افسردگی در گوریل ها

امیر عسکری

گوریل ها جانورانی اجتماعی هستند. آنها به صورت گروهی زندگی می کنند. هر گروه متشکل از 15 تا 30 گوریل  است. گوریل ها نزدیک ترین خویشاوند میان انسان ها و شمپانزه ها هستند. بر اساس نظریه های زیست شناختی، گسست در شاخه مشترک زیستی میان گوریل و انسان، در حدود هفت میلیون سال پیش از یکدیگر اتفاق می افتد. "دی.ان.ای" گوریل ها 99% - 98% با دی.ان.ای انسان یکسان است و ژن انسان تنها با میانگین 6/1 % با ژن گوریل تفاوت دارد. تقریبا گروه خونی تمام گوریل ها "ب" است و آنها هر کدام مانند انسان ها دارای اثر انگشت منحصر به فرد خود هستند.   گوریل ها نه تنها از لحاظ ژنتیکی بلکه از نظر روان شناختی نیز شباهت بسیاری با انسان دارند. آنها جانورانی باهوش هستند بطوریکه در یک آزمایش، گوریل ماده ای به نام "کوکو" توانست نمره 95 را در تست هوش بدست آورد. همانطور که می دانیم نمره هوشبهر یک انسان عادی 100 است. علاوه بر عامل هوش، گوریل ها  توانایی استفاده از ابزار در طبیعت را دارند. بسیاری از گوریل ها در هنگام شکستن بادام با سنگ، استفاده از چوب بعنوان یک تکیه گاه در هنگام ماهیگیری و سنجش عمق باتلاق با یک چوب بلند دیده شده اند. گوریل ها حافظه بلند مدت قوی دارند و رخدادهای گذشته را بخوبی به یاد می آورند.
زندگی هیجانی گوریل ها بسیار پیچیده است. تعدادی از این هیجانات مربوط به نقش های متفاوتی است که هر کدام بنا بر جنسیت، قدرتمندی و سن در گروه بازی می کنند. رنیس گروه که یک گوریل نر بالغ است معمولا بالای 12 سال سن دارد و از موهای نقره ای پشتش شناخته می شود. گوریل پشت نقره ای همه تصمیم های گروه را می گیرد. در درگیری ها میان سایر نرهای گروه نقش میانجی بازی می کند، و برای حرکت یا توقف گروه در منطقه خاصی فرمان صادر  می کند. نرهای دیگر پشت سیاه نامیده می شوند و معمولا سلطه پذیر هستند. آنها معمولا تا سن 11 سالگی در گروه   می مانند و پس از آن گروه را ترک می کنند. اگر مرگ یا بیماری برای یکی از گوریل های ماده اتفاق بیافتد این گوریل پشت نقره ای است که از کودکان یتیم شیرخوار مراقبت می کند. با این وجود، اگر یکی از نرهای پشت سیاه نافرمانی کند یا یک گوریل نر خارج از گروه مشکل ایجاد نماید، پشت نقره ای غرش می کند، مشت هایش را به سینه می کوبد، شاخه ها را می شکند، دندانهای تیزش را نشان می دهد و به سمت گوریل متخاصم حمله می کند. اگر پشت نقره ای به علت جنگیدن، بیماری یا شکار غیرقانونی از بین برود، گروه از هم متلاشی می شود و ممکن است اعضای گروه خصوصا ماده ها به سایر گروه ها بپیوندند. گاهی پیش آمده است که یک نر قوی، پشت نقره ای را کشته و آن گروه را کاملا تصرف نموده است و البته خطر بزرگی وجود دارد که نر غالب، بچه های پشت نقره ای را نیز از بین ببرد.
سیستم اجتماعی - جنسی گوریل های نر بر مبنای چند زنی است. گوریل پشت نقره ای معمولا دارای 3 ماده       است و از هر کدام یک بچه دارد. دوره آبستنی گوریل ماده حدودا 34 هفته به طول می انجامد و معمولا یک بچه به دنیا می آورد. بین هر زایمان در حدود 3 تا 4 سال فاصله است زیرا تا وقتی بچه در کنار مادر است، گوریل ماده دیگر آبستن نمی شود.
مطالعه موردی یک گوریل (پولو)
با توجه به شباهت های بسیار زیاد ژنتیکی، هیجانی، جنسی و اجتماعی میان گوریل و انسان، یکی از مواردی که دارای اهمیت قابل توجهی است و به آن کمتر پرداخته شده است، مشکلات روان شناختی در نخستی ها است. این مشکلات روان شناختی در نخستی هایی که در باغ وحش یا پارک های ملی نگهداری می شوند، بیشتر دیده می شود. در دسامبر 2008 ، هنگامی که به بررسی رفتارهای اجتماعی میمون های ویژه جنوب هندوستان به نام "ماکاک دم شیری" در باغ وحش میسور می پرداختیم، متوجه رفتارهای نابهنجار تنها گوریل باغ وحش شدیم. این گوریل نر که نامش "پولو" است در سال 1995 از باغ وحش دوبلین، ایرلند به باغ وحش میسور، هندوستان منتقل شده است. پولو در سال 1972 به دنیا آمده است و اکنون 37 سال سن دارد. از زمانیکه مسئولین باغ وحش،  پولو را به عنوان جفتی برای "سوماتی"، تنها ماده گوریل  میسور آوردند تا زمان مرگ سوماتی به علت حمله قلبی در اکتبر 2000 یعنی حدود 5 سال، هیچگونه ارتباط عاطفی- جنسی میان پولو و سوماتی برقرار نگشت. در حقیقت سوماتی علاقه ای به جفت گیری با پولو نشان نداد. گمان می رود که علت عدم پذیرش جنسی میان پولو و سوماتی به گونه های متفاوتشان مربوط باشد. لازم به ذکر است که اخیرا 3 گونه گوریل مطرح بوده است، گوریل زمینی غربی، گوریل زمینی شرقی و گوریل کوهی. گوریل غربی قهوه ای یا خاکستری تیره است و گوریل شرقی تیره تر از گوریل غربی است. گوریل کوهی بزرگتر، قوی تر، پر مو تر و تیره تر از گوریل های غربی و شرقی است. گوریل های غربی و شرقی نر جذابیتی برای گوریل های ماده کوهی ندارند، زیرا گوریل های غربی و شرقی نر از نظر جثه کوچکتر و از نظر قدرتمندی ضعیفتر از همجنس های کوهی خود می باشند، آنها سلطه گری کمتری از خود نشان می دهند و این برای گوریل ماده کوهی خوشایند نیست. از آنجاییکه پولو گوریل نر غربی است و سوماتی گوریل ماده کوهی بود، می توان تفاوت رفتاری و ظاهری در گونه ها را یکی از عوامل مهم ارتباط جنسی میان گوریل ها محسوب کرد. نمونه این مشکلات را در گذشته گوریلی به نام "ایدی" در برزیل و چند گوریل در مکزیک به وجود آورده بودند. از مرگ سوماتی تا اکنون، بیش از 9 سال است که پولو تنها و بدون جفت زندگی می کند.
پس از کسب اجازه از مسئولین حیات وحش میسور و دریافت اطلاعات بسیار مفید از آقای شانکار، (نگهدار و مراقب پولو) درباره پیشینه روان شناختی این گوریل، حالتهای هیجانی و روان شناختی پولو به مدت 10 روز مورد مشاهده قرار گرفت. بر طبق گفته های آقای شانکار، از یک سال پیش تاکنون پولو در حدود 35 کیلوگرم از وزن خود را از دست داده است. اشتهای پولو بسیار کم شده است و میل اش به میوه های مورد علاقه اش مانند موز تا حدودی از بین رفته است. گوریل ها معمولا 13 ساعت در شبانه روز می خوابند. بطور میانگین  پولو در طول مدت مشاهده، روزانه در حدود 6 ساعت  می خوابید، اگرچه بیشتر اوقات روز را بطور دراز کش و نیمه هوشیار در زیر سایه درخت      می گذراند. پولو به بازدیدکنندگان باغ وحش و ابراز هیجانات آنها واکنشی نشان نمی داد. به سمت میوه و خوراکیهایی که برایش پرتاب می کردند، نمی رفت و بطور کلی با بازدیدکنندگان ارتباط برقرار نمی نمود. شانکار اظهار داشت که در گذشته پولو روزانه چندین بار تاب بازی می کرده و مردم را به وجد می آورده است، اما در طول 10 روز مشاهده پولو هیچگاه به تاب نزدیک نشد. در حقیقت، پولو منزوی و پرخاشگر شده است. در روز چهارم مشاهده پولو سطل آب خود را چندین بار محکم به زمین کوبید و آن را شکست. آقای شانکار توضیح داد که در 2 ماه گذشته این ششمین سطلی است که پولو شکسته است که ظرف 14 سال گذشته بی سابقه بوده است. پولو ارتباط عاطفی اش را با آقای شانکار از دست داده است و با حرکات پرخاشگرانه چهره ای، اجازه نمی دهد که آقای شانکار او را لمس نماید.
بی شک پولو به علت اثرات تنها زندگی کردن طولانی و بر خلاف شیوه زندگی اش که متفاوت با  گوریل هایی است که به صورت اجتماعی زندگی می کنند، مبتلا به افسردگی شده است. افسردگی انواع مختلف و درجه های متفاوتی دارد، اگرچه پولو نمی تواند احساسات خود را بیان نماید، اما با توجه دقیق به رفتارهای فعلی پولو و مقایسه با رفتارهای گذشته اش و همچنین تحلیل رفتارهای گوریل های آزاد در طبیعت می توان نتیجه گرفت که علت ابتلا پولو به افسردگی نتیجه تنهایی و انزوای طولانی است. انزوا یک حالت منفعل و غیر فعال است، با عدم توجه مسئولین باغ وحش، این حالت به آرامی باقی  می ماند، و چنانچه هیچ کاری برای تغییر آن صورت نگیرد، به افسردگی شدید، ضعف جسمانی و مرگ پولو می انجامد.
با توجه به مشکل فوق، بهترین تدبیر، پیدا نمودن جفتی مناسب (هم از نظر گونه، و هم سن) برای پولو است. بهتر است که از " بنیاد جهانی گوریل " برای این منظور تقاضا شود. در شرایط حاضر نیز، می توان از دو بچه گربه به عنوان حیوان خانگی استفاده نمود. گوریل ها علاقه زیادی به بزرگ کردن حیوان خانگی دارند. آنها ساعتها با گربه ها بازی می کنند، و سرگرمی، خصوصا با یک جاندار می تواند پولو را از انزوا بیرون آورد.
هنگامیکه ما این موجودات دارای بینش را از طبیعت شان خارج و به باغ های وحش می آوریم، علاوه بر تغذیه و پیشگیری از بیماریهای جسمی، باید به مشکلات روان شناختی آنها نیز توجه داشته باشیم.


منابع:
عسکری، امیر، فرخ زاد، پگاه (1387). کردارشناسی، انتشارات روان شناسی و هنر، تهران.
Robbins, A.M. et al. (2007). Maternal Investment of the Virunga Mountain Gorillas. Ethology, 113, 235-245.
Mathur, R. (2005).Animal Behavior (3rd edition). India: Rastogi Publications.
Scott, G. (2004). Essential Animal Behavior. USA: Blackwell Publications.

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی