از تبریز به سنتپترزبورگ

فاطمه اروجی

پس از انعقاد قرارداد ترکمانچای در پنجم شعبان 1243ه.ق(22 فوریة 1828)، از طرف تزار روسیه نیکلای اول (1825-1855)، الکساندر سرگیویچ گریبایدوف که متصدی و منشی امور سیاسی ستاد فرماندهی روسیه بود و در طرح و تنظیم شرایط معاهدة ترکمانچای سهم بسزایی داشت به سمت وزیر مختار روانة ایران شد.

From Tabriz to St.Petersburg:Iran’s Mission of Apology to Russia in 1829. George A.Bournoutian. California: Mazda, 2014. 333p.

از تبریز به سنت‌ پترزبورگ: هیئت نمایندگی عذرخواهی ایران به روسیه در1829. جورج بورنوتیان. کالیفرنیا: انتشارات مزدا، 2014. 333 ص. 

پس از انعقاد قرارداد ترکمانچای در پنجم شعبان 1243ه.ق(22 فوریة 1828)[1] ، از طرف تزار روسیه نیکلای اول (1825-1855)، الکساندر سرگیویچ گریبایدوف [2] که متصدی و منشی امور سیاسی ستاد فرماندهی روسیه بود و در طرح و تنظیم شرایط معاهدة ترکمانچای سهم بسزایی داشت به سمت وزیر مختار روانة ایران شد. رفتار خشن و سخت گریبایدوف باعث قتل او در تهران شد و به دنبال آن عباس میرزا تصمیم گرفت فرزند خود خسرو میرزا را به همراه هیئت نمایندگی عالی‌رتبه‌ای برای عذرخواهی رسمی به سنت پترزبورگ اعزام کند. خسرو میرزای شانزده ساله هفتمین پسر عباس میرزا که جوانی برازنده و باهوش بود با رسوم اروپایی آشنایی داشت و مقداری هم زبان فرانسه می‌دانست به عنوان سرپرست هیئت نمایندگی از سوی دربار ایران تعیین شد.[3]

همراهان خسرو میرزا در این سفر عبارت بودند از: میرزا محمدخان زنگنه امیرنظام[4]، میرزا مسعود انصاری گرمرودی[5]، میرزا صالح شیرازی[6]، میرزا بابا حکیم[7]، سمینو[8]، مانپاقو، حسنعلی بیک، میرزا تقی[9]، میرزا مصطفی افشار[10] و... . خسرو میرزا و همراهانش روز شانزدهم شوال سال 1244ه.ق(21آوریل 1829) از تبریز عازم تفلیس شدند و در تاریخ پانزدهم ماه ذیقعده 1244ه.ق(19 می 1829)  به تفلیس رسیدند. به دستور میرزا مسعود، منشی او میرزا مصطفی مأمورگردید حوادث و اتفاقات این مسافرت را از لحظة عزیمت از تبریز روز به روز و به طور مفصل و مشروح ثبت کند.[11] نگارش  این سفرنامه از ابتدای مسافرت آن‌ها از تبریز شروع و تا پایان مأموریت و بازگشت ایشان به تبریز ادامه یافت.

سفرنامة خسرومیرزا به سنت پترزبورگ نوشتة میرزا مصطفی نصرالله است. در اصل نویسندة سفرنامه، نام «احوالات سفر میرزا مسعود» را بر آن گذاشت. به همین مناسبت این سفرنامه به نام «احوالات سفر میرزا مسعود[12]»، همچنین «سفرنامة خسرو میرزا به پطرزبورغ»[13] بعدها منتشر شد. میرزا مصطفی همان‌گونه که خود در ابتدای کتاب می‌نویسد مطالب را از روی دیده‌ها و نوشته‌های خود به رشتة تحریر درآورده و یا در مجالسی که حضور نداشته مطالب را از میرزا مسعود دریافت کرده و نوشته و در پایان به تصحیح میرزا مسعود رسانیده است. سفرنامه به شش فصل تقسیم می‌شود: فصل اول چگونگی مسافرت از تبریز به  سنت پترزبورگ. فصل دوم: اقامت در سنت پترزبورگ. فصل سوم: تعداد ولایات روسیه و تعداد اهالی و اوضاع آن‌ها و ویژگی‌های هر ولایت. فصل چهارم: کیفیت ولایات  روسیه و رسوم مردم هر ولایت. فصل پنجم: توصیف مسائل و امور دولت روسیه. فصل ششم: جزئیات بازگشت از مسافرت. اما سفرنامه فاقد فصل پنجم و ششم است. آن‌گونه که از فحوای مطالب کتاب بر می‌آید، مطالب فصل پنجم در فصل سوم و چهارم ادغام شده است، ولی فصل ششم به کلی وجود ندارد.

جورج بورنوتیان، از ارامنة ایرانی مقیم امریکا، استاد تاریخ خاورمیانه، روسیه و اروپای شرقی در دانشگاه آیونا در نیویورک، سفرنامة خسرو میرزا را تحت عنوان «از تبریز به سنت پترزبورگ: هیئت نمایندگی عذرخواهی ایران به روسیه در 1829» از فارسی به انگلیسی برگردانده است. کتاب بورنوتیان بر اساس هر دو نسخة چاپی موجود سفرنامة خسرو میرزا در ایران ترجمه شده است.[14]

امتیازات ترجمة این سفرنامه را  به انگلیسی می‌توان در موارد ذیل بیان نمود:

الف) هر دو چاپ موجود سفرنامه، همة مطالب مورد اشارة میرزا مصطفی افشار را شامل نیست. بورنوتیان بر اساس برخی از منابع اصلی روسی فهرست روز به روز گزارش بازگشت از سفر را از سنت پترزبورگ به تفلیس ارائه می‌دهد که باعث تکمیل روایت موجود است (صص 85-89،217-224،227-250). اما مترجم در کتاب خود فقط فصل‌های اول و دوم را از سفرنامة فارسی انتخاب کرده که مربوط به توصیف مسافرت از تبریز و سرگذشت هیئت نمایندگی در روسیه است (صص 25-146،155-224)، فصل‌های سوم و چهارم که شامل فهرستی از اطلاعات عمومی دربارة روسیه است در ترجمة بورنوتیان قرار نمی‌گیرد.

ب) چون تلفظ صحیح اسامی روسی برای ایرانیان دشوار بوده است، بنابراین هر دو چاپ سفرنامه در ایران  فاقد اسامی صحیح صاحب منصبان روسی و شهرهای روسیه است. بورنوتیان با استفاده از منابع اصلی روسی، اسامی صحیح سربازان روسی و مدیران و نیز مناطق و اماکن روسی را معلوم می‌سازد (صص 140-146 ،231-235). به‌علاوه چون شهرهای مسکو و سنت پترزبورگ از 1829 نسبت به این زمان تغییر بسیار کرده‌اند، بورنوتیان برای معرفی مکان‌های جغرافیایی این دو شهر، با تهیة نقشه‌هایی متعلق به آن زمان، همة مناطق مورد اشارة میرزا مصطفی را تعیین کرده و ضمیمة کتاب خود ساخته است(صص 147-152،225-226 ).

ج) اگرچه میرزا مصطفی شرح سفر را روزانه از تبریز تا سنت پترزبورگ ثبت می‌کند اما فعالیت‌ها و نیز اماکن دیده شدة مسکو و سنت پترزبورگ روز‌به‌روز ثبت نمی‌شوند، بلکه ترجیحاً خلاصه‌ای از آن ثبت شده است.  اما بورنوتیان با استفاده از منابع روسی معلوم می‌کند که خسرو میرزا در بیشتر از دو ماه اقامت در سنت پترزبورگ، در کدام روز مؤسسة اسمولْنی، کلیسای جامع کازان و سنت ایزاک، مرکز ستاد فرماندهی ارتش روسیه یا بسیاری از جاهای دیگر را دیده است (صص156-159،165-210 ).

د) به دلیل آن‌که میرزا مصطفی در برخی از ملاقات‌های مهم خسرو میرزا حضور نداشت و خبرآن‌ها را از میرزا مسعود یا دیگران که حضور داشتند شنیده بود، گزارش او در این موارد یا دست دوم است یا شامل همة اطلاعات نیست. همچنین است شرح برخی باله‌ها، تئاترها، اُپراها یا شب‌نشینی‌هایی که خسرو میرزا در مسکو و سنت پترزبورگ در آن‌ها حضور داشت. اما بورنوتیان با استفاده از منابع روسی مربوط به زندگی فرهنگی و هنری سنت پترزبورگ در 1829 که مورد استفادة مورخان تاریخ فرهنگ است، اطلاعات مهم و منحصر بفردی را از حضور خسرو میرزا در این‌گونه مجالس در مسکو و سنت پترزبورگ ارائه می‌دهد (صص171،176،178-179،180-182208،184،190-191،192،196-207).

هـ) جزئیات مهم مربوط به بیماری طولانی خسرو میرزا و سرگذشت هیئت در سفر بازگشت به مسکو و از آن‌جا به ایران که در نوشتة میرزا مصطفی وجود ندارد در کتاب بورنوتیان به رشتة تحریر درآمده است(صص170،197-198،200،201،229-250 ).

و) همچنین فهرستی از هدایای شگفت‌آور ایرانیان، همچنین مبالغ نقد یا هدایای اعطایی به شماری از صاحب منصبان ایرانی که توسط میرزا مصطفی ذکر نمی‌شود درکتاب بورنوتیان آمده است  (صص208-211،213-214 ).

کتاب بورنوتیان علاوه بر متن اصلی سفرنامه دارای  نقشه‌های چندی است که در آن‌ها مسیرهای هیئت را از تبریز تا سنت پترزبورگ و بر عکس نشان می‌دهد(صص147-152،225-226 ). همچنین دارای تصاویر بسیار زیبایی از خسرو میرزا در جوانی و پیری و تصاویری از امیرنظام، محمدخان زنگنه، میرزا مسعود، میرزا صالح و میرزا بابا حکیم است(صص153-154 ).

سفرنامة خسرومیرزا برای روشن شدن وضعیت سیاسی ایران و روسیه در اوایل قرن نوزدهم، روابط و مناسبات دو کشور با یکدیگر، آشنایی با لغات، اصطلاحات و نوشتار فارسی آن دوره، آشنایی ایرانیان با مظاهر تمدن غرب و مقایسة آن با وضعیت ایران مأخذ مهمی است. میرزا مصطفی افشار به عنوان یک ایرانی که به غرب رفته و مظاهر تمدن غرب (از جمله علوم، صنایع و اختراعات، ماشین بخار، ماشین چاپ، مدارس، سپاه منظم) و نظم و ترتیب آن را مشاهده می‌کند، ابتدا از آن همه پیشرفت دچار حیرت می‌شود و سپس با شرح دقیق آن‌ها و حسرت از این‌که چرا ایران آن علوم، صنایع، اختراعات و پیشرفت‌ها را ندارد، آرزو می‌کند که کاش دولتمردان و هیئت حاکمة ایران به فکر ایجاد آن مؤسسات و سازمان‌ها در ایران بیفتند(صص51-52،73-74،81-82،86-103 ).

ترجمة انگلیسی بورنوتیان و یادداشت‌ها و حاشیه‌هایی که بر کتاب افزوده است، یک منبع مهم دربارة مناسبات ایران و روسیه در اوایل قرن نوزدهم را در اختیار تاریخنگاران قرار داده است.

پی‌نوشت‌ها

 1.  رک: میرزا فضل الله شیرازی متخلص به خاوری، تاریخ ذوالقرنین، ج دوم، به تصحیح و تحقیق  ناصر افشارفر، (تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و کتابخانه، موزه و مرکزاسناد مجلس شورای اسلامی)، صص671-681 و نیز: مفتون دنبلی، عبدالرزاق، مآثرسلطانیه، تصحیح غلامحسین زرگری‌نژاد، (تهران: انتشارات روزنامة ایران)، ضمیمة شمارة 10 از تاریخ ذوالقرنین، صص591-604؛ سفرنامه خسرومیرزا به پطرزبورغ وتاریخ زندگی عباس میرزا نایب السلطنه، به کوشش محمد گلبن، (تهران،کتابخانه مستوفی،1349)، صص66-97.

2.  الکساندر سرگیویچ گریبایدوف (1794-1829) خواهرزادة ژنرال پاسکویچ و از شعرا و نویسندگان معروف روسیه بود. گریبایدوف دارای نامه‌ها و یادداشت‌هایی است به زبان روسی که تحت عنوان «تألیفات گریبایدوف» در سال 1956 در مسکو به چاپ رسیده است. این کتاب 798 صفحه‌ای حاوی کلیة آثار منظوم و منثور او اعم از اشعار، یادداشت‌ها، نامه‌‌ها، داستان‌ها و نمایشنامه‌های او از جمله «غم عاقل بودن» است. اگرچه گریبایدوف نسبت به ایران و ایرانیان نظر خصومت‌آمیزی داشته است و نوشته‌های او خالی از شائبه نیست، با این حال پاره‌ای ازآن‌ها می‌تواند به روشن شدن بخشی از  تاریخ سیاسی ایران یاری برساند. گزیده‌ای از این نامه‌ها و یادداشت‌ها توسط رضا فرزانه به فارسی ترجمه و منتشرشده است. رک: رضا فرزانه، «نامه ها و یادداشت‌های گریبایدوف»، نشریة وزارت امور خارجه، دورة سوم، ش 2، (شهریور1345)، صص324-364.

3. نادر میرزا، تاریخ و جغرافیای دارالسلطنه تبریز، با مقدمه، تصحیح وتحشیه غلامرضا طباطبایی مجد، (تبریز: ستوده، 1373)، ص50.

4. از ملازمان بلندپایة عباس میرزا و امیر نظام کل عساکرآذربایجان بود. در واقع اداره واقعی امورآذربایجان در اختیار او بود. در سال 1257ه.ق درگذشت. برای اطلاعات بیشتر رک: عباس اقبال آشتیانی، میرزا تقی خان امیرکبیر، به کوشش ایرج افشار، (تهران: دانشگاه تهران، 1340)، صص16-24 و مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرون 12،13،14 هجری، ج3، (تهران،کتابفروشی زوار،1347)، صص245-246.

5.  دربارة میرزا مسعود انصاری گرمرودی رک: اقبال آشتیانی، همان، ص229؛ مجتبی مینوی،  «اولین کاروان معرفت»، یغما، س6، ش5، (مردادماه1332)، ص183.

6. نخستین روزنامه‌نگار ایرانی رک: سفرنامة میرزا ابوالحسن خان ایلچی، میرزا محمدهادی علوی شیرازی، تصحیح محمدگلبن، (تهران: دنیای کتاب، 1363).

7.  حکیم باشی عباس میرزا بود رک: مینوی، همان، صص183-185 و شمارة 8، آبان ماه 1332، ص318 و شماره 9، آذرماه 1332، صص351-352؛ بامداد، همان، ج4، صص191-193.

8. ژنرال بارتلمی سمینو فرانسوی(ذوالفقارخان). او به کارهای نقشه‌برداری از نواحی آذربایجان و به‌ویژه سرحدّ ایران و عثمانی مشغول بود و نیز دستگاه چاپ سنگی را به ایران آورد. او درسال 1268ه.ق در تهران درگذشت. برای اطلاعات بیشتر دربارة او نک: بامداد، همان، ج2، صص127-129.

9.  میرزا تقی خان ملقب به امیرکبیر در دورة ناصرالدین شاه و صدراعظم او؛ مقتول به سال 1268. دربارة او رک:  اقبال آشتیانی، همان؛ آدمیت،  فریدون، امیرکبیر و ایران، (تهران: خوارزمی، 1348).

10.  میرزا مصطفی افشار بن نصرالله منشی میرزا مسعود مستوفی انصاری گرمرودی و نویسندة سفرنامه. دربارة او رک: بامداد، همان، ج4، صص103-104.

11.  نک: جهانگیر میرزا، تاریخ نو، به سعی و اهتمام عباس اقبال، (تهران: کتابخانة علی‌اکبر علمی و شرکاء)، ص128؛ رضا قلی خان هدایت، روضه الصفای ناصری، ج9، (تهران: کتابخانة خیام،1339)، ص716.

12.  این کتاب برای نخستین بار در ایران در سال 1345 از سوی وزارت امور خارجه تحت همان  نامی که نویسندة آن بر روی کتاب گذاشته منتشر شده است. ولی وزارت امور خارجه برای توضیح در زیرآن اضافه کرده است: «گزارش سفر هیئت نمایندگی ایران به پطرزبورغ». رک: مصطفی افشار بن نصرالله، «احوالات سفر میرزا مسعود، گزارش هیئت نمایندگی ایران به پطرزبورغ»، نشریة وزارت امورخارجه، دوره سوم، ش3، (شهریور ماه 1345).

13. این کتاب همچنین تحت نام «سفرنامة خسرو میرزا به پطرزبورغ» به کوشش محمدگلبن در سال 1349 در تهران منتشرشده است (تهران: کتابخانة مستوفی، 1349). این کتاب پیش از پرداختن به سفرنامه، حاوی «تاریخ زندگی عباس میرزا نایب‌السلطنه» به قلم میرزا مسعود انصاری است که به بیان حوادث و اتفاقاتی می‌پردازد که منجر به جنگ‌های دوم ایران و روسیه و قراداد ترکمانچای شد. همچنین شامل حوادث ورود گریبایدوف و قتل او و اعزام هیئت عذرخواهی ایران به روسیه است.

14.  هم چاپ وزارت امور خارجه و هم چاپ محمدگلبن. از سفرنامة خسرو میرزا پنج  نسخة دست‌نوشته موجود است که عبارت‌اند از: نسخة دست‌نوشتة مجلس شورای ملّی ایران، نسخة دست‌نوشتة کتابخانة ملّی ایران، نسخة وزارت امور خارجة ایران، نسخة دانشگاه سنت پترزبورگ و نسخة کتابخانة ملّی لندن.

* فاطمه اروجی عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تبریز است.

 

این مطلب در چارچوب همکاری های انسان شناسی و فرهنگ و نشریه جهان کتاب منتشر می شود.

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی