گوشه‎ای از دلالت‎های اجتماعی آیین هیزمی در ششتمد سبزوار

موسی‌الرضا غربی
تصویر از سریال روزی روزگاری

یکی از کارکردهای اصلی ازدواج افزایش همکاری و همیاری و درنهایت انسجام خانواده است. در فرهنگ سنتی سبزوار جشن ازدواج مهم‌ترین و بزرگ‌ترین و شادترین جشن زندگی هر فرد شمرده می‌شود. برای برگزاری این جشن تدارکاتی زیادی لازم است. در گذشته تأمین سوخت برای ولیمۀ عروسی یکی از مهم‌ترین تدارکات جشن بود که همکاری و همیاری اهالی را می‌طلبیده ‌است. این همیاری و تعاون از خلال آیین هیزمی محقق می‌شده ‌است. آیین هیزمی از آیین‌های همیاری منطقه است که در مراسم شادی و جشن عروسی و ختنه‌سوران تا پیش از دسترسی گسترده به سوخت‌های فسیلی در منطقه برگزار می‌شده ‌است. امروز این همیاری و تعاون صورت‌های دیگری به خود گرفته است. اجرای آیین هیزمی در برخی نقاط دیگر خراسان مانند تربت‌جام نیز گزارش ‌شده است (فیروزی، 1378: 123).

در آیین هیزمی صاحب مراسم معمولاً از نزدیکان به‌ویژه از جوانان برای مشارکت در این آیین دعوت می‌کند. در این مراسم معمولاً افراد هم‌تراز و یا پایین‌تر ازنظر اجتماعی و اقتصادی از صاحب مراسم جهت گردآوری هیزم شرکت می‌کنند. به‌عبارت‌دیگر می‌توان اظهار کرد، کمتر مشاهده‌شده است فرادستان برای فرودستان هیزم جمع‌آوری کنند. در این زمینه یکی از اطلاع‌رسانان به خاطره‌ای اشاره کرد که این نکته را تقویت می‌کنند. او اظهار داشت برای مراسم هیزمی شخصی که از نظر اجتماعی و اقتصادی در جایگاه پایین‌تری از او قرار داشته، دعوت می‌شود ابتدا دعوت را می‌پذیرد و در صبحگاه هنگام رفتن به صحرا برای گردآوری هیزم با تظاهر به بیماری از رفتن سرباز می‌زند و در پاسخ به درخواست آنان مبنی بر اینکه حداقل الاغش را جهت گردآوری هیزم با سایرین راهی کند، جواب می‌دهد که خرم لنگ است و توان حضور در بیابان را ندارد. درصورتی‌که هم خر و هم خود فرد در صحت و سلامت کامل به سر می‌برده‌اند. بنابراین این آیین، بنابر تقسیم‌بندی و گونه‌شناسی فرهادی (1388: 304) در ردۀ آیین‌های همیاری برون‌سویه قرار دارد؛ زیرا برآیند کار به دیگری می‌رسد. این همیاری برون‌سویه چنان‌که گذشت معمولاً میان همگان برگزار می‌شود؛ ازاین‌رو می‌توان آن را نوعی دیگر یاری هم‌ترازانه دانست. بنابر سفارش صاحب مراسم یکی از خروارهای هیزم جلوِ منزل روحانی روستا برای استفادۀ او به زمین انداخته می‌شود. صاحب مراسم شبِ روزی که مراسم هیزمی برگزار می‌شود، افراد مشارکت‌کننده را به شام دعوت می‌کند و به هرکدام از آنان یک دستمال ابریشمی هدیه می‌دهد.

گرچه این آیین مختص جوانان نیست؛ اما بخش عمده‌ و اصلی مشارکت‌کنندگان را جوانان تشکیل می‌دهند. این آیین فرصتی را برای جوانان فراهم می‌سازد تا با به‌نمایش‌گذاشتن تبحرشان در انجام مهم‌ترین وظایف مردانه، قابلیت‌ها و توانایی‌های خود را برای ادارۀ خانواده نشان دهند. با ورود بارهای هیزم به روستا جوانانی که در کار خود موفق بوده‌اند، شادمان وارد محل می‌شوند. در ورودی روستا خروارهای هیزم با پارچه‌های قرمزرنگ و زیبا اَرا می‌شوند. بدین‌ترتیب، پس از یک روز تلاش و تقلا، با همراهی ساز و نوا خروارهای آراسته وارد محل می‌شود و اهالی به استقبال آن می‌روند. دختران جوان نیز در ایام عید و مراسم عروسی لباس نو و زیبا می‌پوشند و در اصطلاح محلی اَرا می‌کنند، کوزه به دوش می‌گیرند و به چشمه می‌روند و از جوانان دلربایی می‌کنند. این آیین نیز فرصتی را برای پسران فراهم می‌آورد که آمادگی خود را برای ازدواج نشان دهند. این آیین به‌نوعی نمایانگر تفکیک حوزۀ فعالیت مردان و زنان نیز هست؛ وظایف مردان در حوزۀ خارج از منزل و پشتیبانی، مانند آوردن هیزم برای سوخت خانواده است. از سویی فعالیت زنان به حوزۀ همسرداری و حفظ آراستگی ظاهری و انجام امور درونی خانه مانند آب‌آوردن و غیره اختصاص دارد. بدین‌ترتیب زنان خود را اَرا می‌کنند و مردان بیش از آنکه دل‌مشغول آراستن خود باشند، حاصل کار و دسترنج خود را زینت می‌بخشند. خروار هیزم بیانگر توانایی فرد است؛ توانایی که جامعه از او انتظار دارد و نتیجۀ اجتماعی‌شدن فرد در جامعه است. به‌عبارتی این آیین جشن به‌ثمررسیدن ارزش‌های جامعه و جامعه‌پذیرشدن فرد در جامعه است. این مسئله آن‌چنان اهمیت سترگی دارد که باید به آن ارزش هنری بخشید و دست به اَرا کردن آن زد.

منابع:

  • فرهادی، مرتضی (1388). انسان‌شناسی یاریگری. تهران: ثالث.

  • فیروزی، احمد (1378). فرهنگ‌ عامۀ تربت‌ جام. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی. سبزوار: دانشگاه آزاد سبزوار.

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی