انسان شناسی آسیب های روزمره (22): تازه به دوران رسیدگی

ناصر فکوهی

واژه «تازه به دوران رسیدگی» در زبان فارسی، از مفاهیمی برونی ریشه می گیرد که چند نقطه تاریخی مشخص را می توان برای آنها برشمرد:  یک ریشه بسیار قدیمی، واژه «انسان جدید» (Homo novus) در لاتین است که لزوما معنایی منفی نداشت و به افرادی اطلاق می شد که هر چند در طبقات فرودست  به دنیا آمده بودند اما به برکت توانایی های خویش می توانستند خود را تا مقام اشرافیت بالا بکشند. همین  معنا در دوران رنسانس و انسان گرایی(اومانیسم) آن نیز تا دوره روشنگری رایج بود. اما در ریشه های جدید، واژه تازه به دوران رسیدگی، با  مفهوم « ثروتمندان جدید» (nouveaux riches) یا نوکیسگان پیوند خورد که واژه ای فرانسوی است و بین دو جنگ به کسانی اطلاق می شد که با سوء استفاده از مشکلات جنگی و سوداگری توانسته بودند به ثروت زیادی دست بیابند بی آنکه این اموال را از  خانواده و موقعیت اشرافی خود به دست آورده باشند. بعدها با سقوط شوروی و بلوک شرق و روی آوردن آنها به سرمایه داری از دهه 1990 و با تغییر سیاست کشورچین کمونیست، برای انتخاب یک سیاست نولیبرال اقتصادی از دهه 1980، اقشاری در این کشورها ظاهر شدند که دارای همان مشخصات  نوکیسگان دوران جنگ در فرانسه بودند و این واژه با همین ریشه ها به صورتی کاملا منفی امروز در همه جا رایج است و معنای آن  کسانی هستند که با ابزارهای اغلب نامشروع و با سرعتی زیاد به ثروت دست یافته اند و به صورتی بسیار پر تظاهر این ثروت را به رخ دیگران می کشند. تورستن وبلن، اقتصاددان آمریکایی با کتاب«نظریه طبقه تن آسا» (1899) از جمله اندیشمندانی است که به صورت کلاسیک این فرایند را در مصرف متظاهرانه نشان می دهد. ادبیاتی نیز که به پدیده «ثروتمندان جدید» در طول دو دهه اخیر  اختصاص یافته اند بسیار گسترده اند.

در ایران، این پدیده هر چند نمونه هایی شبیه به آن را در دوران جنگ تحمیلی و همچنین  تحریم اخیر، شاهد بوده ایم، پدیده ای است که عمدتا ریشه های خود را در فرایندی پیوسته از ابتدای قرن تا امروز می یابد: حرکتی که نخست از گسترش شهرنشینی و ورود پرشمار روستاییان به شهرها شروع شد و با تبدیل روستا ها به شهر از دهه 1340 بسیار شدید تر شد، همین فرایند از طرفی نیز همراه با افزایش پیوسته قیمت نفت و ورود  ثروت های نفتی به اقتصاد کشور که آن هم از دهه 1330 آغاز و از دهه 1350  شدت گرفت، ادامه یافت. به این پدیده البته باید ورود پول های کثیف به صورت گسترده از دهه 1380 را نیز اضافه کرد. همه این فرایندها، از یک سو، اقشاری را تشکیل می داد که با سرعتی حیرت آور به ثروت هایی افسانه ای دست یافته بودند و از طرف دیگر، به دلایل مختلف سوء مدیریت یا نبود ابزارهای  مدیریتی و قانونی، و در عین حال ضعیف شدن  ساختارها و نظام های ارزشی و اخلاقی جامعه، نه فقط چندان زیر فشار قرار نمی گرفتند، بلکه خود می توانستند ارزش های جدیدی را به جامعه تحمیل کنند. بدین ترتیب بود که ثروتمندان جدید ما که اغلب منشاء خویش را در نسل خود یا حداکثر در نسل قبلی در  فقیرترین  اقشار جامعه می یافتند، مصرف خود نمایانه و گاه جنون آمیزی را در حوزه هایی همچون مسکن، سفرهای تفریحی، لباس ها و تجملات  آرایشی و جواهرات، هزینه های مجالس عروسی و عزاداری آغاز کردند که گاه به ارقامی نجومی می رسید و خرده فرهنگ ها و جماعت هایی خاص خویش را نیز به وجود آوردند. این فرایند به شدت منفی بود و ضربات سهمگینی نه فقط به پایه های اخلاقی و ارزشی جامعه ما در طول دو دهه اخیر وارد کرد، بلکه برخی دیگر از گروه های اجتماعی را نیز درون خود کشید: نمونه بارز این امر را می توان به آلوده شدن حوزه  هنر برای مثال در نقاشی، مجسمه سازی، موسیقی و سینما به پول های کثیف و وابستگی های مالی و انواع تقلب ها و زدو و بندها، شاهد بود. در همین حال بخش هایی که شاید  چندان هم ثروتی در آنها نباشد، از  ضربات منفی این تازه به دوران رسیدگی و خود نمایی مصون نماندند: برای نمونه مصارف فرهنگی با هزینه متوسط و ارزان قیمت، نظیر خرید کالاهای فرهنگی (کتاب،  سی دی های موسیقی و فیلم و...) زیرا در این زمینه ها نیز هر چه بیشتر با نوعی تازه به دوران رسیدگی فرهنگی سرو کار داریم. مد های رایج روشنفکری که نمونه هایی از آن را در گسترش علاقه به  ادبیات پسا مدرن و متفکران فرانسوی معاصر  در ایران شاهدیم، از اشکال بارز همین تازه به دوران رسیدگی است: آدم هایی که هنوز پایه های  فکری یک موضوع را نمی شناسند اما دوست دارند  شکل و شمایل های مدرن به خود بگیرند و از پیشرفته ترین و آوانگاردترین  نظریه های فکری در آن موضوع بحث کنند. حتی حوزه هایی نظیر ادبیات انقلابی چپ، مارکسیستی و نو مارکسیستی، نیز از این فرانید مصون نمانده اند و تمایل شدیدی به مد پرستی در آنها وجود دارد. به این نکته باید آسیب «مریدپروری» را نیز اضافه کرد که به سهم خود اثرات نوکیسگی را افزایش داده است.      

در موقعیت کنونی جهان، تازه به دوران رسیدگی، وضعیت خطرناکی را می سازد، زیرا  تمایل به مصرف لوکس  حتی در دوره های بحران اقتصادی شدید بوده و برخی حتی معتقدند شدت می گیرد و این امر، موتوری است برای  افزایش نابرابری های اجتماعی و خطرات ناشی از آن. اما برای کشوری مثل ایران،  چنین پدیده ای  سمی مهلک به شمار می رود، زیرا ما در حال پایه ریزی مدرنیته های خود هستیم و به شدت نیازمند آنیم که بتوانیم  در جهان پیش رو برنامه ریزی ها و  شکل دادن به جامعه، فرهنگ و سازمان های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی  خود را به دور از فرایندهای آسیب زا و بر اساس نیازهای واقعی و پایدارمان تنظیم کنیم و آسیب تازه به دوران رسیدگی می تواند به شدت به تمام این  فرایندها ضربه های مهلک بزند. اینکه ما تصوری سراب مانند، از موقعیت های «مناسب» فرهنگی، اقتصادی،  اجتماعی  داشته باشیم، تصوری که آن را به دلیل همین  تازه به دوران رسیدگی و عدم شناختمان از واقعیات جهان به دست آورده ایم، بدون آنکه بدانیم و بدون آنکه اغلب بتوانیم کاری در به تحقق رساندن این تصور بکنیم، قادر است آینده  ما و فرهنگمان را به شدت  به زیر سئوال ببرد.

بخش های پیشین : 

بخش اول : دروغ 
http://anthropology.ir/node/24969

بخش دوم : خودشیفتگی 
http://www.anthropology.ir/node/24977

بخش سوم: چاپلوسی 
http://www.anthropology.ir/node/25254
 

بخش چهارم: خودنمایی 
http://anthropology.ir/node/25333

بخش پنجم: بدگویی 
http://anthropology.ir/node/25603

بخش ششم: حسادت 
http://www.anthropology.ir/node/26235

بخش هفتم: گزافه گویی
http://www.anthropology.ir/node/26627

بخش هشتم: بدبینی
http://www.anthropology.ir/node/26629

بخش نهم: تن آسایی
http://www.anthropology.ir/node/25705

بخش دهم: خویشاوند سالاری 
http://www.anthropology.ir/node/26852

بخش یازدهم: بلاهت
http://www.anthropology.ir/node/26980

بخش دوازدهم: زن ستیزی
http://www.anthropology.ir/node/28337

بخش سیزدهم:  زورگویی
http://www.anthropology.ir/node/28339

 بخش چهاردهم:  خیالبافی
http://anthropology.ir/node/27518

بخش پانزدهم: نوکر صفتی
http://www.anthropology.ir/node/28347

بخش شانزدهم: بی ادبی
http://www.anthropology.ir/node/28782

بخش هفدهم: ریاکاری
http://www.anthropology.ir/node/28997

بخش هجدهم: خرافه پرستی
http://www.anthropology.ir/node/28999

بخش نوزدهم: فضل فروشی
http://anthropology.ir/node/29121

بخش بیستم: ظاهر بینی
http://www.anthropology.ir/node/29392

بخش بیست و یکم: شکست باوری
http://anthropology.ir/article/30307

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

فکوهی، ناصر / مدیر انسان شناسی و فرهنگ

مطالب نویسنده