الزام ها و سنت های عزاداری محرم

جبار رحمانی

تذکر نسبت به برخی از موارد ممنوع در عزاداری در مساجد بیانگر موضوع بحث مهمی در جامعه ایرانی است. در سالهای اخیر تلاش های بسیاری از جانب برخی مسئولین برای اعمال نظارت بر هیات های مذهبی و مناسک عزادرای مردمی صورت گرفته است. این مساله فارغ از هیاهوی امروزِ ریشه های عمیقی در رابطه میان گفتمان

تذکر نسبت به برخی از موارد ممنوع در عزاداری در مساجد بیانگر موضوع بحث مهمی در جامعه ایرانی است. در سالهای اخیر تلاش های بسیاری از جانب برخی مسئولین برای اعمال نظارت بر هیات های مذهبی و مناسک عزادرای مردمی صورت گرفته است. این مساله فارغ از هیاهوی امروزِ ریشه های عمیقی در رابطه میان گفتماندینی علما و گفتمان دینی عامه در حیطه مناسک عزادرای دارد. هرچند  در این موارد  به کتاب حماسه حسینی به عنوان معیار محتوایی جلسات عزاداری محرم می شود، اما گویی به واکنش مردم به آیت الله بروجردی که به نقل از شهید مطهری در کتابش امده، توجهی نشده است.
موضوع عزاداری محرم به عنوان کانون دینداری عامه شیعی، پیچیده تر  و  ظریف تر از آنست که بتوان با الزام جهتش را تغییر داد. هرچند همیشه انتقاداتی نسبت به عزاداری ها مردمی وجود داشته، اما نمی توان کل این نظام مناسکی عزاداری را به بهانه اشتباهاتی که بیش از همه در محیط های شهری بزرگ تحت عنوان تحریفات جدید دیده می شود، قربانی کرد. علما بزرگ شیعی و مهمتر از همه امام راحل به خوبی عمق مساله حساسیت و اهمیت عزاداری های مردمی را بیان کرده اند. امام راحل در سخنانی می‌فرمانید: "محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است، ما باید حافظ این سنتهای اسلامی‚ حافظ این دستجات مبارک اسلامی که در عاشورا‚ در محرم و صفر در مواقع مقتضی به راه می افتند باشیم، تاکید کنیم که بیشتر دنبالش باشند ... زنده نگه داشتن عاشورا با همان وضع سنتی خودش از طرف روحانیون‚ از طرف خطبا با همان وضع سابق و از طرف توده های باید ادامه داشته باشد. (صحیفه نورج15ص204).
به همین سبب مسولین امر، باید به جای برخورد الزامی با این سنت های عزادرای، نوعی مواجهه همدلانه برای فهم ساختارهای بنیادین مناسک عزاداری و نقش کلیدی آن در حیات تشیع داشته باشند. هرچند در وهله اول ممکن است همه افراد مدعی آگاهی به ابعاد مختلف عزادرای باشند، اما آگاهی ای که ناشی از تربیت شیعی یا زندگی در جامعه ای شیعی باشد، متفاوت از آگاهی عمیق انتقادی و مبتنی بر پژوهشهای دقیق است. متاسفانه هنوز در کشور ما در باب سنت های مختلف عزادرای و وجوه اجتماعی و فرهنگی این سنت ها، اطلاعات منسجم و تحلیل های دقیقی وجود ندارد. جز معدودی  مطالعات تخصصی در باب تعزیه، در مورد سنت های عزاداری ، که بسیاری از آنها نیز در حال فراموشی هستند، منبع اطلاعاتی موثقی وجود ندارد. در سالهای اخیر حجم انبوهی از کتب در باب تاریخ کربلا منتشر شده است، که همه اینها در نهایت می تواند در تامین پشتوانه اسنادی و اگاهی تاریخی در باب کربلا مفید باشد، اما تحلیلی عمیقی در باب تاریخ عزادرای در ایران و سایر مناطق شیعی و سیر تحولات آن وجود ندارد. به همین سبب بسیاری از این مسئولان، بنا به رهنمود امام خمینی(ره)، بهتر است به جای منع مردم، آنها را به حضور در این عزاداری ها تشویق کنند.  و به جای برخورد ایجابی، که هیچوقت در زمینه عزادرای محرم جواب نداده و نخواهد داد، به دنبال تامین محتوای بهتر و تعلیم مداحان و افزایش آگاهی آنها در باب عزادرای و تاریخ کربلا باشند. از آنجایی که عمیق ترین بخش ایمان و احساس شیعی در حوزه عزادرای محرم است، هرگونه حرکت الزامی، نه تنها اثری مثبت نخواهد داشت، بلکه اثری منفی نیز دارد.
نکته مهمی که در عزاداری محرم وجود دارد اینست که این عزادرای ها هرچند ریشه هایی در تاریخ صدر اسلام و احادیث ائمه دارند، اما فرم و صورت این عزادرای ها، همیشه امری سیال  و متغیر بوده است. به عبارت دیگر مناسک عزاداری محرم، در متون حدیثی شعیی، فرم خاص و از پیش تعیین شده ای ندارد، بلکه بیتشر احادیث تاکید بر هدف این مجالس برای یادآوری مظلومیت ائمه و حقیقت شیعی داشته اند. به همین سبب سیالیت فرم  در عزادای ها، سبب شده همیشه رنگ و بوی شرایط زمانه و محیط های فرهنگی را به خود بگیرند. لذا تاکیدی که در رویکرد بخش نامه این به تعیین فرم و محتوا وجود دارد، نمی تواند راه به جایی ببرد و چه بسا که بیشتر سبب چیزی بشود که اهل الزام، آن را تحریف می دانند.
موضوع نقد سنت های عزاداری، این روزها با رسیدن ماه محرم، رونقی مجدد خواهند داشت. نخبگان، اعم از روحانیون و روشنفکران به نام تحریف یا خرافه مثل هر سال به نقد عزاداری ها مردمی خواهند پرداخت، و ظنر تاریخی قضیه هم اینست که مردم همچنان راه خودشان را ادامه خواهند داد. زیرا محتوای بنیادین این سنن مختلف عزادرای ، ایمان و هویت شیعی است، امری که به این سادگی نه به تحریف دچار می شود و نه به خرافه تبدیل می شود. بقای سنت های عزادرای از  خلال قرون متعدد بیانگر غلبه وجوه مثبت کارکردی عزاداری محرم در بازتولید هویت مذهبی و اجتماعی شیعی داشته است. این سنت ها، از خلال تاریخ پر فراز و نشیب شان، نه تنها در برابر ایجاب های رسمی و حکومتی دوام آورده اند، بلکه در مقابل حجوم انبوه حکام، برای نفی و سرکوب آنها نیز مقاومت کرده اند. آنچه که سبب شده روح و حیات شیعی به یادبود حماسه حسینی وابسته باشد، تعلق عمیقی است که در درون تشیع، ایمان شیعی را به کربلا متصل کرده است. به نظر می رسد برخورد با این ایمان، که نه در صحن و سرای کاخ های خلفا اموی و عباسی، که از دل صحرای سوزان کربلا سربرآورده، شایسته برخوردی عمیق، اگاهانه و از سر تعمق است، تا بنا به فرموده امام خمینی(ره) این سنت ها همچنان در زنده نگاه داشتن اسلام، عمل کنند.
به نظر می رسد با فرا رسیدن مجدد محرم، بهتر است نخبگان، به جای نقد های سرد عقلانی شان، به دنبال فراهم کردن هر چه بیشتر محتوا و درکی عمیق تر از واقعه عاشورا و حماسه حسینی داشته باشند. زیرا هر چه درک عمیقتری از تاریخ کربلا برای شیعه وجود داشته باشد، به  همان نسبت اگاهی تاریخی معاصر شیعی نیر عمیقتر خواهند بود. به هر حال نقد سرد عقلانی به ایمان پرشور شیعی در ماه محرم، چیزی جز شکاف بیشتر میان نخبه ها و مردم  در پی نخواهند داشت.

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

رحمانی، جبار / معاونت پژوهشی و آموزشی

مطالب نویسنده