فرهنگ بونوبوها در مقایسه با سایر نخستی ها

امیرعسکری

بونوبو یا میمون کوتوله، گونه ای از نخستیهای فراموش شده و در حال انقراض است که زیستگاه فعلی اش جنگل های استوایی کشور کنگو (زئیر سابق) در آفریقا می باشد. شباهت زیاد بونوبو به شمپانزه باعث گردیده تا افراد غیر متخصص نتوانند این دو گونه را از هم تفکیک بدهند. بارزترین تفاوت ظاهری بونوبوها در موهای بلند و سیاه با فرق سر باز شده آنها می باشد.
آنچه تا امروز کردارشناسان و نخستی شناسان مشاهده و بررسی نموده اند بیشتر روی مواردی مانند پرخاشگری، رفتار مادرانه، تقسیم غذا، شکارگری، رهبری، جفت یابی وآمیزش جنسی بوده است و درباره میزان شدت خشم، ترس یا گریز، نقشه های شناختی در پیدا نمودن غذا، صلح دوستی، کیفیت روابط عاطفی - جنسی  و سبک جفت یابی کمتر تحقیق نموده اند. تمامی این عوامل را "فرهنگ نخستی ها" می نامیم که مجموعه پیچیده ای از رفتارها، عادات و هرگونه توانایی برای سازگاری با یکدیگر در گروه و محیط زندگی است.       
بونوبوها همانند سایر نخستیها در یک سازمان اجتماعی پیچیده زندگی می کنند که بر سه اصل برابری، آرامش - دوستی و آمیزش جنسی لذت بخش نهاده شده ‌است.
با وجود اینکه طبقه بندی اجتماعی در گروه های ایشان به چشم می‌خورد، اما رفتار بونوبوها با هم بر پایهٔ مساوات و برابری است. این برابری یکی از ارکان "فرهنگ" در جامعه نخستیها محسوب می شود که در مقایسه، جامعه گوریل ها و شمپانزه ها فاقد اصل برابری در گروه می باشند. در نظام اجتماعی بونوبوها، جانوران ماده نقش اصلی را به عهده دارند. در واقع جامعهٔ بونوبوها مادرسالار است. غذا غالباً میان همه تقسیم می‌شود و تقسیم غذا اکثرا بر عهده یک ماده غالب است. مدیریت تقسیم غذا در بونوبو ماده طوری است که تمام اعضای گروه از سهم خویش راضی هستند و زیاده خواهی در آنها دیده نمی شود. حتی گاهی دیده می شود که یک بونوبو ماده سهم خویش را به یک بونوبو باردار یا شیرده می بخشد. اما، این سبک از تقسیم غذا در نظام اجتماعی شمپانزه ها از یک گله به گله دیگر متفاوت است. در برخی از گله ها که روابط عاطفی- جنسی از سطح مطلوبی برخوردار است و طبقه بندی اجتماعی میان اعضای گروه مناسب است و مسائل تنش زا و سلطه گرانه در گله وجود ندارد، اعضای گروه معمولا شکار یا مواد غذایی را با هم تقسیم می کنند. در کردار شناسی این رفتار را "حلقه سهم دهی" می نامیم. اما گاهی به علت مشکلات میان گونه ای در یک گله مانند وجود دو شمپانزه نر قدرتمند و غالب، درگیری بر سر جفت، مشکلات رهبری گله و یا دفاع از حرم سرا روابط میان گونه ای به تنش و پرخاشگری می انجامد. در چنین گله هایی شمپانزه های ماده یا کوچک به جمع آوری تکه های باقیمانده غذا در اطراف می پردازند و یا با حرکات ویژه سر و دست ، مقداری غذا از شمپانزه نر بالغ درخواست می کنند. آنها کف دست خود را زیر چانه دارنده غذا باز و بسته می کنند و به آواگری خاصی می پردازند. کمتر دیده شده است که شمپانزه مالک به این درخواست ها توجه کند و به دیگران مقدار غذایی بدهد (دی وال،1994 ).
پرخاشگری و درگیرهای خشن میان بونوبوها بسیار کم است و معمولاً از آمیزش جنسی برای رفع مناقشات و کاستن تنش‌های موجود میان افراد استفاده می‌شود. بونوبوهای نر حالت تهاجم بخصوصی ندارند و برخلاف گونه‌های دیگر که درگیر نزاع‌های روزانه‌اند (مانند شمپانزه‌ها و گوریل ها) فاقد دستگاه عضلانی قوی و قابل ملاحظه هستند. در حقیقت هیچگونه از رفتارهای تجاوز جنسی (در اوران گوتان ها)، کشتار یکدیگر (در شمپانزه ها)، نوزادکشی (در گوریل ها)، جنگ های حفظ قلمرو (در بابون ها) و مجادله ای بر سر حرمسرا (در گلاداها) در بونوبوها دیده نمی شود. بونوبوها موجوداتی صلح جو و مساوات گر می باشند. اگرچه برخی از محققان چند نمونه از رفتار تهاجم گری را از سوی بونوبو ها گزارش نموده اند، همه این گزارشها حاکی از حمله چند بونوبو ماده به اتفاق بر نری تنها بوده است، که هیچکدام از این تازش ها آسیب زا یا مرگبار نبوده و اکثرا جنبه تادیب داشته است. نخستین بررسی ها روی رفتار پرخاشگرانه در شمپانزه ها در دهه هفتاد توسط جین گودال در پارک ملی گامبی در تانزانیا صورت گرفت. در یکی از جنگهای حفظ قلمرو، گله ای مرکب از پانزده شمپانزه نر، یک گروه کوچک شمپانزه را که در همسایگی آنها زندگی می کردند، یک به یک کشتند.
اصل سومی که بونوبوها را از سایر نخستیها متمایز نموده است رفتار جنسی آنها می باشد. رفتار جنسی بونوبوها با سه تفاوت عمده از سایر نخستی ها متمایز می شود.
الف) بونوبوها رفتار جنسی را به منظور لذت بردن، ابرازعلاقه، دلجویی، تسکین، کاهش استرس، مصالحه، آشتی، تهییج  و بر اساس عشق  شهوانی انجام می دهند. بونوبو ها در حدود پانزده دقیقه شکم بر روی شکم به صورت رو در رو جفت گیری می کنند. این موقعیت جفت گیری در میان شمپانزه ها، گوریل ها و سایر نخستیها یافت نمی شود. در گذشته برخی از محققان علت انتخاب این مدل را علاقه بونوبوها به دیدن یکدیگر و تماس چشمی می دانستند اما منتقدان معتقدند که قرار گرفتن دستگاه تناسلی بونوبو ماده نزدیک شکم، موجب انتخاب این روش برای سهولت بیشتر در نزدیکی توسط بونوبوها شده است. بونوبوها به‌جز انسان تنها موجوداتی هستند که همهٔ انواع آمیزش‌های جنسی زیر در آن‌ها مشاهده می‌شود: تماس میان اندام های جنسی پیش از آمیزش روبه‌رو، بوسه زبانی، و آمیزش دهانی (قضیب لیسی).  
ب) برخورداری از پذیرش جنسی در یک دوره نسبتا طولانی، بونوبوها را قادرساخته است که در اکثر فصول سال به آمیزش بپردازند و نزدیکی جایگاه ویژه ای در زندگی اجتماعی آنها دارد. اکثر نخستیها قدرت پذیرندگی جنسی ندارند و باید منتظر دوران گشن شدگی بمانند. فعالیت جنسی در سایر نخستی ها تنها در دوران تخمک گذاری رخ می دهد که مثلا این دوره در بابون های ماده تنها سی و پنج روز طول می کشد. در حقیقت بابون ماده تنها در طول حدودا یکماه (دوره گشن شدگی) پذیرای روابط جنسی است و این آمیزش منحصرا برای تولید مثل صورت می گیرد. لازم به ذکر است که در میان سایر نخستیها معمولا نرها رفتار جنسی را آغاز می کنند؛ اما در میان بونوبوها، نرها و ماده ها تحریک جنسی را به یک روش تساوی گرا شروع می کنند.
ج) محققان در میان ماده ها رفتاری را مشاهده کرده اند که به عنوان رفتار "همجنس باز" نام گذاری شده است. این رفتار به صورت تماس آلات تناسلی یکدیگر توصیف شده و معمولا توسط هر دو ماده با یکدیگر و یا یک ماده با دیگری در هنگام تغذیه، ویا قبل یا بعد از جفت گیری با جنس مخالف انجام    می شود (دی وال، 1997).
سازمان اجتماعی پدرسالار و مبارزه طلب شمپانزه‌های معمولی دریچه ای است برای نگریستن به گذشتهٔ مبهم سازمان اجتماعی دودمان انسان. تعاملات اجتماعی بین نخستیها به جز بونوبوها را می توان به اصطلاح، رفتار مقتدرانه – مطیعانه نامید. برای مثال، اگر دو شمپانزه نر همزمان به درختانی سرشار از میوه برسند، شمپانزه نر مطیع عقب می ایستد و پا پیش نمی گذارد تا نر مقتدر کاملا سیر شده و محل را ترک نماید. اوران گوتان ها در انزوا زندگی می کنند و دارای قلمرو هستند و اجازه نمی دهند که نر دیگری وارد قلمرو آنها شود و از میوه ها تغذیه کند. گوریل ها در چنین موقعیتی با حرکات بیانگر پرخاشگرانه بدنی و رفتار ابراز قدرت، سعی در فراری دادن رقیب از محل می شوند و بسیار اتفاق افتاده است که آنها با یکدیگر درگیر شده و به هم آسیب رسانده اند. تنها بونوبو است که در چنین شرایطی رفتار دوستانه و تساوی گرا نشان می دهد. بونوبو نر همچنان که مشغول تغذیه می شود به سایرین نیز اجازه می دهد که از میوه ها استفاده نمایند. بونوبوهای نر به واسطه صلح و دوستی ارتباط نزدیکی با هم دارند و منزلت آنها با توجه به مادر ایشان تعیین می‌شود. در حالیکه در جامعهٔ شمپانزه‌ها و گوریل ها جنگهای میان ‌گروهی، کشتار، گوشتخواری، نظام طبقاتی، ابزارسازی و سیاسی کاریها بر سر قدرت فراوان یافت می‌شود (دی وال، 2003).
بطورکلی بونوبوها موجوداتی آرامتر، معاشرتی تر، خونگرم تر و باگذشت تر از سایر نخستیها می باشند. آیا با تکیه بر این سه اصل می توان گفت که بونوبوها از لحاظ فرهنگی نسبت به سایر نخستیها نزدیکتر به دودمان انسان می باشند؟ چه تفاوتهای رفتاری میان انسان امروز و سایر نخستیها دیده      می شود؟ اگرچه مقایسه میان فرهنگی نخستیها نیازمند پژوهشهای بیشتری می باشد، برخی از متخصصین با شک اندیشی به مطالعات انجام گرفته، به علت کمبود پژوهشگر در این حوزه اعتبار نتایج اینگونه پژوهش ها را سوال برانگیز می دانند.  

منابع:
 
De Waal, F, (2003) Animal Social Complexity: Intelligence, Culture, and Individualized Societies, Edited with Peter L. Tyack. Cambridge: Harvard University Press, ISBN 0-674-00929-0.
De Waal, F, (1994) Chimpanzee Cultures, Edited with Richard Wrangham, W.C. McGrew, and Paul Heltne. Foreword by Jane Goodall. Cambridge: Harvard University Press, ISBN 0-674-11662-3.
De Waal, F, (1997) Bonobo: The Forgotten Ape. Berkeley: University of California Press, ISBN 0-520-20535-9

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی