فضای شهری و سالمندان

زکیه دهقانی سانیچ

چکیده
پاسخگویی به نیازهای روانی و اجتماعی سالمندان و تامین فرصت های لازم جهت برقراری تعاملات با دیگر گروه های سنی و اجتماعی، مستلزم وجود مکانی کالبدی است. و فضای عمومی شهری با توجه به پتانسیل هایش مکان مناسبی برای پاسخ به این جنبه از نیازهای سالمندان در جوامع شهری محسوب می شود. با توجه به این پتانیسل ها از یکسو و افزایش روز افزون جمعیت سالمندان و لزوم توجه بیشتر به نیازهای این گروه از سوی دیگر، مقاله حاضر به بررسی نقش فضاهای عمومی شهری در حفظ و تداوم حیات جمعی سالمندان می پردازد. روش بررسی در مقاله حاضر مبتنی بر مطالعه کتابخانه ای و اسنادی می باشد و نتایج تحقیق نشان می دهد که بعد کالبدی  فضای عمومی شهری یکی از مهمترین عواملی است که باعث معنا دار شدن فضای شهری برای سالمندان می گردد.
مقدمه و طرح مساله
فضاي شهري را فرآيندي اجتماعي ـ مكاني مي‌دانند كه تمام ساختمان‌ها، اشيا، فضاهاي محيطي و شهري و نيز افراد، رويدادها و روابط ميان آن‌ها را در بر مي‌گيرد. [تقي‌زاده، 1386:176] فضاي شهري به مفهوم صحنه‌اي‌ست كه فعاليت‌هاي عمومي زندگي شهري در آن‌ها به وقوع مي‌پيوندند. خيابان‌ها، ميدان‌ها و پارك‌هاي يك شهر فعاليت‌هاي انساني را شكل مي‌دهند. سالمندی به سال‌های نزدیک یا پیشی‌گرفته از میانگین طول عمر بشر اشاره دارد. حضور سالمندان در شهر به میزان زیادی وابسته به فضای عمومی شهری است که مناسب این گروه سنی باشد چرا که افراد سالمند قابلیت‌های احیاشونده ی محدودی دارند ، اگر فضای عمومی شهری مناسب حضور این گروه سنی نباشد ، آسیب های فیزیکی و روانی زیادی به این گروه وارد می شود.
یافته های تحقیق 
شهر تركيبي از فضاهاي خصوصي و فضاهاي عمومي‌ست كه به گونه‌اي پيچيده در يكديگر تداخل يافته‌اند. فضاهاي خصوصي (برخلاف شيوه‌ي زيست روستايي) در فاصله‌اي اندك از فضاهاي عمومي قرار گرفته‌اند و به اين ترتيب افراد مي‌توانند به سرعت در اين فضاها، جابه‌جا شوند. اين امر مي‌تواند هم نوعي امتياز، هم نوعي مشكل در شهر به حساب آيد. امتياز از آن رو كه فرد مي‌تواند خصوصي بودن را براي خود انتخاب كند و تنها در موارد علاقه‌مندي خود وارد فضاهاي عمومي شود. اما مشكل از آن جا ناشي مي‌شود كه به هر دليل خصوصي بودن فضاها نتواند در برابر نفوذ فضاهاي بيروني تاب آورد و افراد ناچار باشند به رغم علاقه‌ي خود دائماً فضاهاي عمومي يا اثرات بيروني فضاهاي خصوصي (مزاحمت‌هاي همسايگي) را تحمل كنند. [فكوهي، 1383:244] سالمندان از جمله گروه هاي اجتماعي هستند که به دليل شرايط سني و کاهش نسبي فعاليت هاي کاري، اوقات فراغت بسيار دارند و امکان استفاده آن ها از فضاهاي شهري براي انجام فعاليت هاي اختياري و اجتماعي بيش از ديگر اقشار جامعه است. فضاهاي باز شهري ، فضاهایی هستند که سالمندان براي گذران اوقات فراغت، پياده روي و غيره به آن  مراجعه مي کنند. شهر از عوامل و اجزای مختلفی تشکیل می گردد که این عوامل در قالب دو گروه کلی قابل تقسیم بندی است:
الف) عناصر کالبدی شهر نظیر ساختمانها و زیرساختهای شهری 
ب) عوامل فرهنگی و اجتماعی یک شهر، نظیر مناسبات فرهنگی، سیاسی و … ویژه آن شهر
فضای شهری بعنوان یکی از عناصر هویتی یک شهر که بر تمامی عوامل و عناصر یک شهر تاثیر گذار است عنصری تک بعدی نبوده و دارای دو فاکتور حیاتی خود بعنوان فرم و کارکرد است. با چنین نگرشی به شهر و فضاهای شهری می توان تاثیرات متقابل شهر و فضاهای شهری بر یکدیگر و بر شهروندان (در این مقاله سالمندان) را مورد بررسی قرار داد. از یک طرف فضاهای شهری بدلیل جوانب فیزیکی و کالبدی خود، نوعی فضای نمادین، اداراکی، مادی و حقیقی است که که با شهر و کالبد شهر پیوندی عمیق دارد و بنابراین یک فضای شهری فضایی است که عنصری هویت بخش از یک شهر تلقی می شود؛ بطوریکه اغلب شهرهای بزرگ را می توان بواسطه فضاهای شهری آن بازشناخت. از طرف دیگر نقش کارکردی فضاهای شهری بعنوان مکان فعالیت های عمومی و عرصه تعاملات شهری، از دیرباز تا کنون همواره وجود داشته است؛ بطوریکه فعالیتهای مردم هر عصر را می توان توسط فضاهای شهری آنها بازشناخت و یا بالعکس فضاهای شهری را بواسطه فعالیتها و علایق شهروندان معرفی نمود. فعالیتهای انسانی در عرصه اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، ضامن بقای زندگی جمعی و حس شهروندی است که بواسطه فضاهای شهری گسترش و تجلی می یابد؛ بعبارتی فضای شهری مکانی است که مناسبات چهره به چهره، تظاهرات سیاسی و حتی جشن های عمومی در آنجا برگزار می شود و بواسطه حضور همین فعالیت ها می تواند مفاهیمی چون مشارکت شهروندی، جامعه مدنی و … را در بر گیرد. حیات مدنی یا مدنیت نیز چیزی جدای از مردم، مشارکت آنان و روابط انسانی، اجتماعی آنها نیست که نماد سازنده آن فضای شهری است. سالمندان بخشی از شهروندان آسیب پذیر هر شهر هستند که باید در ساختن شهر و ایجاد فضاهای مختلف شهری به وضعیت رفاهی آنان توجه ویژه شود. از آنجا که سالمندان به دلیل فراغت بیشتر و انجام فعالیت های فیزیکی همچون پیاده روی، زمان بیشتری از اوقات خود را خارج از محل سکونت و در فضاهای شهری سپری می کنند، مناسب سازی فضاهای شهری عمومی با توجه به ویژگی های جسمی، روانی و اجتماعی سالمندان ، حرکت مستقل و آسان افراد را در محیط میسر می کند. مناسب سازی فضای شهری ، به فراهم شدن زمینه برقراری روابط اجتماعی، مشارکت شهروندی و فعالیت های سازنده  نیز کمک می کند. سالمندان به دلايل جسمي و روحي به فضاهاي شهري و تحرك و تعاملات اجتماعي بسيار نيازمندند. متاسفانه اغلب فضاهای عمومی شهری براي تردد سالمندان مناسب سازي نشده است و اين مشكلي است كه هر روز اين قشر از جامعه با آن روبرو هستند. مهم ترين هدف از مناسب سازي محيط براي سالمندان‌، فراهم ساختن امكانات و تسهيلات براي جبران محدوديتهاي جسمي و رواني سالمندان و به حداكثر رساندن بازده قابليتهاي محدوده شده آنان است.
سالمندان نمي توانند به راحتي وارد اجتماع شوند. مشكل مناسب سازي عبور و مرور به عنوان يكي از عمده ترين مشكلات سالمندان مطرح است و در حال حاضر بسياري از اماكن عمومي،‌معابر ، خيابان ها ،‌پارك ها ، مكانهاي تفريحي براي سالمندان مناسب نشده و سالمندان نمي توانند به راحتي از امكانات اجتماع استفاده كنند. وضعيت سالمندان همچنین براي استفاده از خدمات عمومي نظير شهرداري ، بانك ، اماكن فرهنگي ،هنري و ... که در فضای عمومی شهری است  نیز ، نامناسب به نظر می رسد. عدم توجه به کالبد فضای عمومی شهری برای حضور سالمندان  و مناسب سازی آن باعث کاهش حضور سالمندان در این فضاها شده است. 
نتیجه گیری
بهره‌برداري از ارزش‌هاي نهفته در فضای عمومی شهری، برقراري ارتباطي آگاهانه، تعامل اجتماعی در فضای شهری استفاده از امكانات شهری که مبتنی بر نیازهای سالمندان می باشد ، از جمله عواملی است که باعث می شود این گروه سنی هر چه بیشتر در فضای عمومی شهری احساس مثبتی داشته باشند. اعتلاي فضاي عمومی شهری، می تواند فضای مشاركت جويانه را بین سالمندان فراهم آورد. فضای شهری بر مخاطبین خود که اساس شکل دهی به یک شهر می باشند، تاثیر گذار است. فضای شهری باز عموما القا کننده آزادی و حقوق شهروندی است. باید توجه داشت که اگر معماری شهر ها دیگر هیچ نوع مشخصه‌ای را تداعی نکند در واقع سازمان فضایی و محیط کالبدی شهر، تشکیل می شود که در پایان نه تنها از فضای شهری هویت را نمی توان انتظار داشت بلکه حتی نمی توان انتظار داشت که سالمندان که در این فضای شهری رفت و آمد کنند. لذا توجه به مناسب سازی فضای عمومی شهری به منظور تسهیل تعامل اجتماعی سالمندان در این فضاها ضروری به نظر می رسد.
منابع:
  1-    توسلی، محمود، ” طراحی فضاهای شهری” ، مرکز مطالعات و تحقیقات معماری و شهرسازی ایران، ۱۳۷۶
2-  حبیبی، سید محسن، “جامعه مدنی و حیات شهری”، هنرهای زیبا، شماره ۷
3-  پارسی، حمیدرضا، “چارچوب نظری محتوای فضای شهری”، هنرهای زیبا، شماره ۴۲
4- فکوهی، ناصر، « انسانشناسی شهری»؛  نشر نی، تهران 1383
5- مدنی پور، علی، “طراحی فضای شهری (نگرشی بر فرآیندی اجتماعی و مکانی)” ، شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری، تابستان ۱۳۸۴

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

دهقانی، زکیه

مطالب نویسنده