گزارش روزنامه اعتماد از نشست مناسک در شهر

عاطفه شمس

مناسك به كمك مديريت شهري مي آيند
فقدان مشاركت مردم، مهم ترين مشكل توسعه نامتوازن

هشتاد و يكمين نشست يكشنبه هاي انسان شناسي و فرهنگ با عنوان «شهر و مناسك» روز يكشنبه در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات برگزار شد. در ابتداي اين نشست فيلم مستند «خون مردگي» ساخته محمد كارت به نمايش درآمد كه به نمونه اي از رفتارهاي اجتماعي در اجراي بعضي آيين ها در شهر شيراز اشاره داشت و نشان مي داد كه چگونه كاركردهاي بعضي از مناسك در شهرهاي بزرگ به بيراهه رفته و به جاي رفتن به سمت ايجاد ثبات، امنيت و صلح بيشتر به موقعيت هايي پرتنش تبديل مي شوند. در ادامه ناصر فكوهي، استاد دانشگاه و مدير موسسه انسان شناسي و فرهنگ با موضوع «نگاهي انسان شناختي بر مناسك در كلانشهرهاي مدرن» و فاطمه سيارپور، كارشناس ارشد انسان شناسي و معاون انتشارات و مدير مركز اسناد در اين موسسه، درباره «بدن در مناسك مدرن» بحث كردند. فكوهي با تاكيد بر اينكه در حال حاضر مديريت شهرها با سياستگذاري هاي كالبدي- فناورانه، امنيتي واقتصادي امكان پذير نيست گفت مناسك و آيين ها مي تواند به مديريت و هماهنگي در شهرهاي مدرن كمك كند. به عبارتي با درك دقيق و چندبعدي نظام ها و ساختارها و سازوكارهاي مناسك شهري، مي توان شرايط فعلي در شهرهاي مدرن را مديريت و آسايش و رفاه را براي ساكنان آن فراهم كرد.
    
    مناسك و آيين ها: چشم اندازهاي جديد براي مديريت هاي شهري
     ناصر فكوهي، استاد دانشگاه و مدير موسسه انسان شناسي و فرهنگ در چكيده سخنراني خود با عنوان «نگاهي انسان شناختي بر مناسك در كلانشهرهاي مدرن» كه در سايت اين موسسه قابل مشاهده است مي گويد «كلانشهرهاي مدرن مكان گرد هم آمدن ميليون ها انسان است. اين جمعيت هاي بزرگ اغلب داراي سبك هاي زندگي متفاوت، طرز فكر هاي مختلف و سلايق بسيار متفاوت هستند و به همين دليل روابط بسيار گوناگون و گاه حتي متضادي با فضا و زمان شهري برقرار مي كنند و نيازهاي شان بسيار از يكديگر متمايز است. شهرهاي مدرن بايد بتوانند در عين آنكه به اين نيازها پاسخ مي دهند و آنها را سازماندهي و مديريت مي كنند، از اين طريق به خصوص بر آن باشند كه تفاوت ها و تضادهاي ناگزير به تنش هاي شهري منجر نشود و براي شهر و شهروندان مشكل ايجاد نكند. همين طور بايد توجه داشت كه اين تفاوت ها هزينه هايي را به نظام شهري تحميل نكنند. از اين رو، در سياستگذاري هاي شهري اين مديريت به صورت هاي مختلف انجام مي گيرد. انسان شناسي در اين روند بسيار موثر است، زيرا اصل مطالعات انسان شناختي بر تفاوت هاي قومي، زباني، فرهنگي و غيره و لزوم توجه، احترام گذاشتن و بررسي آنها است. در اين زمينه مناسك و آيين ها كه از حوزه هاي مورد علاقه انسان شناسي است، اما اغلب تا امروز در جوامع كوچك غيرشهري درباره آنها تحقيق شده است، چشم اندازهاي جديدي را براي مديريت هاي شهري گشوده اند. چگونه مي توان از مناسك جديد شهري، جشنواره ها، مراسم گوناگون ملي، مذهبي، سياسي و غيره براي مديريت بهتر شهر و براي ايجاد هماهنگي ميان اين گروه هاي فرهنگي ناهمگن استفاده كرد و تجربه جهاني و تجربه ايران در اين زمينه چيست؟ اينها پرسش هايي هستند كه در اين سخنراني تلاش مي كنيم به آنها پاسخ دهيم. پايه هاي نظري اين بحث را ما در نزد متفكراني چون ترنر و شكنر در بحث مناسك و اجرا، و در نزد لوفبور، پير سانسو و ميشل دوسرتو در حوزه مطالعات شهري مي يابيم.
    
     مناسك و افزايش هماهنگي در شهرها
     فكوهي در آغاز بحث خود با اشاره به اينكه در حال حاضر مشغول انجام پروژه اي با موضوع مناسك در كلانشهرهاي مدرن است گفت بيشتر اوقات وقتي واژه مناسك را مي شنويم ذهن مان به سمت مراسم مذهبي مي رود در حالي كه مناسك در علوم اجتماعي معناي وسيع تري دارد. وي طرح مساله خود را اين گونه بسط داد كه در حال حاضر شهر هاي بزرگ، هم از لحاظ شمار و هم از لحاظ تراكم جمعيتي و روابط كاركردي در حال افزايش هستند و مديريت اين شهرها، صرفا با سياستگذاري هاي كالبدي - فناورانه (مهندسي وطراحي شهري و فناوري هاي شهري)، امنيتي (پليسي - مراقبتي)، يا اقتصادي (بازار و روابط رقابتي) امكان پذير نيست: در اين جا به مبحث آيين هاي شهري به مثابه يك رويكرد و يك فرآيند كه مي تواند به ما در مديريت و هماهنگي و اسايش و رفاه در شهر مدرن كمك كند، نگريسته مي شود. وي ضمن تعريف مناسك به گروهي از رفتارهاي انساني كه به صورت فردي يا جمعي، خود انگيخته يا سازمان يافته، در زمان و مكان هاي مشخص و تكرار شونده انجام مي گيرند و صحنه پردازي (ميزانسن) هاي خاصي را ايجاد مي كنند، ادامه داد انسان ها زماني كه در روابط با يكديگر و با محيط انساني و غير انساني در روابطي عموما از پيش معلوم قرار مي گيرند، تلاش مي كنند به يك سناريوي ذهني و به هدف يا اهداف مشخصي در قالب مادي يا غيرمادي برسند.
     مدير موسسه انسان شناسي و فرهنگ، با اشاره به اينكه بين مدرنيته و تراكم انساني رابطه معناداري وجود دارد به اين معنا كه هرچه مدرنيته افزايش پيدا كند خدمات شهري هم افزايش پيدا مي كند، افزود: نكته مهمي كه در اين ميان وجود دارد اين است كه در شهري مثل تهران ميزان گسترش آنقدر بالابوده كه شهر هم از جهت عمودي و هم از جهت افقي گسترش پيدا كرده است. در چنين تراكم جمعيتي فاصله ميان افراد كم و به همان اندازه تنش، استرس و مشكل زياد مي شود. اگرچه براي خدمت رساني بهتر ناگزير به اين تراكم هستيم اما به همان اندازه امكان وقوع خطر نيز ايجاد مي شود. بنابراين هر چه يك شهر جذاب تر شود خطر بيشتري نيز آن را تهديد مي كند مانند شهرهاي بزرگي مثل تهران، نيويورك و... .
    
    گونه شناسي مناسك شهري
     وي در ادامه به شرح گونه شناسي مناسك شهري پرداخته و افزود: مناسك در شهرهاي بزرگ و مدرن گونه هاي مختلفي دارند از قبيل «آيين هاي گذار» آن گونه كه وان جنپ مي گويد مثل تولد، بلوغ (پاگشايي)، ازدواج، مرگ در تمام سناريوها و گوناگوني هاي شان، كه جزو شناخته شده ترين آيين ها هستند و تقريبا همه فرهنگ ها آن را دارند. ترنر، شكنر و آپادوراي نيز از «آيين هاي واژگوني» مي گويند مثل جشن ها و جشنواره هاي روستايي و شهري (تغيير فضا و مكان ها از لحاظ كاركرد و كنشگران)، تظاهرات خياباني و خشونت هاي شهري (آسيب هاي اجتماعي، جنايت هاي سازمان يافته و تروريسم) . «آيين هاي سياسي بنيانگذار» را نيز كلود ريوير و امسل دسته بندي مي كنند كه جشن ها، رژه هاي ملي و سالگردهاي يادماني ذيل آن قرار مي گيرند. الياده، داگلاس، گيرتز و لوي استروس نيز از «آيين هاي ديني» نام مي برند مثل راهپيمايي هاي مذهبي، دسته هاي سوگواري، آيين هاي خاص نظير نخل گرداني و قاليشويي. «آيين هاي مدرن شهري» را بارت و مارك اوژه مطرح مي كنند مثل جشن موسيقي، جشن درهاي باز، پلاژ پاريس و شب هاي سفيد. لوفبور، هاروي، بارت، هانرتز و اوژه «آيين هاي روزمرگي» را در قالب حركت شهري، حركت كاري، سفرهاي چرخه هاي (خانه، وسيله نقليه، كار، وسيله نقليه، خريد، قدم زدن، خانه)، پرسه زني در شهر و فرآيندهاي كار اداري يا خدماتي (انجام يك اقدام شهري، خريد سازمان يافته و...) تعريف مي كنند. «آيين هاي بازنمايي در ادبيات و سينما و ساير هنرها» نيز كه توسط بورديو، فوكو، بودريار، دريدا، ژان روش، ميشل ليريس و مارشال برمن مطرح مي شود به مناسك خيالين يا بازنمايي مناسك در نظام هاي تصويري، هنري، متني و... مي پردازد و «آيين هاي نمادين و نشانه شناختي» كه توسط بارت، پير نورا و پيتر برك مطرح مي شود به اين معنا است كه مناسك به مثابه يادمان هاي نشانه اي و نظام هاي حافظه و هويت ساز و تاريخ ساز عمل مي كنند.
    
     چگونگي استفاده از مناسك براي بهبود نظام هاي شهري
     فكوهي در ادامه ضمن تصريح آيين زندگي روزمره اضافه كرد: ساده ترين آيين زندگي روزمره راه رفتن است، اينكه افراد در خيابان ها، فروشگاه ها، اماكن شلوغ و... به گونه اي راه بروند كه به هم برخورد نكنند و به عبارتي حركت شان با يكديگر تنظيم شود خودش جزو مناسك شهري است كه معمولابه آن توجه نمي شود و همه فكر مي كنند اين برخورد نكردن يك امر عادي است. وي همچنين فضاي مناسكي را در دو بخش توضيح داده و گفت فضا هاي فيزيكي (نظام ايستا / سخت) در تقسيم بندي كالبدي: (فضاهاي باز، نيمه باز و بسته) و فضاهاي تعاملي (نظام پويا/ نرم) در تقسيم بندي (عمومي، نيمه عمومي، خصوصي) قرار مي گيرند. مدير موسسه انسان شناسي و فرهنگ در جمع بندي سخنان خود ضمن پاسخ به اينكه چگونه مي توان از مناسك براي بهبود نظام هاي شهري استفاده كرد، گفت با درك دقيق و چندبعدي نظام ها و ساختارها و سازوكارهاي مناسك شهري، ايجاد امكان براي نظام هاي پوياي اجتماعي براي بالابردن خلاقيت و پويايي اين مناسك و ايجاد هماهنگي آنها با يكديگر و بهره برداري از مناسك براي تبديل نظام هاي چند گانه به نظام هاي يگانه، نمونه هاي واحد به بي نهايت، اشكال و محتواهاي ثابت به اشكال و محتواهاي دايما متغير، ايستايي هاي كالبدي، فضايي و زماني و نمادي به پويايي هاي چندكاركردي، مي توان شرايط فعلي در شهرهاي مدرن را مديريت و آسايش و رفاه را براي ساكنان آن فراهم كرد. وي افزود كه به عنوان نمونه نمي توان افراد را هميشه آزاد گذاشت تا به خيايان ها بروند و شادي كنند، سرود بخوانند يا موسيقي بنوازند يا به هرجايي كه گل و سبزه بود، بروند ولي مي توان مناسك و مراسم هايي را برپا كرد تا در روزي خاص كاري را انجام دهند و هيجان خود را تخليه كنند تا در مواقع ديگر دست به تخريب نزنند همان طور كه در برخي از كشورها مراسمي خاص وجود دارد كه افراد مجازند در آن روز از مجسمه هاي شهر بالابروند.
    
    بدل شدن سيستم هاي درد به لذت در دوران مدرن
     در پنل بعدي اين نشست فاطمه سيارپور كارشناس ارشد انسان شناسي و معاون انتشارات و مدير مركز اسناد موسسه انسان شناسي و فرهنگ تعاريف متعددي از مناسك ارايه داد. وي با اشاره به اينكه مناسك در زبان فارسي متداول بيشتر معناي مذهبي (اسلامي) دارد و تعريف ها و مفاهيم جديد با رويكرد علمي و انسان شناختي، كمتر بدان وارد شده است تاكيد كرد بنابراين نياز به بازتعريف جامع تري در معناي اين واژه وجود دارد و افزود: البته واژه آيين تا حدي جايگزين منسك شده است. سيارپور انواع مناسك را نيز به نقل از كاترينا بل تشريح كرد كه مناسك گذار يا مناسك بحران هاي زندگي، مناسك و مناسبت هاي تقويمي و يادبودي، مناسك مبادله يا مشاركت، مناسك مصيبت و اندوه، مناسك روزه داري، ضيافت ها و جشنواره ها و مناسك سياسي. وي سپس به بحث اصلي خود «بدن و مناسك» پرداخته و گفت بدن به مثابه نقطه مركزي، محوري و كانوني مناسك است، به عبارت ديگر مناسك شهري با زمينه بدني است. به گفته ِالر، يك منسك نوعا شامل چندين ژانر كنش، از زبان تا آرامش و سكوت، تا هنرهاي تجسمي (ماسك ها، نقاشي بدن، اشياي مقدس گوناگون) و غذا و هر تعدادي از ساير عناصر را شامل مي شود. وي همچنين اجزاي مناسكي در ارتباط با بدن را تحرك، تغذيه، حركات بدني، زبان، حمل اشيا، شنوايي و لامسه دانست و در توضيح استحاله سيستم درد به سوي سيستم لذت در دوران مدرن افزود: يكي از نتايج پايه گذاري سكولاريزاسيون در سيستم غربي مبتني بر انسان گرايي، بدل شدن سيستم هاي درد به سوي لذت بود: به همين دليل بدن ديگر نفي نمي شود بلكه برجسته مي شود. از همين جا مناسك شادي به وجود مي آيد كه بدن را هرچه بيشتر در لذت تعريف مي كند. البته اين بدان معنا نيست كه ديگر مناسك درد يا غم وجود ندارد بلكه بدان معناست كه مناسك شادي (كارناوال) با گستردگي روزافزون خود با برجستگي بدن بر اساس يك سري از پديده هاي حسي و زيستي مبتني بر حواس چشايي، بويايي، ديدياري، لامسه و شنوايي هر چه بيشتر رويكردي شادي آور به مناسك مي دهد و اين مساله دستاورد دوران مدرن است كه خود را در شهر نشان داده است. در پايان اين نشست، زماني به پرسش و پاسخ اختصاص يافت و سخنرانان به سوالات حضار در باب موضوع جلسه پاسخ دادند.
    
    
 روزنامه اعتماد، شماره 3503 به تاريخ 26/1/95، صفحه 7 (سياست نامه)

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

فکوهی، ناصر / مدیر انسان شناسی و فرهنگ

مطالب نویسنده