فرهنگ‌های مختلف، آیین‌های مختلف مرگ: (بخش اول)

هاجر قربانی

مقدمه: در مطالعاتِ مرگ تفاوت مدیریت مرگ و مردن در میانِ فرهنگ‌های مختلف و حتی میان شرق و غرب  یا مورد چشم‌پوشی واقع شده است یا نظریه‌پردازی نشده است. ما در این نوشتار اگرچه سعی برآن داریم که از نگاه والتر به‌دنبال شناسایی شباهت‌ها و تفاوت‌های موجود در مدیریت در میانِ فرهنگ‌های مدرن غربی باشیم، امّا گاهی نیز گریزی به فرهنگ مرگ و مردن ایران نیز خواهیم داشت. آنچه که مشخص است عواملِ ساختاری‌ای که فرهنگ‌های مدرن را تحت تأثیر قرار داده است شاملِ شهرنشینی، تقسیمِ کار، مهاجرت، عقلانیت، بوروکراسی، فن‌آوری اطلاعات و جامعه خطر می‌شود. اما پاسخگویی به این ویژگی‌های ساختاری آشنا در علوم اجتماعی بستگی به تاریخ‌های ملی، نهادها و فرهنگ‌ها دارد.

به لحاظِ تاریخی دورانِ کلیدی انتقال مدرنیته در کشورهای مختلف متفاوت است و این تفاوت‌ها پاسخ‌های سازمانی خاصی را در مدیریت کردنِ بدن‌های مرده و یا درحال مرگ ایجاد کرده است. به لحاظ فرهنگی عوامل کلیدی‌ای در این امر نقش دارند. عواملی همچون فردگرایی در مقابل جمع‌گرایی، دین، سکولارسازی، قوانین مرزی و بیان گرایی. حتی جریاناتی جهانی مرگ به فهمِ ملت‌های تحت سلطه از مستعمره‌سازی، استعمار نو و مدرنیته بستگی دارد که خود اینها می‌تواند به تقلید یا به رد اعمال انجام شده در مواجهه با مرگِ قدرت‌های غالب بیانجامد.

از وظایفِ اصلی هر جامعه‌ای این است که مرگِ اعضای آن جامعه را مدیریت کند. در این مدیریت ممکن است که نهادها و منابع فرهنگی را نیز درگیر خود کند. سوالی که در این میان مطرح می‌شود این است که در نتیجه مدرنیته و جهانی شدن تا چه اندازه ما نوعی از همگرایی را مشاهده می‌کنیم؟ قطعاً برخی همگونی‌ها در میان این جوامع وجود دارد؛ پزشکی شدن مرگ و عزاداری، صنعت آیین‌های تشییع و روان‌شناسانه کردنِ غم. اگرچه این دو مورد اخیر که از آنها صحبت به میان آمد در شرق نفوذ پیدا نکرده است. از سوی دیگر اگر چه برخی فرهنگ‌های قدیمی در کشورهای مختلف باقی مانده است، اما برخی نوآوری‌ها هم همچون جنبش آسایشگاه‌سازی در برخی جوامع مثل انگلوساکسون‌ها راحت‌تر ریشه دوانده است. اما قوانین در مورد مرگ‌های مشروع (اعدام، سقط جنین و مرگ آسان)، یا تعریف مرگ و اهدای عضو در میان کشورهای مختلف تنوع مختلفی هم دارد. اگر چه مطالعات مرگ از میان رشته‌ای بودن این حوزه برخوردار است، اما ادبیاتِ این مطالعات هیچ کمکی به شناسایی تفاوت‌های آیین‌ها و اعمالی که در قبال رویداد مرگ رخ می‌دهد کمک نکرده است. در هر صورتِ افرادی همچون آریس، بلونر، کلر و والتر معتقدند که مرگ در کشورهای مدرن توسطِ فرآیندهایی همچون پزشکی شدن، بوروکراسی‌شدن، سکولارشدن و خصوصی‌سازی شدن توصیف می‌شود. اگرچه برای یافتن چنین شباهت‌ها و تفاوت‌هایی نیازمند به مطالعات تطبیقی هستیم. اما در این میان تک‌نگاره‌هایی موجود است که به روشِ مرگ، جان دادن بیمارستانی، تدفین، سوزاندن، مرگ، عزاداری، آناتومی، اعتقادات پس از مرگ، صنعت آیین تشییع یا نهایتاً مطالعات مرگ در چین و ژاپن، کره جنوبی و برزیل پرداخته است که گاهاً نیز به دیگر کشورها تعمیم داده می‌شود که نه تنها کمکی به این گونه مطالعات نمی‌کند بلکه فرصت را برای تجزیه و تحلیل تطبیقی در روشن کردن خصوصیات ملی را نیز در نظر نگرفته است.

به نظر می‌رسد که تجزیه و تحلیل میان فرهنگی در مطالعات مرگ نادر و کمیاب است. مطالعاتی هم که موجود است بیشتر به صورت ضمنی و مشتمل بر مطالعه میان ملیتی آیین نماز تشییع جنازه یک کلیسا است یا نشان دادن عدم اضطراب مرگ در دانمارک. از سوی دیگر بیش از جامعه‌شناسی این انسان‌شناسی بوده است که از آگاهی‌های میان فرهنگی برخوردار است. (رجوع کنید به نوروود، گرین، داویس و لیوی). ما در این نوشتار بیشتر سعی در معرفی مطالعاتِ پیشین و اصلاحِ آنها داریم.

همانطور که در بالا به آن اشاره کردیم، مشخصه‌های مرگ و مردن کشورهای مدرن تحت ساختارهایی همچون شهرنشینی، عقلانیت، تقسیمِ اجتماعی کار، مهاجرت، خطر و فن‌آوری است. این ویژگی‌ها هستند که جهان مدرن را توصیف می‌کنند اما در این راه نیز چالش هایی وجود دارد که می‌تواند پاسخگویی‌های فرهنگی، نهادی یا فردی‌ای وجود داشته باشد.

در این مجموعه نوشتار کوتاه ما به مسائل زیر خواهیم پرداخت:

  • شهرنشینی و تقسیم اجتماعی کار
  • مهاجرت
  • عقلانیت
  • جامعۀ خطر
  • فن‌اوری اطلاعات

سپس به تاریخ شکل‌گیری و سازمان‌ها در پنج بند خواهیم پرداخت. فرهنگ از دیگر ابعادی است که به آن پرداخته خواهد شد:

  • فردگرایی و جمع‌گرایی
  • دین
  • سکولارشدن
  • مقررات مرزی
  • بیان‌گرایی
  • منزلت

و در آخر جریاناتِ جهانی از مواردی است که در این نوشتار به آنها پرداخته خواهد شد تا از خلل آنها به شباهت‌ها و تفاوت‌های برگزاری متفاوتِ مدیریت مرگ در کشورهای مختلف پی ببریم. این امر نه تنها به توضیحِ گوناگونی‌‌های منطقه‌‌ای، رده‌ای یا قومیتی در رویه‎های مرگ درون هر جامعۀ ملی، بلکه به توضیح هم شباهت‌ها و هم تفاوت‌ها در میانِ جوامع نیز کمک می‌کند.

*این نوشتار خلاصه‌ای از نظریاتِ تونی والتر است که در بخش‌هایی مطالعاتِ مرگ در ایران نیز با توجه نظریاتِ این محقق به آن اضافه می‌شود.

ایمیل نگارنده: Hajar.ghorbani64@gmail.com

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

قربانی، هاجر

مطالب نویسنده