تاریخچه مطالعات مرگ و مردن (همراه پاور پوینت)

امیر حسین جدیدی

تولد مرگ پژوهی(Thanatology) به عنوان یک بحث دانشگاهی به دهه 1950.م میلادی باز می گردد. از این جریان بازگشت به مفهوم مرگ، به عنوان "جنبش مرگ آگاهی" (death awareness movement) نام می برند که دوکا[1](2003.م) آن را این گونه معنی می کند:

« عبارت جنبش مرگ آگاهی اشاره ای است به شبکه ای از افراد، گروه ها و سازمان های پراکنده و در عین حال مرتبط با یکدیگر. افراد و گروه هایی که در این شبکۀ گسترده با هم در ارتباط هستند بر موضوع واحدی تمرکز دارند (هرچند که اهداف، مدل ها و روش های یکسانی را دنبال نکنند)؛ یعنی مردن، مرگ و عزا» (doka,2003: 50).

دوکا در ادامه به نقطۀ آغاز این جریان اشاره دارد که پایان بخش دورۀ به اصطلاح انکار مرگ  است و آن را اجلاس کوچکی از روانشناسان می داند که تحت سرپرستی هرمان فیفل[2] در سال 1956.م برگزار شد. وی سپس اشاره می کند که در طول نیم قرن حجم عظیمی از متن علمی و کلاس ها، دوره ها و مدارج دانشگاهی پیرامون مرگ و مردن به وجود آمده است است.

اما پاین[3] (برگزار کننده نخستین دوره دانشگاهی مرگ و مردن در دانشگاه دارتموت) در همین ارتباط آغازگر این جریان را مربوط به متونی می داند که پیرامون مرگ و مردن در دهۀ بعد از جنگ جهانی پدید آمده اند و به طور مشخص به  پژوهش تجربی- جامعه شناختی ویلیام کیفارت[4] در سال 1950.م و رمان آرتور سنت جان[5] در سال 1948.م اشاره می کند(pine, 1977: 60).

اما آنچه مشخص است کتاب "معنی مرگ"[6] از هرمان فیفل(1959.م) که به صورت مجموعه مقالاتی پیرامون مرگ گردآوری شده است، شکنندۀ تابوی بازگشت مطالعات مرگ به دانشگاه است. از آثار تأثیرگذار و برجسته ای که در این حوزه پدیدآمده و هرکدام آغازگر فصلی جدید از این رشتۀ نوظهور دانشگاهی بوده اند می توان به این موارد اشاره کرد: "مرگ، اندوه، و سوگواري"[7] به قلم جئوفري گورر[8](1965.م)؛ "آگاهی یافتن از مردن"[9] تحقیق استروس و گلیزر[10](1965.م)؛ "درباب مرگ و مردن"[11] از الیزابت کوبلر راس[12] (1969.م)؛ "انکار مرگ"[13] از ارنست بکر[14](1974.م)؛ "مرگ، جامعه و تجربه بشری"[15] از رابرت کاستنباوم[16] و "هنگامۀ مرگ ما"[17] از فیلیپ آریس[18] (1983.م).

در زمینۀ نشر می توان به نشریۀ امگا (OMEGA) اشاره داشت که از سال 1966.م  نخست به صورت یک خبرنامه و سپس نشریۀ علمی تا به امروز فعال بوده و یکی از مراجع اصلی مقاله های نوشته شده در این حوزه است. هانلور[19] نیز در 1977.م نشريه جديدي به نام "مرگ شناسي"[20] منتشر نمود نام اين نشريه بعدها به "مطالعات مرگ"[21] تغيير کرد.

 از مراکز مهم مربوط به مطالعات مرگ و مردن نیز می توانیم  مرکز "مطالعات مرگ، مردن و رفتار مرگ آور"[22] که در آوریل 1969.م توسط رابرت کاستنباوم(مؤسس نشریۀ امگا) در دانشگاه واین[23] تأسیس شد و مرکز دیگری در دانشگاه مینسوتا[24] تحت هدایت رابرت فولتون[25] (جولای 1969.م) را نام ببریم. در اروپا نیز مجموعۀ "مرکز مطالعات مرگ و جامعه"[26] دانشگاه بس[27] در انگلستان فعالیت گسترده ای دارد.

علاوه بر مقالات و کتاب های متعدد در زمینۀ مرگ و مردن دائره المعارف هايی نيز با موضوع مرگ و مردن به چاپ رسیده است: دائره المعارف مرگ[28]، ويراستۀ رابرت کاستنباوم (1989.م)، دائره المعارف پديده ها و باورهاي پس از مرگ[29]، ويراستۀ جيمز لويس[30](1995.م): چاپ بعدی اين دائره المعارف در سال 2001.م تحت عنوان "مرگ و کتاب آخرت: دائره المعارف مرگ، تجربه نزديک  به مرگ و حيات پس از مرگ"[31] روانه بازار نشر شد. جديدترين دائره المعارفی که در حوزه مرگ منتشر شده، دائره المعارف مرگ و مردن ويراستۀ کسِل، ساليناس و وينز[32] است که در 2005.م روانه بازار شد(doka,2003:50-56).

در پایان این تاریخچۀ مختصر از مرگ شناسی، با نگاهی به نمودار ترسیمی فولتون و همکاران وی میزان رشد تحقیقات و مباحث مرگ و مردن در جامعۀ دانشگاهی را راحت تر در می یابیم. در این نمودار به صورت واضحی آغاز مطالعات در دهۀ 1950.م و رشد تصاعدی آن تا دوران ما به تصویر کشیده شده است.

نگاه کنید به ضمیمه ورد

 Scientific and academic literature on death by year of publication (adapted from Fulton, Reed, & Thielen, 1981.)

 

 

 

 

موضوعاتی که در این مطالعات مطرح و دنبال شده اند را می توان در شاخه های متعددی تقسیم بندی کرد. به طور کلی، پژوهش درباره مرگ شامل موضوعات ذيل مي شود: تحليل های جمعيت شناختی از ميزان مرگ و مير؛ اميد به زندگی؛ سبب شناسی بيماری؛ مطالعات مربوط به نوع نگاه به اضطراب و نگرانی در خصوص مرگ و ترجيحات و سلائقی که در زمينه مراسم خاکسپاری وجود دارد؛ اوتانازی؛ حق تصرف در جسم؛ تحليل قوم نگارانۀ رفتار مربوط به تدفين؛ تاريخ و بوم شناسي گورستان ها؛ تحليل رفتار پرسنل پزشکی با بيمار؛ تحليل تاريخي تحولات مربوط به آخرت شناسي؛ شکل تدفين؛ رفتار خاکسپاری؛ رفتار مربوط به مردن؛ رفتار مربوط به پرسنل پزشکی نسب به بيمارانی که در لحظات پايانی زندگی هستند و مطالعات بين فرهنگي مربوط به رفتار مرتبط با مرگ.

 

حال بعد از نگاهی مختصر به تاریخچه مرگ شناسی، به معرفی سه نفر از اندیشمندان و نویسندگان همراه با مهمترین آثارشان در این حوزۀ مطالعاتی می پردازیم. هرمان فیفل به عنوان بنیانگذار(با قدری تسامح) و اثر تابو شکن وی به نام "معنای مرگ"، ارنست بکر اندیشمند پرحاشیه و در عین حال تحول بخش با کتاب موفقش یعنی "انکار مرگ" و در نهایت مایکل کرل[33] به عنوان یکی از استادان و محققین متأخر مرگ شناسی و اثر شیوا و کاربردی وی "پایان:جامعه شناسی مرگ و مردن"[34].

 

هرمان فیفل

  • هرمان فیفل چهارم نوامبر 1915.م در نیویورک متولد شد و بیستم ژانویه 2003.م در لوس آنجلس کالیفرنیا درگذشت.
  • وی پس از آموزش کارشناسی روانشناسی در دانشگاه شهر نیویورک، درسال 1939.م موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد از دانشگاه کلمبیا شد.
  • وقوع جنگ جهانی مانع از ادامه تحصیل وی شد.
  • در سال 1942.م به نیروی هوایی پیوست و به عنوان روانشناس به افسران جنگ مشاوره ارائه داد.
  • در سال 1948.م دکترای خود را در دانشگاه کلمبیا کسب کرد.
  • در سال 1950.م به گروه مشاوران آسیب دیدگان جنگ در کانزاس پیوست و در سال 1954.م در کلینیک روانشناسی هیگن در لوس آنجلس به فعالیت ادامه داد.
  • در سال 1954.م مهم ترین اثر خود یعنی "معنای مرگ" را تحریر کرد.
  • از سال 1956.م تا زمان بازنشستگی در سال 1992.م به فعالیت در عرصه آکادمیک(دانشگاه کالیفرنیا) و کلینیک های روان درمانی ادامه داد.

فیفل از پیشگامان شکستن تابوی بحث های علمی درباره مرگ است. تلاش های وی معطوف به این بوده است که چگونگی برخورد مردم با مرگ، عزاداری و تجربه مرگ در زندگی، به بررسی علمی درآید. به گفته خودش انفجار بمب اتمی در خلال جنگ جهانی و از دست دادن مادرش در سال های بعد از جنگ، دو عاملی بوده اند که وی را به مطالعات مرگ علاقه مند ساخته اند. این روانشناس آمریکایی به عنوان تنها کسی که در دهۀ 1950.م به مطالعات مرگ متمرکز شده بود، 125 مقاله و دو کتاب در آن دوران تحریر کرد. مهم ترین گرایش های وی در زمینه های نگرش به مرگ، اضطراب مرگ و مقابله با بیماری های مرگ آور بوده است که بیشترین تأثیر را در مطالعات مرگ بعد از خود برجای گذاشته است. مهم ترین اثر وی و در واقع کتابی که به باور برخی صاحب نظران تابو شکن بحث های پیرامون مرگ و مردن در محافل دانشگاهی و علمی است "معنای مرگ" نام دارد. این کتاب برآمده از ایدۀ مشترکی است که آغازگر نهضت یا جنبش مرگ آگاهی در نیم قرن بعد از خود شد.  کتاب معنای مرگ مجموعه ای است از مقالات و تحقیقات هرمان فیفل و محققانی از جامعه شناسی، روانشناسی، انسانشناسی...در واقع این اثر دریچه ای است که بر روی مسئله مرگ باز شده است.

در فصول مختلف کتاب مباحث زیر طرح شده اند:

ترس از مرگ، وجودگرایی و مرگ، اجتناب از مرگ در مباحث علمی و فرهنگ عامه، کودکان و درک شان از مردن در طی فرآیند تربیت اجتماعی شان، نگرش به مرگ در افراد سالم (روحی) و افراد بیمار از نظر روحی، هنر مدرن و مدرنیته و بازنمایی مرگ، کاربرد اجتماعی مراسم تشییع، عزاداری و سوگ، مذهب و مرگ، فاکتورهای شخصی مؤثر در درک از مرگ و صبوری نسبت به مرگ نزدیکان، رفتار فرد محتضر، پزشکی و مرگ و مرگ بیمارستانی... (lamers, 2012:64-78).

ارنست بکر

  • متولد 27 سپتامبر 1924.م در ماساچوست آمریکا و فوت بر اثر بیماری سرطان در 6 مارس 1974.م در برنابی کانادا.
  • در سال 1960.م دکترای خود را با تز "ریاضت: یک چالش عقلانی" (Zen: A Rational Critique) از دانشگاه سیراکوز در رشتۀ انسان شناسی فرهنگی اخذ کرد.
  • از سال 1960.م تا 1974.م به طور بی وقفه ای به تولید آثار و کار علمی پرداخت، هرچند در این مدت مدام در چالش با جامعه علمی بود و مدام در مهاجرت به سر برد.
  • در سال 1962.م در پی اختلافات علمی با گروه، از دانشگاه اخراج شد.
  • در سال 1965.م در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی به عنوان انسان شناس فرهنگی مشغول به تدریس شد.
  • از سال 1967.م در دپارتمان وزارتی سانفرانسیسکو به تدریس روانشناسی پرداخت.
  • در سال 1969.م در اعتراض به سرکوب دانشجویان از کار استعفا داد و به کانادا مهاجرت کرد.
  • چهار سال آخر عمرش در دانشگاه سیمون فریزر ونکوور به تدریس پرداخت.
  • مهم ترین اثر وی یعنی "انکار مرگ" بعد از فوتش، یعنی سال 1974.م جایزۀ پولیتزر را در بخش کتاب های غیر داستانی کسب کرد.

بکر به عنوان یک نویسنده و متفکر بین رشته ای چندین کتاب در ارتباط با انگیزه و رفتار بشر به رشتۀ تحریر درآورده است. او بر اين باور بود كه كاوش هاي روانشناسي ناگزير در جايي به بن بست مي رسند و از آن پس نظام هاي اعتقادي هستند كه براي ارضاي روان انسان به كار مي آيند. به سبب گستردگي ديدگاه و پرهيزي كه از ويژه گرايي موجود در علوم اجتماعي داشت، در دهۀ آخر عمر خود فردي مطرود از جوامع آكادميك بود و تنها در سال  1974.م و دو ماه بعد از مرگش بود كه با به دست آوردن جايزۀ پوليتزر  براي کتاب انکار مرگ به شکلی گسترده شناخته شد. نخستین تلاش وی در ارتباط با درک رفتار بشر درکتاب "تولد و مرگ معنا"[35] (1962.م) شکل می گیرد. وی در این کتاب به دنبال آشتی دادن دو جنبۀ ذهنی و بدنمندی انسان است. بکر بر این باور است که انسان از با تولد معنا ظاهر می شود و در واقع برخلاف موجودات دیگر در دو جهان کاملاً متضاد زیست می کند: طبیعی و فراطبیعی، ماده و معنا و میانه ای از حیوانیت و الوهیت. در بازنشر این کتاب(1971.م) وی بحث خود را به ترس انسان از مرگ منتهی می کند؛ ترسی که هم از معنا نشأت دارد و هم از بدنمندی و تأکید بکر بیشتر بر همین معنای مرگ (که تعریف شده در جامعه و نزد فرد است) معطوف می گردد.

اعتراض وی به علوم اجتماعی آن بود که سعی دارد همان متد تجربی علوم طبیعی را با موضوعیت انسان پیاده کند. بکر استدلال می کرد که هیچ معنای فردی جهانشمولی از انسان نمی توان سراغ داشت و هر انسانی در زمینۀ فرهنگی منحصر به فردی هویت می یابد و به همین علت درک رفتار یک انسان نیازمند مطالعۀ او در متن اجتماعی است، به عبارت دیگر مطالعات انسانی باید شامل محیط فرهنگی و اجتماعی باشد که افراد در آن زاده شده و هویت می یابند.

اما مهمترین اثر ارنست بکر همان کتاب "انکار مرگ" است که طی آن نظریۀ مفصل خود را پیرامون طرد معنای مرگ به کمک آفرینش معانی در قالب اسطوره ها و قهرمان سازی ها شرح می دهد. پروژۀ نامیرائی[36]، قهرمان گرایی[37]، نظام های قهرمانی[38]، دوآلیسم بدن و نمادها (معنا) و انکار مرگ از طریق واپس زنی[39] تمدن از جمله مفاهیمی است که وی در این کتاب طرح و بحث می کند. كتاب انكار مرگ نوشتار روانشناسانه و فلسفي است كه عمدتاً بر مبناي آثار سورن كييركگارد[40]، زيگموند فرويد[41] و اتو رنك[42] بنا نهاده شده است و در فصل هایی از آن به صورت مستقیم آراء این اندیشمندان را مورد مداقه قرار داده است(وبلاگ ذهن و مغز[43]).

در یک برداشت کلی، بحث مفصل این کتاب پیرامون مرگ و انکار آن شکل پذیرفته و مکانیسم های انکار و واپس زنی مرگ از نظرگاه بکر مورد بحث قرار می گیرد. به باور این اندیشمند تمام تمدن بشر با موتور محرکه ای به نام ترس از مرگ در حرکت است. انسان با ساخت نمادها، معانی، تمدن، اسطوره سازی و قهرمان گرایی در پی هست یافتن ابدی و جاودانگی است. این پروژۀ نامیرایی منتهی به این می شود که انسان از بی معنایی زندگی دور بماند و از ترس ذاتی خود(مرگ) در امان باشد (وبگاه رسمی بنیاد ارنست بکر[44]).

مایکل کرل

  • متولد ژانویه 1949.م در سیاتل و درگذشت بر اثر بیماری قلبی در مارس 2015.م.
  • سال 1971.م اخذ مدرک تکمیلی در رشته جامعه شناسی از دانشگاه دورتموث.
  • سال 1976.م اخذ مدرک دکتری در رشته جامعه شناسی از دانشگاه استنفورد.
  • وی بین سال های 1977.م تا 2015.م در دانشگاه ترینیتی فعالیت داشت و به تدریس می پرداخت.
  • وب سایت   “A Sociological Tour Through Cyberspace”در زمینۀ آموزش مجازی را راه اندازی کرد که بیش از 1 میلیون بازدیدکننده و کاربر از حدود صد کشور داشته است.
  • در این سایت به صورت مبسوطی پروژه های درسی و تحقیقی ایشان در حوزۀ مرگ و مردن به صورت یک پروندۀ اینترنتی مورد بحث قرار گرفته است.
  • موضوعات مورد علاقه ایشان روانشناسی اجتماعی، جامعه شناسی زمان و کهنسالی، مطالعات مرگ و مردن، تحولات ازدواج و خانواده بوده است (وبگاه رسمی دانشگاه ترینیتی[45]).

این استاد دانشگاه یکی از نسل پنجمی های مطالعات مرگ و مردن محسوب می شود که در سراسر دنیا و مراکز متعدد علمی به مطالعه و پژوهش در این حوزه مشغول هستند. مهم ترین اثر وی در ارتباط با این حیطه، "پایان: جامعه شناسی مرگ و مردن" نام دارد. کرل در این کتاب با این استدلال که مرگ نیروی مرکزی شکل دادن به زندگی اجتماعی و قواعد آن است، سعی دارد با تلفیق انسانشناسی، مذهب، سیاست، فلسفه، علوم طبیعی، اقتصاد و روانشناسی به یک چشم انداز وسیع جامعه شناختی در روابط متقابل مرگ و زندگی دست یابد.

کرل سعی دارد نشان دهد که چگونه مرگ به تغییر اجتماعی کمک می کند و چگونه معانی مرگ در خدمت کارکردهای نهادی جامعه قرار دارد. وی در چارچوب اجتماعی با دیدگاهی روانشناختی به تجزیه و تحلیل موضوعاتی چون سالمندی، خودکشی، غم و اندوه و اخلاق پزشکی می پردازد.

بحث های دیگری که در این کتاب به آن ها پرداخته شده است عبارتند از: بررسی تأثیر بیماری ایدز بر اعتماد اجتماعی، استفاده دولت از نمادگرایی مرگ، کسب و کارهای پیرامون مرگ، اقتصاد سیاسی و نظامی گری های مبتنی بر آن و مرگ در فرهنگ عامه مردم ( وبگاه آمازون[46] و [47]legacy.com)

 

 

منابع :

 

  • Doka, Kenneth J. 2003. "The Death Awareness Movement: Description, History, and Analysis." pp. 50 - 56 in The Handbook of Death and Dying, edited by C. D. Bryant. Thousand Oaks, CA: Sage.
  • Pine, Vanderlyn R. 1977. "A Socio-Historical Portrait of Death Education." Death Education 1:57 - 84.
  • William M. Lamers Jr.2012. "Herman Feifel, The Meaning of Death." Mortality: Promoting the interdisciplinary study of death and dying Volume 17, Issue 1:64 - 78.

 

 

[1]  Kenneth .J Doka

[2] Herman Feifel

[3] Vanderlyn .R Pine

[4] William M. Kephart

[5] Arthur St. John

[6] The Meaning of Death

[7] Death, Grief, and Mourning

[8] Geoffrey Gorer

[9]  Awareness of Dying

[10] Barney Glaser, Anselm Strauss

[11] On Death and Dying

[12] Elizabeth Kubler Ross

[13] The  Denial of Death

[14] Ernest Becker

[15] Death, Society, and Human Experience

[16] Robert Kastenbaum

[17] The Hour of Our Death

[18] Philippe Aries  

[19] Hannelore Wass

[20] Death Education

[21] Death Studies

[22] Dying, Death, and Lethal Behavior

[23] Wayne State University

[24] University of Minnesota

[25] Wayne State University

[26] Centre for Death and Society

[27] Bath University

[28] Encyclopedia Of Death

[29]The Encyclopedia of Afterlife Beliefs and Phenomena

[30] James R. Lewis

[31] The Encyclopedia of Death, Near Death, and Life after Death

[32] Cassell, Salinas, and Winn

[33] Michael C. Kearl

[34] Endings: A Sociology of the Death and Dying

[35] The Birth and Death of Meaning, 1962

[36] Immortality project

[37] heroism

[38] hero systems

[39] repression

[40] Soren Kierkegaard

[41] Sigmund Freud

[42] Otto Rank

[43] http://mind-and-brain.blogfa.com/post-7.aspx , date of referral:18/11/2015

[44] http://ernestbecker.org/?page_id=123  , date of referral:20/11/2015

[45] https://new.trinity.edu/faculty/michael-c-kearl , date of referral:27/11/2015

[46] http://www.amazon.com/Endings-A-Sociology-Death-Dying/dp/0195045157 , date of referral: 27/11/2015

[47] http://www.legacy.com/obituaries/sanantonio/obituary.aspx?pid=174343073 , date of referral: 27/11/2015

پیوستاندازه
فایل 31232-4.docx251.36 KB
فایل 31232-4.pptx2.57 MB

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی