلک/ بهمن و اسفند 1369- شماره 11 و 12/ ناقد: جمال زاده، سید محمد علی
3.    بررسی تطبیقی قهرمانان تعزیه و تراژدی/   پژوهش نامه دانشکده ادبیات و دانشگاه شهید بهشتی/ تابستان 1386- شماره 54/ نویسنده: احمدزاده، شیده
4.    تعزیه ها و تعزیه نامه ها/ سوره/ دوره اول، اردیبهشت 1371- شماره 38
5.    تئاتر: پژوهشی در تعزیه و تعزیه خوانی/ فصلنامه هنر/ زمستان 1361- شماره 2/ نویسنده: آبادی، علی
6.    ادبیات شعر تعزیه/   دانشکده ادبیات دانشگاه سمنان/ زمستان 1382- شماره 6/ نویسنده: آذر، اسماعیل
7.    خوابی که تعبیری نداشت (نگاهی به کتاب طنز در ادبیات تعزیه)/ ماهنامه صحنه/ آذر و دی 1385- شماره 56/ ناقد: نجفیان، هومن
8.    تعزیه در ایران/   کتاب ماه فصلنامه هنر/ مهر و آبان 1379- شماره 25 و 26/ مصاحبه شونده: تقیان، لاله
9.    فراز و فرود نمایش قدسیانه تعزیه در فرایند تحولات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی جامعه ایران/   کتاب ماه فصلنامه هنر/ فروردین و اردیبهشت 1381- شماره 43 و 44/ مصاحبه شونده: بلوک باشی، علی
10.    موسیقی و آیین و نقش آن در تعزیه/ کتاب ماه فصلنامه هنر/ بهمن و اسفند 1381- شماره 53 و 54/
11.    مصاحبه شونده: همایونی، صادق
12.    تعزیه: آیینی سنتی، فلسفی، عرفانی و مذهبی/ کتاب ماه فصلنامه هنر/ بهمن و اسفند 1381- شماره 53 و 54/ مصاحبه شونده: تقیان، لاله
13.    تعزیه و موسیقی/ کتاب ماه فصلنامه هنر/ بهمن و اسفند 1382- شماره 65 و 66/ نویسنده: کام بخش، منیره
14.    تعزیه به مثابه ی معرفت دینی/کتاب ماه فصلنامه هنر/ بهمن و اسفند 1384- شماره 89 و 90/ نویسنده: مهندس پور، فرهاد
15.    تعزیه و نقش آن در تداوم موسیقی/   کتاب ماه فصلنامه هنر/ فروردین و اردیبهشت 1385- شماره 91 و 92/ نویسنده: حسنی، فاطمه
16.    بررسی تطبیقی تئاترهای مذهبی میستری و تعزیه/   کتاب ماه فصلنامه هنر/ فروردین و اردیبهشت 1385- شماره 91 و 92/ نویسنده: محمد صادق، تانیا
17.    تعزیه و موسیقی، ارتباطی ناگسستنی/ گفت و گو/   کتاب ماه فصلنامه هنر/ مرداد و شهریور 1385- شماره 95 و 96/ مصاحبه کننده: نوروز زاده چگینی، بهمن- مصاحبه شونده: همایونی، صادق
18.    تعزیه شهادت امام حسین/ وحید/ 1 دی 1356- شماره 223/ نویسنده: رجائی زفره ای، محمد حسن
19.    علی بابای تعزیه/ سوره/ دوره اول، اسفند 1370- شماره 36/ نویسنده: ژان پیرتیپودو
20.    موسیقی و تعزیه/ فردوسی/ فروردین 1382- شماره 4/ نویسنده: مهاجری، شاهین
21.    سه بیاض خطی برگزیده در تعزیه/   تئاتر/ تابستان و پاییز و زمستان 1368- شماره 6 و 7 و 8/ نویسنده: همایونی، صادق
22.    ردیابی تعزیه در نمایش های سنتی ایران: چه خون افتاد در دلها: نمایش در ایران/   ادبستان فرهنگ و فصلنامه هنر/ تیر 1372- شماره 43/ نویسنده: اسماعیلی، داود
23.    وجوه مشترک تئاتر، تعزیه و فصلنامه هنر آیینی- مذهبی/ ادبستان فرهنگ و فصلنامه هنر/ آبان 1372- شماره 47/ مصاحبه کننده: اسماعیلی، داود- مصاحبه شونده: ناظرزاده کرمانی، فرهاد
24.    آنتیگون با اشاراتی به تعزیه/   تئاتر/ تابستان و پاییز 1380- شماره 27 و 28/ نویسنده: ستاری، جلال
25.    تفسیری از یک ضرب المثل در تعزیه/   تئاتر/ تابستان و پاییز 1380- شماره 27 و 28/ نویسنده: شهیدی، عنایت الله
26.    گذری بر موسیقی در تعزیه/ تئاتر/ تابستان و پاییز 1380- شماره 27 و 28// مصاحبه کننده: جاوید، هوشنگ
27.    شرح و تفسیری از یک مجلس تعزیه/  / تئاتر/ بهار و تابستان 1379- شماره 22 و 23/ نویسنده: شهیدی، عنایت الله
28.    تعزیه ها، سرآغاز نمایش ملی: پیشینه نمایش های مذهبی در جهان و مقایسه آن ها با تعزیه/ تئاتر/ بهار و تابستان 1379- شماره 22 و 23/ نویسنده: همایونی، صادق
29.    تعزیه در ایران/ رشد آموزش زبان و ادب فارسی / زمستان 1385- شماره 80/ نویسنده: جعفری، زهرا
30.    مجالس تعزیه/ کتاب ماه دین / اسفند 1380 و فروردین 1381- شماره 53 و 54/ نویسنده: گلی زواره قمشه ای، غلامرضا
31.    معرفی، نقد و بررسی نسخه های تعزیه حضرت علی اکبر (ع)/   کتاب ماه دین / اردیبهشت 1381- شماره 55/ نویسنده: گلی زواره قمشه ای، غلامرضا
32.    خاطره هایی از تعزیه/ تئاتر/ بهار 1380- شماره 26/ نویسنده: ذکایی بیضایی، نعمت الله
33.    تعزیه چیست؟/ تئاتر/ بهار و تابستان 1382- شماره 34 و 35/ مصاحبه شونده: شهیدی، عنایت الله
34.    تأملی در باب تعزیه/ قرآن و حدیث/ نور علم/ مرداد و شهریور 1371- شماره 46 / نویسنده: گلی زواره قمشه ای، غلامرضا
35.    تحلیل پدیدار شناختی تعزیه/ فلسفه، کلام و عرفان/ شیعه شناسی/ تابستان 1385- شماره 14/ نویسنده: شرف الدین، سید حسین
36.    تعزیه در خون مردم ماست/ کیهان فرهنگی/ بهمن 1371- شماره 93// مصاحبه شونده: فیاض، هاشم- مصاحبه شونده: فتحعلی بیگی، داود
37.    تعزیه داری در هند/   کیهان فرهنگی/ مهر 1363- شماره 7/ نویسنده: علی جعفری، سید حسین- مترجم: وثوقی، افضل
38.    تراژدی و تعزیه/   کیهان فرهنگی/ مهر 1364- شماره 19/ نویسنده: سعیدی، عباس
39.    گزیده کتابشناسی تعزیه/ کیهان فرهنگی/ مهر 1366- شماره 43/ نویسنده: راد فر، ابوالقاسم
40.    چرا تعزیه خوانی ممنوع شد؟/   تئاتر/ پاییز و زمستان 1369- شماره 11 و 12/ نویسنده: همایونی، صادق
41.    کتابشناسی تعزیه/   تئاتر/ بهار 1370- شماره 13/ نویسنده: تقیان، لاله- نویسنده: کیان فر، جمشید
42.    تعزیه حر/   تئاتر/ تابستان 1370- شماره 14/ نویسنده: تقیان، لاله
43.    گوشه در تعزیه/ تئاتر/ تابستان 1370- شماره 14/ نویسنده: فتحعلی بیگی، داود
44.    تعزیه در توابع اصفهان/   تئاتر/ تابستان 1370- شماره 14/ نویسنده: رجائی زفره ای، داود
45.    تعزیه خوانان و تکایا در شیراز/ تئاتر/ تابستان 1370- شماره 14/
46.    تعزیه سازان و تکایا در تهران/   تئاتر/ تابستان 1370- شماره 14/
47.    توصیفی از تعزیه عروسی قاسم/   تئاتر/ زمستان 1370- شماره 16 و 17/ نویسنده: بلوک باشی، علی
48.    تعزیه ها و لزوم گردآوری و تدوین و تصحیح و بازسازی آنها/   تئاتر/ زمستان 1370- شماره 16 و 17/ نویسنده: شهیدی، عنایت الله
49.    تعزیه مدرن یا سنتی/ تئاتر/ بهار و تابستان 1378- شماره 18 و 19/
50.    نمایشنامه: مجلس تعزیه «روح الارواح//   ماهنامه صحنه/ بهمن 1384- شماره 48/ نویسنده: فتحعلی بیگی، داود
51.    پرونده یک موضوع: تعزیه تراژدی ایرانی/ ماهنامه صحنه/ اردیبهشت 1381- شماره 18
52.    خاستگاه مذهبی تعزیه/ ماهنامه صحنه/ اردیبهشت 1381- شماره 18/ مصاحبه شونده: شهیدی، عنایت الله
53.    تعزیه/   مقام موسیقایی/ اسفند 1384 و فروردین 1385- شماره 47/ نویسنده: باقی پور (فانی)، فاطمه
54.    شهر کهن پارسی در مجالس تعزیه/ دانشکده ادبیات(دانشگاه اصفهان)/ تابستان 1386- شماره 49/ نویسنده: طاوسی، محمود- عزیزی، محمود- لزگی، سید حبیب الله- ناصر بخت، محمد حسین
55.    تعزیه در ساوه/ نمایش/ اردیبهشت 1377- شماره 3/ نویسنده: جهانگیریان، عباس
56.    میعادگاه نیاوران: یادداشتی به بهانه مجالس تعزیه تکیه نیاوران/   نمایش/ بهار و تابستان 1378- ویژه نامه
57.    وجوه اشتراک و افتراق نمایش آیینی و درام معاصر ایران (تعزیه) با تئاتر غرب / فصلنامه هنر/ تابستان و پاییز 1371- شماره 22/ نویسنده: علی آبادی، همایون
58.    تئاتر: دیالوگ در تعزیه از دیدگاه درام شناسی/   فصلنامه هنر/ زمستان 1372 و بهار 1373- شماره 24/ نویسنده: صادقی، قطب الدین
59.    تئاتر: دورنمایه تشبیه در تعزیه/ فصلنامه هنر/ بهار 1374- شماره 28/ نویسنده: مختاباد، سید مصطفی
60.    فرصتی مغتنم برای شناخت تعزیه/ فصلنامه هنر/ زمستان 1365 و بهار 1366- شماره 13/ مصاحبه شونده: عبد خدایی- مصاحبه شونده: حسین پور- مصاحبه شونده: آل محمد، محمد رضا
61.    تعزیه در فصلنامه هنر نقاشی عامیانه/ مشکو‌ة/ پاییز و زمستان 1381- شماره 76 و 77/ نویسنده: صدرالسادات، مهران
62.    تحقیق/ تعزیه از دیدگاه تئاتر غرب/ گلستان قرآن/ اردیبهشت 1380- شماره 58/ نویسنده: ممنون، پرویز
63.    تکیه دولت؛ خاستگاه احیای تعزیه/ گلستان قرآن/ اردیبهشت 1380- شماره 60/ نویسنده: مجیدی خامنه، فریده
64.    تعزیه روایت فصلنامه هنرمندانه مظلومیت اصحاب امام حسین (ع)/ گلستان قرآن/ اردیبهشت 1380- شماره 63
65.    تعزیه خوانی، سازگاری و ناسازگاری با.../   نامه علوم اجتماعی/ بهار و تابستان 1377- شماره 11/ نویسنده: بلوک باشی، علی
66.    نسخ تعزیه- فاطمه صغری(ع) اسیر کردن اهل بیت و آمدن جبرئیل به همراه دو ضمیمه طلایه داری حضرت عباس و مکالمه حر/ تئاتر/ پاییز 1382- شماره 36/ نویسنده: رجائی زفره ای، محمد حسن
67.    نسخه های تعزیه، اسنادی مهم: نسخه های تألیفی و تلفیقی و نگاهی به کتاب مجالس تعزیه/   تئاتر/ پاییز و زمستان 1378- شماره 20 و 21
68.    There are no secret thoughts on Acting theatre دست آوردهای تئاتری پیتر بروک از تعزیه های ایرانی: بر/ نمایش/ بهار و تابستان 1378- ویژه نامه/ مترجم: قاسمی، ساسان
69.    موسیقی نواحی ایران: موسیقی مذهبی تعزیه: نمایشی موسیقایی: نگاهی به تعزیه، با تأکید بر موسیقی آوازی/ مقام موسیقایی/ اردیبهشت 1383- شماره 27/ نویسنده: بشارتی، محمد جواد
70.    شرحی بر تعزیه سیاوش (بخش اول- نثار صدای صمیمی ایرج بسطامی و بارش آتش از سر پنجه های حسین مجیدیان بر/ ادبستان فرهنگ و فصلنامه هنر/ آبان 1371- شماره 35/ نویسنده: علومی، محمد علی
71.     بررسی مقایسه ای «شبیه» و «شخصیت»/ تاجبخش فنائیان،/فصلنامه هنرهای زیبا شماره 34، تیر87
72.     بررسی تشابهات تعزیه امام حسین علیه السلام و فیلم مصایب مسیح( ساخته مل گیبسون)/ زهرا نوحی، سید حبیب لله لزگی/فصلنامه هنرهای زیبا شماره 22، تیر84

کتاب شناسی تعزیه(2)

بخش دوم
از سال 1830 که الکساندر خوتسکو(نایب سفیر سفارت روسیه در ایران) در دربار فتحعلی شاه با مراوده با حسین‌علی‌خان خواجه (مدیر کارهای نمایشی دربار) توانست تعداد 33 نسخه را از وی تهیه و در سال 1878 در کتاب ن‍م‍ای‍ش‍ن‍ام‍ه‌ه‍ای‌ ای‍ران‍ی‌ ب‍رگ‍زی‍ده‌‌ی تع‍زی‍ه‌ه‍ا ثبت نماید ، تا به امروز پژوهشگران داخلی و خارجی زیادی در این وادی گام نهادند و نسخ زیادی را جمع‌آوری و در کتابهایشان چاپ نموده‌اند. برای مثال فقط انریکو چرولی توانسته است تعداد 1055 نسخه را از سراسر ایران کشف و ثبت نماید. صادق همایونی معتقد است که تعداد کل نسخ تعزیه از عدد 152 تجاوز نمی‌کند و خود در کتاب تعزیه در ایران نام این 152 نسخه‌ را می‌آورد. او معتقد است که ساختار و داستان اصلی (یا واقعه‌ی) شبیه‌نامه‌های مشابه یکسان است اما پلات و برخی شخصیتها در این تعزیه‌نامه‌ها با هم اختلافاتی دارند که ناشی از تاثیرات فرهنگی و جغرافیایی متنوع مخاطبین این تعزیه‌ها در سراسر ایران و یا ذوق تعزیه‌نویس و تعزیه‌گردان و یا حتی کمبود امکانات اجرایی است. از سوی دیگر جمشید ملک‌پور تقریبا با همین استدلال در کتاب سیر تحول مضامین در شبیه‌خوانی معتقد است که تعداد مجالس تعزیه 120 مجلس است.
هدف از جمع‌آوری این مجالس فراهم‌آوری منابعی برای پژوهش، بررسی و تحلیل تعزیه از روی نمونه‌های نوشتاری آنهاست و تاکنون چه پژوهشگران خارجی بر اساس ترجمه‌هایی که از نسخ یافته شده تهیه کرده‌اند و چه محققین داخلی حرکت‌های درخور توجهی انجام داده‌اند.
یادداشت حاضر به کتابشناسی نسخ تعزیه و کتابشناسی پژوهشهای بنیاد شده بر اساس شبیه‌نامه‌ها می‌پردازد.

1.    ت‍ات‍ر ای‍ران‍ی‌ (س‍ه‌ م‍ج‍ل‍س‌ ت‍ع‍زی‍ه‌)/ ب‍ه‌ ک‍وش‍ش‌ م‍ای‍ل‌ ب‍ک‍ت‍اش‌ - ف‍رخ‌ غ‍ف‍اری‌ / شیراز: انتشارات جشن هنر 1355/ چاپ دوم، ت‍ه‍ران‌: ق‍طره‌ ، ۱۳۸۳.
سه نسخه تعزیه‌ی مضحک آورده شده در این کتاب عروسی رفتن حضرت زهرا، یحیی بن زکریا و سرگذشت شیرافکن است.
2.    جنگ شهادت مجموعه 33 مجلس تعزیه/ به اهتمام زهرا اقبال نامدار زیر نظر محمد جعفر محجوب/ تهران: سروش 1355
از این مجموعه تنها جلد اول(شامل 6 مجلس) آن به چاپ رسید و طی تحولات سیاسی مجال برای چاپ الباقی هنوز بوجود نیامده است.
3.    ت‍ع‍زی‍ه‌ در خ‍ور/ م‍رت‍ض‍ی‌ ه‍ن‍ری‌/ وی‍راست دوم، ت‍ه‍ران‌: اطلاع‍ات‌‏‫‏‏، ۱۳۸۱.
کتاب شامل 5 نسخه حضرت ابومسلم(ع)، حضرت علی اکبر(ع)، حضرت عباس(ع)، امام حسین(ع) و امام حسن(ع) می‌شود.
4.    ت‍ع‍زی‍ه‌ در ای‍ران‌/ ص‍ادق‌ ه‍م‍ای‍ون‍ی‌ / ویرایش اول ش‍ی‍راز: ن‍وی‍د شیراز 1368، وی‍رای‍ش‌ دوم، همان ۱۳۸۰.
همایونی در این اثر علاوه بر نام بردن از فهرستی یکصد و پنجاه دوتایی که معتقد است کل تعداد تعزیه‌های نوشته شده می باشد تعداد صادق همایونی 12 نسخه از آنها را در این کتاب آورده است.
5.    ف‍ه‍رست ت‍وص‍ی‍ف‍ی‌ ن‍م‍ای‍ش‍ن‍ام‍ه‌های‌ م‍ذه‍ب‍ی‌ ای‍ران‍ی‌ (م‍ض‍ب‍وط در ک‍ت‍اب‍خ‍ان‍ه‌ وات‍ی‍ک‍ان‌)/ [گ‍ردآورن‍ده‌ ن‍س‍خ‌ ان‍ری‍ک‍و چ‍رول‍ی‌؛ ت‍ه‍ی‍ه‌ک‍ن‍ن‍دگ‍ان‌ ف‍ه‍رس‍ت‌ ات‍و روس‍ی‌، ال‍س‍ی‍و ب‍وم‍ب‍اچ‍ی‌]؛ ت‍رج‍م‍ه‌ ج‍اب‍ر ع‍ن‍اص‍ری‌/ ت‍ه‍ران‌: م‍وس‍س‍ه‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌ گ‍س‍ت‍رش‌ ه‍ن‍ر، ۱۳۶۸.
عناصری در این اثر تلاش نموده است تا فهرستی از 1055 نسخه‌ی جمع‌اوری شده توسط انریکو چرولی که روسی و بومباچی در کتابی با همین عنوان آورده‌اند رابرای معرفی پژوهشگران فارسی زبان ترجمه نماید.
6.    ت‍ع‍زی‍ه‌: ن‍م‍ای‍ش‌ م‍ص‍ی‍ب‍ت‌/ ج‍اب‍ر ع‍ن‍اص‍ری‌/ ت‍ه‍ران: ج‍ه‍اد دان‍ش‍گ‍اه‍ی‌ (دف‍ت‍ر م‍رک‍زی‌)، ب‍خ‍ش‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌، ۱۳۶۵.
عناصری در این اثر به معرفی 33 مجلس از نسخه‌های تعزیه می پردازد.
7.    م‍ج‍ال‍س‌ ت‍ع‍زی‍ه‌/ ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌ ح‍س‍ن‌ ص‍ال‍ح‍ی‌ راد / چاپ اول ت‍ه‍ران‌: س‍روش‌ (ان‍ت‍ش‍ارات‌ ص‍دا و س‍ی‍م‍ا)، ۱۳۷۴
چاپ دوم، ت‍ه‍ران‌: س‍روش‌ (ان‍ت‍ش‍ارات‌ ص‍دا و س‍ی‍م‍ا)، ۱۳۸۰.
صالحی راد در دو جلد تعداد 20 نسخه تعزیه‌ از روستای دربند سر جمع‌اوری نموده است. گفتنی است که طبق ادعای پژوهشگر نسخ جمع‌اوری شده مربوط به سالهای حوالی 1133 ق است که در باب سابقه‌ی نگاشته شدن به زمان فتحعلی شاه و نسخه‌های خوتسکو نزدیکی می شود و به این اعتیار تاکنون پس از مجموعه‌ی خوتسکو قدیمی‌ترین نسخ کشف شده می باشد.
8.    تعبیه: مجالس شبیه‌خوانی/به کوشش داود فتحعلی‌بیگی؛ با همکاری و ویرایش هوشنگ هیهاوند /تهران: نمایش، ۱۳۸۶.
9.    دف‍ت‍ر ت‍ع‍زی‍ه‌/ ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌ داود ف‍ت‍ح‍ع‍ل‍ی‌ب‍ی‍گ‍ی‌ و ... / ت‍ه‍ران‌: ن‍م‍ای‍ش‌ (انجمن نمایش)‏‫ 1382
ج‌. ۱و2. ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌ داود ف‍ت‍ح‍ع‍ل‍ی‌ب‍ی‍گ‍ی‌ و هاشم فیاض
ج‌. ۳. به کوشش داود فتحعلی‌بیگی، محمدحسین ناصر‌بخت
ج. ۴. به کوشش داود فتحعلی‌بیگی، محمدحسن رجائی‌زفره‌ای.
ج. ۵.  به کوشش هاشم فیاض.
ج. ۶. به کوشش محمدحسن رجائی‌زفره‌ای.
ج. ۷. جنگ حضرت زینب (س)/به کوشش داود فتحعلی‌بیگی.
ج. ۸. مجالس منسوب به میرانجم (زمینه اراک) مجموعه نخست/به کوشش محمدحسین ناصر‌بخت، با همکاری رضا میرزایی، محمدرضا قلمبر، معصومه محمدی‌اصلی‌کوکشه
ج.۹. مجالس منسوب به میرانجم ۲ (زمینه اراک)/ به کوشش محمدحسین ناصر‌بخت، با همکاری رضا میرزایی، وحید ذاتی.
ج.10. به کوشش داود فتحعلی‌بیگی، رجبعلی معینیان/ ‏‫‏تهران: نمایش (انجمن نمایش)، ‏‫‏‏۱۳۸۸
این مجموعه‌ی 10 جلدی در طول سالهای 1378 تا 1388 تهیه شده است.
10.    تعزیه‌های رضوی/به کوشش داوود فتحعلی‌بیگی، مهدی دریایی؛ با همکاری محمدعلی سیفی/ تهران: نمایش، ‏‫‏۱۳۸۸.
11.    ج‍ن‍گ‌شع‍اع‌: ت‍ع‍زی‍ه‌ن‍ام‍ه‌ه‍ای‌ ک‍ت‍اب‍خ‍ان‍ه‌ م‍ل‍ک‌/ ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ م‍ح‍م‍درض‍ا خ‍اک‍ی‌، ب‍ا ه‍م‍ک‍اری‌ پ‍ری‍س‍ا ک‍رم‌ رض‍ای‍ی‌ / ت‍ه‍ران‌: گ‍س‍ت‍رش‌ ه‍ن‍ر: م‍رک‍ز م‍طال‍ع‍ات‌ و ت‍ح‍ق‍ی‍ق‍ات‌ ه‍ن‍ری‌، - ۱۳۸۱.
12.    ت‍ع‍زی‍ه‌ در اس‍ت‍ان‌ ب‍وش‍ه‍ر/ ح‍ی‍در ع‍رف‍ان‌/ ش‍ی‍راز: ن‍وی‍د ش‍ی‍راز، ۱۳۷۹.
نویسنده 10 مجلس دهه‌ی اول محرم که در این استان اجرا می‌شود را در این کتاب آورده است.
13.    میرعزا کاشانی در قملرو تعزیه/ سمانه کاظمی؛ [برای] پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی /‏‫تهران‬: شرکت انتشارات سوره مهر، ‏‫۱۳۸۶.‬
این مجموعه شامل نسخه‌های میرعزا که هاشم فیاض آنها را جمع‌آوری نموده است می‌شود که شامل 14 نسخه می‌باشد.
14.    رهگذر عشق(مجالس تعزیه)/ حسن فخاری؛ [به سفارش]مرکز هنرهای نمایشی / تهران : شرکت انتشارات سوره مهر‏‫،۱۳۸۷.‬
15.    جنگ تعزیه از مدینه، تا مدینه، مجموعه چهل مجلس شبیه خوانی/ جابر عناصری/ نشر کیومرث،1381.
16.    تعزیه‌نامه (با تاکید بر تشخیص ردیف‌های آوازی ایران)/ اصغر شیر‌محمدی / تهران: آوای نور، ۱۳۸۵ .
مجموعه دارای هشت مجلس تعزیه است که به اشاره به ردیفها و گوشه‌های آوازی نگاشته شده است.
17.    نسخه و نسخه‌نویسی تعزیه در میناب/پژوهش و نگارش علیرضا میرشکاری / بوشهر: شروع، ‏‫‏‏۱۳۸۲.
در این کتاب نویسنده دو نسخه‌ی مجلس چاه کندن حضرت عباس(ع) در صحرای کربلا و مجلس غلام نوبی در بارگاه یزید بن معاویه از نسخ محلی میناب به چاپ رسیده است.
18.    س‍ی‍ر ت‍ح‍ول‌ م‍ض‍ام‍ی‍ن‌ در ش‍ب‍ی‍ه‌خ‍وان‍ی‌: ه‍م‍راه‌ ب‍ا م‍ج‍ال‍س‌ ق‍رب‍ان‍ی‌ ک‍ردن‌ اس‍م‍ع‍ی‍ل‌ در راه‌ خ‍دا، ش‍ه‍ادت‌ ام‍ام‌ ح‍س‍ی‍ن‌(ع‌)، ام‍ی‍ر ت‍ی‍م‍ور و وال‍ی‌ ش‍ام‌، م‍ال‍ی‍ات‌ گ‍رف‍ت‍ن‌ ج‍ن‍اب‌ م‍ع‍ی‍ن‌ال‍ب‍ک‍اء/ ج‍م‍ش‍ی‍د م‍ل‍ک‌پ‍ور/ ت‍ه‍ران: ج‍ه‍اد دان‍ش‍گ‍اه‍ی‌ (دف‍ت‍ر م‍رک‍زی‌)، ب‍خ‍ش‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌، واح‍د ف‍وق‌ ب‍رن‍ام‍ه‌، ۱۳۶۶.
نسخه‌های آمده در این کتاب همه برگرفته از مجموعه‌های خارجی می باشد و نسخه‌ی جدیدی کشف نشده است و ملک‌پور برای تکمیل بحث بررسی مضامین شبیه‌نامه‌ها آنها را می اورد.
19.    طن‍ز در ادب‍ی‍ات‌ ت‍ع‍زی‍ه‌/ پ‍ژوه‍ش‌ و ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ م‍ن‍وچ‍ه‍ر اح‍ت‍رام‍ی‌ /ت‍ه‍ران‌ : ان‍ت‍ش‍ارات‌ س‍وره‌ م‍ه‍ر، ۱۳۸۵.
20.    ساختارشناسی نمایش ایرانی‌ / منوچهر یاری / تهران: حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی ,1379 .
21.    جنگ شهادت/الکساندر خودزکو ؛ ترجمه و تدوین جعفر خمامی‌زاده. ‏ /رشت: نشر بلور، ‏‫‏‏‏۱۳۸۷.
22.      شاه غریب: پژوهشی در تغزیه‌های رضوی/ لاله تقیان، داوود فتحعلی‌بیگی. ‏ /تهران: نمایش‏‫، ۱۳۸۸.‬
23.     م‍ج‍م‍وع‍ه‌ اش‍ع‍ار ش‍ب‍ی‍ه‌خ‍وان‍ی‌ ت‍رک‍ی‌/ ت‍ال‍ی‍ف‌ م‍ن‍ص‍ور م‍ظف‍ری‌. ‏ /زن‍ج‍ان‌ : م‍ه‍دی‍س‌ ‏‫، ۱۳۸۴ -‬
24.     بنفشه‌های سوگوار : پژوهشی در انطباق نسخ مجالس شبیه‌خوانی "ظهر عاشورا"/اردشیر صالح‌پور‏ /تهران: انتشارات حوا، ۱۳۸۵.
25.    تئاتر ایرانی/ خ‍ودزک‍و، ال‍ک‍س‍ان‍در
Theatre Persan: choix de Teazies/ ‎Aleksander B. Chodzko‬ / ‎Teheran‬: ‎Imperial organizatiion for social services‬, ‎1976 = 1355‬.
خوتسکو به عنوان اولین ایرانشناس متخصص فولکلور بود که در سمت ناییب کنسول در سفارت روسیه در ایران تا سال 1840 اقامت داشت. تعداد نسخ جمع‌اوری شده توسط وی در این کتاب 33 نسخه است که در سال 1878 اصل آن به کتابخانه‌ی ملی پاریس تقدیم شده‌است. او در مقدمه اشاره می کند که نسخ را از حسین‌علی‌خان خواجه (مدیر کارهای نمایشی دربار) می‌خرد. نسخ این مجموعه‌ قدیمی رین نسخ جمع‌اوری شده تا به امروز است و پژوهشگران بی هیچ شبهه‌ای تاریخ نگارش آنرا عصر فتحعلی شاه(1212-1250) می‌دانند. گفتنی است که تعداد پنج نسخه از این مجموعه مشابه است، خوتسکو خود پنج نسخه از این مجموعه را به فرانسه ترجمه می‌نماید.
26.    نمایشنامه مذهبی حسن و حسین/  ل‍وئ‍ی‍س پ‍ل‍ی‌
The miracle play of Hassan and Hossein/ ‎collected from oral tradition by Lewis Pelly; revised with explanatory notes by Arthur N. Wollaston‬ / Shiraz‬: ‎Festival of Art Publication‬, ‎1970 = 1349‬/ ‎[new edition]‬ : ‎London‬: ‎H. Allen‬, ‎1879 = 1258‬.
پلی تعداد 37 نسخه جمع‌اوری نموده است که مربوط به سالهای حوالی 1862 می باشد. در مجموعه برخی از نسخ به انگلیسی ترجمه شده است.

27.    درام فارسی / ویلهلم لیتن
Das Drama in Persian/ Wilhelm Litten / Leipzig and Berlin 1929
این مجموعه شامل 15 مجلس مربوط به سالهای 1831-1834 است که در آلمان به چاپ رسیده است.
انریکو چرولی سفیر ایتالیا در ایران ح در سالهای 1950-1954  تعداد 1055 نسخه تعزیه را از سراسر ایران جمع‌آوری کرده است که در کتابخانه‌ی واتیکان رم ضبط شده‌ اما چاپ  منتشر نشده است و تنها فهرست آن توسط روسی و بمباچی در 1961 تحت نام فهرست درامهای مذهبی ایران منتشر شده است. این اثر بزرگترین مجموعه‌ی تعزیه‌نامه‌هاست که تاکنون گرد‌آوری شده‌است.

ادامه دارد

کتاب شناسی تعزیه

تعزیه مراسم آیینی-نمایشی است که از اواخر عصر صفوی در جامعهی ما حضوری پررنگ داشته است. تعزیه یا همان شبیه‌خوانی یکی از میراث‌های فرهنگی و نمایشی ماست که با موضوعاتی چون تاریخ، سیاست، مذهب، اسطوره‌شناسی، مردمشناسی، تئاتر، ادبیات، هنرهای تجسمی و موسیقی گره خورده و بررسی و پژوهش در باب این موضوع چندبعدی و پیچیده، دست‌آوردهای مهمی در پی خواهد داشت. حتی اگر تعزیه را در حال حاضر پدیده‌ای موزه‌ای قلمداد نماییم، بررسی و پژوهش درباره‌ی آن، چه به لحاظ نمونه‌ای برای مطالعه‌ی مردمان زمان حیاتش و چه به عنوان الگویی نمایشی برای داشتن نمایش ملی متناسب با مطالبات امروز دنیای نمایش، میتواند مفید فایده باشد.
اول بار پیتر چلکوفسکی در فصل آخر کتاب تعزیه: آیین و نمایش در ایران(1358) با عنوان کتابشناسی، منابعی را که پیرامون موضوع تعزیه ثبت و منتشر شده‌بود را فهرست نمود و توضیحات کوتاهی در باب هرکدام آورد. پس از او ابوالقاسم رادفر مطلبی تحت عنوان گزیده‌ای از کتابشناسی تعزیه در مهر1366 در مجله‌ی کیهان فرهنگی (شماره 43) به چاپ رساند که متاسفانه بعلت ناکامل بودن ارزش چندانی برای رجوع کردن ندارد. اما لاله تقیان در بهار 1370 مقاله‌ی کتابشناسی تعزیه را در شماره 13 فصلنامه تئاتر با همراهی جمشید کیان‌فر تهیه کرد و در آن از 320 عنوان مقاله و کتاب در موضوع تعزیه نام می‌آورد. این نوشتار و نوشتارهای بعدی تلاش دارد پیشینه‌ی پژوهش تعزیه و بعبارت بهتر، فعالیتهای تعزیه‌شناسی‌ای که تاکنون انجام یافته را مورد بررسی قرار دهد و در ادامه‌ی فعالیتهای چلکوفسکی و تقیان، منبع‌شناسی جامعی ارائه نماید.
برای این منظور سلسله‌ یادداشت‌های آینده ابتدا به بررسی تعزیه‌شناسان، کتابها و زمینه‌ی تحقیقاتیشان می‌پردازد، سپس در گام دوم به کتابشناسی نسخ و پژوهش‌های متون تعزیه اشاره می‌نماید و در یادداشت سوم بحث مقاله‌شناسی تعزیه را مرور می‌کند.
اولین سندهای مکتوبی که بحث در باب شبیه‌خوانی را باز نموده‌اند مربوط به خارجیانی می‌شود که از دوران صفویه به بعد پا به کشور ما گذاشته‌اند و با برخورد با پدیده‌ی تعزیه، مشاهدات خود را در قالبی مکتوب ثبت کرده‌اند و در خلال آن با شرح جزئیات دقیق مشاهداتشان، گاها تعزیه را به عنوان پدیده‌ای اجتماعی در بستر جامعه‌ی آن زمان بررسی و تحلیل نموده‌اند و بعضا در برخی از نوشته‌ها تعزیه را با تئاتر غربی مقایسه نموده‌اند. اولین سند مشاهده‌ی تعزیه (البته به شیوه‌ی ابتدایی) مربوط به سالامونز و وان‌گخ می‌شود که در سال 1739 در کتاب Die Heutige Historie und Georgraphie, oder der Gegenwaerting Staat von Koenigreich Persien به ثبت رسیده است.
قریب یک قرن بعد یعنی در سال 1830 مقارن با سلطنت فتحعلی‌شاه الکساندر خودتسکو اولین کسی است که دست به جمع‌آوری نسخه‌های تعزیه می‌‌زند و منابع پژوهش تعزیه را فراهم ‌می‌آورد. خوتسکو در 1852 دو مجلس از آنرا در جنگ شهادت و کامل شده‌ی آنرا در مجموعه‌ای با نام ن‍م‍ای‍ش‍ن‍ام‍ه‌ه‍ای‌ ای‍ران‍ی‌ ب‍رگ‍زی‍ده‌‌ی تع‍زی‍ه‌ه‍ا(1878) گردآوری می‌نماید و نسخه‌های اصلی را به کتابخانه‌ی پاریس می‌سپرد. پس از او بسیاری از خارجیان و کمی متاخرتر پژوهشگران ایرانی در این راه گام نهادند که در یادداشت بعد (نسخ تعزیه) بیشتر به آن خواهیم پرداخت.
شاید اولین پژوهش آکادمیک درباره‌ی تعزیه توسط یک نویسنده روس به نام ئی. برتلس در اثری با عنوان تئاتر در ایران در 1924 انجام داد. هرچند که اثر، مطلب جدیدی را عنوان نمی نماید اما دیباچه‌ای علمی و معتبر بر تعزیه محسوب می‌شود.
پس از او آگاتانگل کریمسکی تحقیقی در موضوع خاستگاه نمایش تعزیه انجام داد که در سال 1926 در تئاتر ایرانی به روسی چاپ و سپس به انگلیسی ترجمه شد، ولی متاسفانه برگردان فارسی آن تا به حال تهیه نشده است و از به چاپ رسیدن ترجمه‌ی انگلیسی آن هم خبری در دست نیست.
مهدی فروغ شاید اولین ایرانی بود که در سال 1329 موضوع پایان‌نامه‌ی دکتریش در دانشگا کلمبیا را تعزیه انتخاب کرد. فروغ در پایان نامه‌اش با موضوع A comparative study of Abraham' s sacrifice in Persian passion plays and western mystery plays داستان قربانی دادن حضرت ابراهیم در نسخ تعزیه و  میستر (نمایش‌نامه‌های سرگذشت مسیح در قرون وسطی) را مورد مطالعه تطبیقی قرار داد. این پایان‌نامه در سال1331 (1952) توسط انتشارات وزارت فرهنگ و هنر به زبان انگلیس چاپ شد. پژوهشگر در این کتاب در دو فصل، ابتدا به معرفی مختصر تعزیه و تاریخ تحول آن می‌پردازد و در قدم بعدی دو متن مذکور را مورد بررسی قرار می دهد. فروغ در این تطبیق، متن نمایشی(نسخه) را و بصورت مطالعه‌ی موردی داستان قربانی دادن حضرت ابراهیم را مبنای بررسی قرار می‌دهد. متاسفانه زنده‌یاد فروغ در ادامه‌ی فعالیتهای علمی‌اش به جز دو مقاله که شباهتها و تفاوتهای تعزیه و نمایشهای قرون وسطی مسیحیان را برسی می‌کند دیگر به موضوع تعزیه بازنگشت.
پس از او بهرام بیضایی در کتاب همیشه ماندگار نمایش در ایران که در سال 1344 به چاپ رسید، فصلی را به تعزیه اختصاص داد و تلاش نمود برای اولین بار اطلاعاتی جامع در باب تعزیه جمع‌آوری کند. گفتنی ست که بیضایی به عنوان یک نویسنده و کارگردان، بیشتر تعزیه را از منظر نمایشی بررسی ‌کرده است. بیضایی در ادامه‌ی مسیر فعالیتهای پژوهشی‌اش ضمن معرفی دو مجلس شمر و عباس و بازار شام دیگر به موضوع تعزیه رقبتی نشان نمی‌دهد، ولی نمایشنامه‌ها، اجراهای تئاتری او و حتی آثار سینمایی‌اش زمینه‌ی تحقیق بسیار مناسبی برای کاربرد عناصر فرمی و ساختاری تعزیه و سایر گونه‌های نمایش‌ سنتی در آثار مدرن فراهم می‌آورد.
پرویز ممنون در رساله دکتری خود در رشته‌ی تئاتر دانشگاه وین در سال1346 دوباره تعزیه را مورد مطالعه‌ی آکادمیک قرار داد و سیر تاریخی تعزیه و شیوه‌ی اجرا و بازی تعزیه را بررسی نمود. ممنون در معرفی سند سالامونز و وان‌گخ در وجود اولین شواهد از اجرای نمایشی تعزیه در اواخر عصر صفوی و مقایسه‌ی شیوه‌ی اجرایی تعزیه و الگوی برداری برشت پیشگام بوده است.
موضوع ادبیات عامه‌پسند فارسی و تعزیه در سال 1347 پیتر چلکوفسکی را موفق به اخذ درجه‌ی دکتری در رشته‌ی ادبیات فارسی از دانشگاه تهران نمود و بدنبال آن با چاپ کتابها و مقالاتی تا به امروز این راه را ادامه داده است.
جشن هنر برای جلب توجه و تجمیع پژوهشگران داخلی و خارجی حول موضوع تعزیه بهانه‌ی خوبی بود. در سال 1355 همایش بین المللی تعزیه در حاشیه‌ی جشن هنر شیراز به دبیری علمی پیتر چلکوفسکی برگزار گردید که حاصل آن، کتاب مجموعه مقالات تعزیه: آیین و نمایش در ایران بود که توسط چلکوفسکی در سال 1358 به انگلیسی چاپ و در سال 1367 توسط داوود حاتمی به فارسی برگردانده شد. به جرات می‌توان گفت سمینار مذکور قوی‌ترین سمیناری است که توانسته پژوهشگران کارآمدی را پیرامون محور تعزیه جمع کند و پژوهشهای درخور توجهی تهیه نماید.
یکی دیگر از پژوهشگرانی که در باب تعزیه دست به تحقیق و بررسی زده، صادق همایونی است که از در سال 1353 با چاپ کتاب تعزیه وتعزیه‌خوانی در این عرصه گام گذاشت و در ادامه توانست این اثر را در سال 1368 به کتاب تعزیه در ایران ارتقا دهد. همایونی با وجود تحصیل در زمینه‌ی حقوق ولی از همان ابتدا به عنوان پژوهشگر در عرصه‌ی فرهنگ عامه و تعزیه شروع به فعالیت کرد. تعزیه در ایران اولین کتاب تالیفی با موضوع تخصصی تعزیه است که سعی دارد تعزیه را از زوایای مختلفی بررسی نماید. کتاب در زمان نگارش و چاپ با نگاه به پژوهش‌های انجام شده تا آن زمان از جامعیت قابل قبولی برخوردار بوده است، هرچند که آشفتگی در ارائه‌ی مطالب خواننده را آزار می‌دهد و یافتن موضوعی خاص در آن کار آسانی نیست اما همایونی در این اثر برای اولین بار کل تعداد نسخ اصلی تعزیه را 152 نسخه اعلام می کند و با معرفی نام آنها، معتقد است که سایر نسخ در ساختار مشابه این تعداد مجالس اصلی هستند ولی به عللی چون شرایط فرهنگ بومی، جغرافیایی متفاوت و یا ذوق نویسنده و تصحیح تعزیه‌گردان دربردارنده تفاوتهایی در طول حیاتشان شده‌اند. وی همچنین آثار گفتارها وگفتگوهائی درباره تعزیه، شیراز خاستگاه تعزیه و حسینیه‌ی مشیر را در موضوع تعزیه نگاشته است.
مایل بکتاش با همکاری فرخ غفاری در کتاب ت‍ات‍ر ای‍ران‍ی(1355) ضمن معرفی سه نسخه تعزیه‌ی مضحک در مقدمه کتاب برای اولین بار با نگاه پدیدارشناسانه به تعزیه، معتقد است که اگر تعزیه دچار افول نمی‌شد و «دور تقریبا کاملی از تحول را می پیموده و در یک موقع طبیعی تا مرز یک تئاتر آزاد از دین و سوگواری می‌رسد.» او تعزیه مضحک را گواهی بر مدعای خود می‌آورد.
 محمدجعفر محجوب به عنوان استاد ادبیات نیز با پژوهش در ادبیات عامه به تحقیق در باب تعزیه علاقه‌مند شد. محجوب در این زمینه مقالاتی نگاشته است که در سمینارها و مجلات تخصصی به چاپ رسیده است و مجموعه نسخه‌های جنگ شهادت زیر نظر او تهیه می‌شد که متاسفانه تنها جلد اول آن در سال 1355به چاپ رسید و از 33 مجلسی که خوتسکو در این کتاب جمع‌آوری نموده بود تنها شش مجلس در جلد اول منتشر گشت. محجوب همچنین کتاب نمایش کهن ایرانی را در سال 1346 نگاشته است.
عنایت الله شهیدی و علی بلوکباشیرا شاید بتوان جزء معدود پژوهشگران عرصه تعزیه دانست که تلاش نموده است در کتاب پ‍ژوه‍ش‍ی‌ در ت‍ع‍زی‍ه‌ و ت‍ع‍زی‍ه‌خ‍وان‍ی‌ از آغ‍از ت‍ا آخ‍ر دوره‌ ق‍اج‍ار در ت‍ه‍ران(1380) با توجه به محدود کردن عرصه‌ی پژوهش از لحاظ محدوده‌ی زمانی و همچنین مکانی مجموعه‌ی جامعی در باب تعزیه تهیه کنند. زنده‌یاد شهیدی با آنکه در زمینه‌ی فلسفه‌ی‌ اسلام مشغول تدریس بود، اما علاقه‌اش به مذهب شیعه بعلاوه‌ی تجربه‌‌ی دوران کودکی در میان دسته‌جات تعزیه او را ترقیب نمود تا از دهه چهل به عرصه‌ی پژوهش تعزیه و نمایش‌های مذهبی روی‌ آورد. شهیدی در این کتاب به تفصیل تلاش نموده است با اشاره به دستاوردهای سایر پژوهشگران، به تفصیل دریافتها و یافته‌هایش را عنوان و بر اساس آن، جزئیات و فراز و فرودهای تعزیه را بررسی و تحلیل نماید. پژوهشگر ابتدا با رویکردی تاریخی پیدایش و روند تکوین شبیه‌خوانی را بررسی و در ادامه ریشه‌های جامعه‌شناختی روند رشد، فراز و فرود تعزیه در عصر قجر را می‌کاود. شهیدی در فصول پایانی کتابش به تحقیق در ادبیات و شیوه‌ی اجرایی تعزیه می پردازد.
پژوهش از منظر روانشناسی اجتماعی رویکردی ست که علی بلوکباشی به‌آن پرداخته است. وی به عنوان یک انسان‌شناس اجتماعی درکتاب ت‍ع‍زی‍ه‌خ‍وان‍ی‌: ح‍دی‍ث‌ ق‍دس‍ی‌ م‍ص‍ای‍ب‌ در ن‍م‍ای‍ش‌ آئ‍ی‍ن‍ی (1383)‌ حضور پررنگ تعزیه و زمینه‌ی ظهور آنرا در جامعه زمان خویش ابتدا از منظر روانشناسی اجتماعی تحلیل و سپس به بررسی تعزیه از منظری جامعه‌شناختی در پیوند با اسطوره، آیین و مذهب پرداخته و در پایان ناسازگاری تعزیه را با ساختار اجتماعی فرهنگی جامعه‌ی کنونی مورد واکاوی قرار می‌دهد.
جابر عناصری تنها کسی بود که علاوه بر پژوهش مستمر در باب تعزیه تدریس آنرا هم در دانشکده‌های هنر انجام می‌داد و این موضوع را در اولویت اول فعالیت‌های علمی خود قرار داده بود. او که پدرش استاد کربلایی علی عناصری، استاد مسلم شبیه‌خوانی زمینه‌ساز ورودش به بحث تعزیه بود، به عنوان یک تعزیه‌شناس دانشگاهی تلاش وافری در جهت معرفی و طرح موضوعات پژوهشی تعزیه به شیوه‌ی آکادمیک داشت. با وجود آنکه تعداد کتبی که با موضوع تعزیه، واقعه‌ی کربلا و آیین‌های عاشورایی به قلم وی به چاپ رسیده چشمگیر است، اما متاسفانه از طرح موضوع و بعضا جمع‌آوری اطلاعات و معرفی منابع گامی فراتر نگذاشته است. عناصری درکتاب درآم‍دی‌ ب‍ر ن‍م‍ای‍ش‌ و ن‍ی‍ای‍ش‌ در ای‍ران(1366)‌ برای پژوهش در موضوع نمایش‌های سنتی و مشخصا تعزیه تلاش دارد متدولوژی پژوهشی ارائه ‌نماید. او در کتاب ت‍ع‍زی‍ه‌: ن‍م‍ای‍ش‌ م‍ص‍ی‍ب‍ت(1365) ‌به معرفی 33 مجلس معروف تعزیه می پردازد و ترجمه کتاب ف‍ه‍رست ت‍وص‍ی‍ف‍ی‌ ن‍م‍ای‍ش‍ن‍ام‍ه‌های‌ م‍ذه‍ب‍ی‌ ای‍ران‍ی(1368) و گردآوری و تصحیح چهل مجلس شبیه‌خوانی در مجموعه‌ای به نام جنگ تعزیه از مدینه، تا مدینه(1381) از دیگر فعالیتهای او در زمینه‌ی تعزیه است‌.
جمشید م‍ل‍ک‌پ‍ور در کتاب ادبیات نمایشی در ایران (1363) به نوعی و در کتاب س‍ی‍ر ت‍ح‍ول‌ م‍ض‍ام‍ی‍ن‌ در ش‍ب‍ی‍ه‌خ‍وان‍ی‌(1366) تلاش نموده است زوایایی از تعزیه بخصوص وجوه نوشتاری، ادبی و دراماتیک آنرا بشکافد. وی در کتاب The Islamic drama:Taziyeh  درام اسلامی: تعزیه (1383) سعی میکند که تعزیه را به عنوان تنها درام اسلامی به مخاطبین انگلیسی زبان خود معرفی نماید.
جلد اول کتاب‌ ت‍اری‍خ‌ اج‍ت‍م‍اع‍ی‌- س‍ی‍اس‍ی‌ ت‍ات‍ر در ای‍ران(1384) با موضوع تعزیه، زوایای تاریک زمینه‌های اجتماعی-سیاسی ظهور تعزیه در ایران را مورد کند و کاو قرار می دهد.  م‍ج‍ی‍د ف‍لاح‌زاده در این اثر با اشاره به دلایل عدم رشد اسطوره‌‌های هنر نمایش در ایران به علت عدم وجود زمان(و ثبات) کافی و عدم وجود فضای (آزاد) به زمینه‌ها و ریشه‌های رشد تعزیه اشاره می‌نماید. زمینه‌هایی چون تضاد بین طوایف هاشم و آل‌سفیان، ایرانی و عرب، شیعه و سنی در کنار مبارزات آزادی‌خواهانه‌ی ایرانیان و لزوم وجود اسطوره نمایشی سیاوش به عنوان اسطوره‌ی رستاخیز و باروری دوره‌ای طبیعت و بخشودگی گناهان در کنار استفاده‌ی سیاسی آل بویه و صفویه در برابر دشمن سنی‌ مذهب به عنوان عاملی برای اتحاد را به عنوان بستر رشد تعزیه معرفی می‌کند. کتاب مذکور را به جرات می توان در زمره‌ی معدود پژوهش‌هایی علمی دانست که در موضع تعزیه تاکنون انجام یافته است. متاسفانه نویسنده دیگر در این وادی گام نگذاشته است.
اسطوره شناسی چون جلال ستاری نیز به موضوع تعزیه گوشه چشمی داشته است و در کتاب زمینه‌ی اجتماعی تعزیه و تئاتر در ایران(1386) به بستر اجتماعی جامعه‌ی ایرانی اشاره دارد که زمینه‌ساز شکل‌گیری و رشد تعزیه و آیین‌ها نمایشی بر روی آن شد. ستاری برخی از مقالاتی که در باب تعزیه و نمایش دینی ترجمه و نگاشته است را در کتاب پرده بازی(1379) جمع‌اوری نموده است. گفتنی است که مقالاتی که وی در این کتاب در باب تعزیه آورده است ترجمه‌ی دست نوشته‌های ژوزف گوبینو، الکساندر خوتسکو ، یاکوب لاندو و شارل ویرولو است.
غلامرضا گلی‌زواره نیز در این وادی تعزیه‌پژوهی گام برداشته و سه اثر ارزی‍اب‍ی‌ س‍وگ‍واری‌ه‍ای‌ ن‍م‍ای‍ش‍ی(‌۱۳۷۵)، ک‍ن‍دوک‍اوی‌ در ت‍ع‍زی‍ه‌ و ت‍ع‍زی‍ه‌خ‍وانی(۱۳۷۹) و‌ از م‍رث‍ی‍ه‌ ت‍ا ت‍ع‍زی‍ه‌: ب‍ررس‍ی‌ه‍ای‍ی‌ درب‍اره‌ چ‍گ‍ون‍گ‍ی‌ ش‍ک‍ل‌گ‍ی‍ری‌ ت‍ع‍زی‍ه‌ و ت‍ج‍زی‍ه‌ و ت‍ح‍ل‍ی‍ل‌ ن‍س‍خ‍ه‌ه‍ای‌ آن‌ ب‍ه‌ه‍م‍راه‌ ن‍م‍ون‍ه‌ه‍ای‍ی‌ از اشع‍ار... (۱۳۸۲) حاصل تلاش این پژوهشگر است.
محمود عزیزی در رساله‌ی دکتریش موضوع بررسی شباهتها و تفاوتهای تعزیه و تراژدی یونانی را پژوهش می‌کند که مقاله‌ی آنرا در کتاب پرده بازی(درباره‌ی تعزیه و تئاتر) نوشته‌ی جلال ستاری به چاپ رسیده است. عزیزی در کتابهای ترسا دختر مسیحی: (بررسی دیدگاه برخی از نظریه‌پردازان معاصر تئاتر در مقایسه با تعزیه) (۱۳۸۷)، همسرائی مختار و حر (۱۳۸۵) و تعزیه از نگاه مستشرقان (تعزیه حضرت علی‌اکبر و حضرت قاسم (ع)) (۱۳۸۷) بحث در باب تعزیه را پی می‌گیرد.
پایان‌نامه دکتری محمد‌حسین ناصربخت با موضوع تاثیر ادبیات ایران‌زمین بر مجالس شبیه‌خوانی در 1386  در کتابی با همین عنوان منتشر شد. ناصربخت کتاب نقش‌پوشی در شبیه‌خوانی (1379) را نیز به عنوان پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد با موضوع بازیگری در تعزیه به چاپ رسانده است و تهیه‌ی سه جلد (3،8و9) از مجموعه‌ نسخه‌های دفتر تعزیه به همت او انجام یافته است.
لاله تقیان نیز در کتاب درباره‌ی تعزیه و تئاتر (مجموعه مقالات، 1374) و شاه غریب: پژوهشی در تعزیه‌های رضوی پژوهش هایی در باب تعزیه انجام داده است.
در سال 1346 داوود منشی‌زاده رساله‌ی دکترای خود را در دانشگاه اوپسلا در موضوع تعزیه برگزید. پژوهش‌نامه‌ی منشی‌زاده شامل مراسم دسته‌روی محرم و تلخیصی از ترجمه‌های آلمانی و تفسیرهایی بر نسخه‌های مجموعه‌ی لیتن بود، عباس بنی‌صدر نیز در سال 1959 رساله‌ی دکتری خود را تحت عنوان تعزیه به دانشکده ادبیات دانشگاه پاریس ارائه کرد. هیلدگارد مولر در 1966 رساله‌ی عالی دکترای خود را تحت عنوان Studien zum Persischen Pas-sionsspiel گذراند. ژان کالمار در 1975 با ارائه‌ی رساله ای ممتاز درباره‌ی آیین سوگواری امام حسن در ایران ماقبل صفوری با عنوان Le Culte de L’Imam Hussayn از دانشگاه پاریس دکتری فلسفه‌ دریافت کرد. در 1976 نیز عبدالله حیدری در گروه قوم‌شناسی دانشگاه آزاد برلین رساله‌ای در موضوع تعزیه ارائه کرده است.
 از دیگر پژوهشگرانی که موضوع تعزیه را به عنوان رساله‌ی دکتریشان انتخاب نموده‌اند، می‌توان به محمدرضا خاکی، مجید سرسنگی، تاجبخش فنائیان، اسماعیل شفیعی و مریم پالیزبان اشاره کرد که متاسفانه دسترسی به آثار ایشان تا به این زمان نه بصورت کتاب (چاپ شده) و نه اصل پایان‌نامه (در کتابخانه) امکانپذیر نیست.
تعزیه نیز مثل هر پدیده‌ی فرهنگی دیگر به مرور زمان در برخورد با فرهنگ هر قوم از خود انعطاف نشا داده و بخشی از رسومات آن فرهنگ را در اجرای خود دخیل کرده است. پژوهش در تعزیه به عنوان یک مشترک در سراسر کشورمان اما با با تنوع خاص خودش اطلاعات ذی‌قیمتی در باب مردم‌شناسی و جغرافیای فرهنگی در بر خواهد داشت. در این حوزه‌ی  می‌توان به ب‍ا ک‍اروان‌ ت‍ع‍زی‍ه‌: ن‍گ‍اه‍ی‌ ب‍ه‌ ت‍اری‍خ‌ ت‍ع‍زی‍ه‌ در رض‍وان‍ش‍ه‍ر(1383)/ م‍ن‍ص‍ور اف‍ش‍اری‌‌اس‍ف‍ی‍دواج‍ان‍ی‌، ت‍ع‍زی‍ه‌ در اس‍ت‍ان‌ ب‍وش‍ه‍ر(1379)/ ح‍ی‍در ع‍رف‍ان‌، تعزیه در بوشهر(1387)/ حسین دهقانی، تعزیه‌خوانی در شهرستان سیرجان(1386)/علی‌اکبر وثوقی، س‍ی‍ر ت‍اری‍خ‍ی‌ ت‍ع‍زی‍ه‌ در ک‍ازرون(1382)‌/ م‍ح‍م‍دم‍ه‍دی‌ م‍ظل‍وم‌زاده‌، شکل‌گیری تعزیه در ایران - تعزیه سیار اراک و مقایسه با تاترواگن ایتالیا (قرون وسطی)(1385)/ علی ایزدی، ف‍ره‍ن‍گ‌ م‍ردم‌ اس‍ت‍ه‍ب‍ان‌ در م‍ح‍رم‌، رم‍ض‍ان‌ و طل‍ب‌ ب‍اران(1385)‌/ م‍ح‍م‍درض‍ا آل‌ اب‍راه‍ی‍م‌، نسخه و نسخه‌نویسی تعزیه در میناب(1382)/ علیرضا میرشکاری، تعزیه در عراق و چند کشور اسلامی: مطالعه‌ای در خصوص ارزشهای ادبی، اجتماعی و سیاسی تعزیه(1385)/ عباس خدوم جمیلی و مترجم مجید سرسنگی اشاره داشت.
موسیقی تعزیه از مباحثی است که بارها مورد بررسی جدی قرار گرفته، چرا که تعزیه در دورانی که رواج موسیقی امری نکوهش‌شده محسوب می‌گشته، توانسته است آرا حفظ و اشاعه دهد. جلد اول کتاب موسیقی مذهبی ایران(1368) با موضوع موسیقی تعزیه عرصه‌ی دیگری از پژوهش تعزیه و آن هم از زاویه‌ی موسیقایی بررسی می نماید. محمدتقی مسعودیه در فصول ابتدایی کتابش به چگونگی تکامل نمایش تعزیه، ریشه‌های تاریخی و اسطوره‌ای تعزیه و کتابشناسی نسخ تعزیه اشاره دارد و برخی نکات آورده شده در همین فصول کوتاه و مقدمه‌ای بارها مورد ارجاء سایر پژوهشگران قرار گرفته است. نکات تاریخی مثل اشاره به دستور یزید در بازسازی واقعه کربلا و اشاره به محمد باقر مجلسی به عنوان موسس اساس شبیه و تشبیه واقعه‌ی کربلا و ... از این جمله‌اند. مسعودیه در فصل چهام از کتابش با نام نسخ تعزیه به نسخی که تا زمان نشر کتاب در مجلات و کتب چاپ شده اند اشاره دارد و در فصول پایانی که بخش اصلی کتاب را تشکیل می‌دهد در باب این نوع مراسم آیینی-نمایشی از منظر موسیقی بحث می‌کند.
موسیقی مذهبی ایران(1380) از حسن مشحون، سرگذشت موسیقی ایران اثر روح‌الله خالقی، از صبا تا نیما(1372) تالیف یحیی آریان‌پور و موسیقی و تعزیه در ایران(1387) اثر کیوان پهلوان و احمد حسینی فعالیتهای پژوهشی دیگری در حوزه ی موسیقی تعزیه است.
از تحقیق‌هایی که موضوع تعزیه را از وجوهی دیگر بررسی نموده است می توان به امکانات فنی در تئاتر ایران (صحنه، نور، صدا، دکور، لباس و آکسوار) از تکیه دولت تا امروز(1386) نوشته‌ی بابک شاه‌علیزادگان اشاره کرد. یحیی ذکاء نیز در باب تاریخ ساختمان تکیه دولت تحقیق درخور توجهی در کتاب تاریخچه‌ی ساختمان ارک سلطنتی در سال 1349 ارائه داده است.
از جمله کتابهایی با موضوع غیر تعزیه که می‌توان مباحثی در باب تعزیه در آنها یافت می‌توان به امیرکبیر و ایران/ فریدون آدمیت(1362)، از صبا تا نیما/ یحیى آرین‌پور (1372)، تاریخ ادبیات فارسی/ هرمان اته، ترجمه‌ی رضا زاده شفق(1356)، تاریخ ادبیات ایران از آغاز عهد صفویه تا زمان حاضر/ ادوارد براون، ترجمه غلامرضا رشید یاسمی(1316)، بهار و ادب فارسی بکوشش محمد گلبن(1355)، بنیاد نمایش در ایران/ ابوالقاسم جنتی عطایی(1333)، سفرنامه کارستن نیبور، ترجمه پرویز رجبی(1354)، مشاهدات سفر از بنگال به ایران/ ویلیام فرانکلین، ترجمه محسن جاویدان(1358)، شعر بی دروغ، شعر بی نقاب/ عبدالحسین زرین‌کوب(1363)، نه شرقی نه غربی-انسانی/ عبدالحسین زرین‌کوب(1356)، شرح زندگانی من/ عبدلله مستوفی (1343)، زندگانی شاه عباس اول/ نصرالله فلسفی(1353) اشاره کرد.

صفحه‌ها

اشتراک در RSS - تعزیه