خلاقيت نوستالژيك، ويرانگري گذشته گرايي

ناصر فکوهی

«موزه معصوميت» رمان زيباي اورهان پاموك برنده جايزه نوبل ادبيات ٢٠٠٦، نمونه اي زيبا و تحسين برانگيز از قدرتي است كه مي توان در كاربرد ساختارهاي حافظه نوستالژيك براي فرآيندهاي هويت ساز و خلاقيت ادبي، مشاهده كرد. يادآوري گذشته، هرچند با آميزه اي از غم و شادي همراه باشد و ساختن گذشته اي خيالين، هرچند با خيالپردازي هاي زيادي همراه باشند، هميشه مي توانند به آفرينش هاي هنري و ادبي خارق العاده اي دامن بزنند و فرآيندهايي هستند از لحاظ اجتماعي، فرهنگ ساز، هويت دهنده و ضروري براي همه انسان ها. اين ضرورت، به ويژه در جهاني كه هر روز بيشتر مشخص مي شود در آن، اصل، نبود قطعيت و شكنندگي هاي هويتي و فروپاشي هاي اخلاقي است، دوچندان مي شود. بنابراين نمي توان اين گونه نوستالژي، يعني دلبندي به گذشته و يادآوري آن را در طعم شيرين زندگي و حتي غم خوردن در بازيافتن طعم تلخ آن را لزوما پديده اي منفي دانست. گذشته ما، خاطره و هويت ما است و بر پايه اين حافظه، ولو آكنده از پاره هايي نه همواره خوشايند شكل گرفته باشد، مي توانيم در جهان وجود داشته باشيم و حال و به ويژه آينده خود را بسازيم. اما آيا مي توان فرايندهاي نوستالژيك را در هر حالتي پذيرفت و مثبت ارزيابي كرد؟ و حتي از آن حادتر، آيا مي توان نوستالژي را با گذشته گرايي (passeism) يكي دانست؟ پاسخ به هر دو پرسش منفي است: نوستالژي از نيازهاي اجتماعي و حتي زيستي (بيولوژيك) ريشه مي گيرد كه ما را به سنت ها، خاطرات، زندگي و تجربه آن در همه جنبه هايش پيوند مي دهد و با گذر زمان ابزارهايي عاطفي و ذهني و حتي مادي را در اختيارمان مي گذارد تا بتوانيم خود و آينده مان را بسازيم. نوستالژي بدون شك در خود نوعي غم و اندوه و نوعي خيال را حمل مي كند، اما هيچ يك از اينها ذاتا روي به سوي نابودي هويتي يا بازسازي بيمارگونه و آسيب زده هويت ها ندارند. از اين رو، مي توان يك فرد نوستالژيك بود و با اميدواري به آينده نگريست و دچار خيال پردازي هاي متعصبانه و نفرت بار عليه ديگران، چه ديگر فرهنگ ها و چه ديگر زمان ها، از جمله زمان حال و زمان آينده نشد. هم از اين رو، آنچه گذشته گرايي ناميده شده را نمي توان نوعي نوستالژي دانست، ولو آنكه عموما در آن از فرايندهاي نوستالژيك به صورت گسترده اي سوءاستفاده مي شود. گذشته گرايي را مي توان تا حدي گرايش به ارج نهادن به آنچه به صورتي دلخواهانه و آمرانه، «گذشته» ناميده شده و عموما تركيبي بسيار مغشوش از واقعيت و خيال و حتي دستكاري هايي خودآگاهانه يا ناخودآگاهانه در رخدادها و ذهنيت هاي گذشته است، دانست. اين امر با قصد ويرانگري دستاوردهاي زمان حال و به خصوص به قصد تاثير گذاشتن بر فرآيندهاي آينده ساز يك فرهنگ انجام مي گيرد تا آنها را به سوي شكل گرفتن در قالب هاي يك ايدئولوژي خاص، سوق داد. بنابراين به همان اندازه كه فرآيندهاي «تجربه»، «خاطره» و حتي نوستالژي مي توانند براي ساختن آينده يك فرهنگ در سطوح و ابعاد مختلف ادبي، رواني يا اجتماعي اش مفيد باشند، گذشته گرايي عموما تاثيري منفي دارد زيرا جاي فرايندهاي سالم و خودانگيخته و ناشي از نيازهاي واقعي انسان ها و ذات نيكوي آنها را به فرايندهايي سودجويانه براي كسب قدرت يا ثروت مي دهد و براي اين كار به شدت، ساختارهاي خيال و حافظه را دستكاري مي كند تا به آنها باورهاي ايدئولوژيك خود را تحميل كند. دو نمونه شناخته شده از گذشته گرايي را مي توان در برخي از اشكال «سنت گرايي» و «ملي گرايي» مشاهده كرد. گونه اي از سنت گرايي وجود دارد كه نوعي گذشته گرايي و گذشته پنداري است و دست به تقدس دادن و ترسيم سيمايي خيالين از سنت ها مي زند. در حالي كه مي دانيم برخي سنت ها، صرفا ساختارهاي عرفي يك جامعه بوده اند و به خودي خود، نه داراي ارزشي ذاتي هستند و نه در همه موارد قابل دفاع. نمونه هايي از سنت گرايي هاي مدرن و پسامدرن را امروز مي توانيم در گروه هاي سلفي نظير داعش و جنايات بي رحمانه آنها كه به نام سنت انجام مي گيرند و شواهدي روشن از گذشته گرايي ايدئولوژيك و سياسي و دستكاري كننده هستند، مشاهده كرد. در كنار اين امر، ملي گرايي افراطي نيز نوع ديگري از گذشته گرايي است كه با انقلاب هاي سياسي قرن نوزدهم به ويژه انقلاب فرانسه آغاز مي شود. اين انقلاب ها، از آنجا كه تمايل داشتند مفهوم جديدي با عنوان «ملت» به وجود آورند تا مشروعيت جديد خود را نه همچون قبل از كليسا و اشرافيت خون، بلكه از يك «پايه اجتماعي مورد ادعا» بگيرند، دست به تقويت فرآيندهاي خيالين گذشته گرا مي زنند. ساختن تاريخ در مفهوم جديد كلمه با «افتخارات» و «عصر هاي طلايي» آن، كه اغلب خونين ترين و مرگبارترين بي رحمي هاي يك مردم را به حساب افتخاراتش مي گذارد، در حالي كه مردمي ديگر از اين جنايات آزار ديده اند، و برعكس، نمونه اي از اين گذشته گرايي ايدئولوژيك مدرن است. چنين گذشته گرايي بود كه در قرن بيستم صدها ميليون انسان را در جنگ ميان ملت هاي مختلف كه در واقع جنگ ميان دولت هاي البته بدون شك همه ما بايد نسبت به ارزشي كه در ميراث فرهنگي، در زبان، در ادبيات غني خود داريم، آگاه باشيم و از آنها به بهترين شكلي در ساختن زندگي جديد خويش استفاده كنيم. سنت ها و ميراث فرهنگي گنجينه هاي بزرگي هستند كه مي توانند بهترين توشه براي ساختن آينده باشند، اما اين كار نياز به درك درست آنها و نقشه راهي مناسب و مدرن دارد. اما، امروز افتخار به گذشته و ساختن خيال پردازي از گذشته هايي كه با اندكي انديشيدن مي توانيم درك كنيم نمي توانسته اند چندان هم در همه ابعادشان «طلايي» بوده باشند، سنگ بناي فاشيسم ها و ملي گرايي ها و فرآيندهاي ارتجاعي جديدي را ايجاد كرده اند كه قرن بيست و يكم را از همين سال هاي نخستينش به يك قرن بي نهايت خشونت آميز بدل كرده است. درك آنكه سرنوشت كنوني ما، و به خصوص آينده ما بيشتر از آنكه حاصل يك تجربه منحصر به فرد فرهنگي در يك پهنه محدود تاريخي – جغرافيايي باشد، حاصل تجربه چندين هزار ساله همه انسان ها و تجربه ميليون ها ساله طبيعتي است كه همگي به آن مديون هستيم، نوعي آگاهي سياره اي در ما به وجود مي آورد كه سبب خواهد شد، با وجود حفظ زيبايي هاي احساس نوستالژيك و استفاده از آنها براي خلاقيت هاي هنري و ادبي، و با وجود ارزشي كه براي سنت ها و ميراث فرهنگي با ارزش خود قايل هستيم، بتوانيم بيشتر انسان هايي امروزي باشيم و نه انسان هايي اسير مانده در گذشته هايي موهوم و در خيالباقي براي برپا كردن آينده هايي موهوم تر. برعكس تمايل به اصرار ورزيدن بر برتري فرهنگ خود نسبت به فرهنگ ديگران لزوما ما را به سوي سلسله مراتبي ديدن تاريخ و فرهنگ انسانيت مي كشاند كه پايه هاي فاشيسم و نژادپرستي هاي فكري و عملي را مي سازند.
    
    


 روزنامه اعتماد، شماره 3514 به تاريخ 9/2/95، صفحه 16 (صفحه آخر)

http://www.magiran.com/npview.asp?ID=3349323&ref=Author

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

فکوهی، ناصر / مدیر انسان شناسی و فرهنگ

مطالب نویسنده