کین‌توزی آتنی

نسرین ریاحی پور

مدت زیادی از نمایش سقراط گذشته است اما داستان سقراط همیشه تازه است. داستانی درباره ی حقیقت گویی و مورد خشم واقع شدن. از این رو متن زیر نگاشته شده است. نمايش سقراط به كارگردانى حميدرضا نعيمى نه تنها روايتى از انديشه و تفكر سقراط است بلكه فضاى فرهنگى ، اجتماعى سياسى آتن دوران او را به تصوير مى كشد . نمايش نامه از آن رو مركز توجه است كه اطلاعات دقيقى را به بيننده منتقل مى كند كه از آثار ادبى و علمى برآمده اند . بنابراين مى توان گفت نمايش نامه ى سقراط بسيار موشكافانه نوشته شده زيرا ارجاعات دقيق به نمايش نامه هاى يونان باستان ( تراژدى هاى اريپيد )  ،  آثار تاریخی معتبر و حتا نيم نگاهى شايد به كتاب گفتمان و حقيقت فوكو دارد . مسائلى چون تبعيض جنسيتى ، تبعيض نژادى ، جايگاه اجتماعى و حقيقت گويى در اين نمايش برجسته شده اند. اين نكته كه آتن به عنوان مركز تمدن و دموكراسى ، ناتوان از برقرارى عدالت ميان انسان هاست و اين مسئله طى قرن ها تا امروز در بسيارى نقاط جهان هم چنان به شكل مسئله باقى مانده است در اين نمايش با كنار هم قرار دادن نشانه هاى زندگى مدرن و امروزى در لابه لاى داستانى از گذشته ى دور نشان داده مى شود. با این همه متن زیر بیش از هر چیز به چرایی برخورد کین توزانه ی مردم آتن با سقراط خواهد پرداخت. 

نمایش سقراط با تاکید مدام با جمله ای از سقراط همراه بود:" خودت را بشناس!" همین جمله شاید یکی از پایه های اصلی نفرت آتنیان از او و وادار کردنش به نوشیدن جام شوکران شد. سقراط یک حقیقت گو بود. کسی که از مردم می خواست قابلیتی آینه وار در خود ایجاد کنند و حقیقت وجودی شان را ببینند و بپذیرند.زیرا بی شناخت خود ایجاد تغییر و تحولی مثبت ممکن نیست. بنا به تعریف فوکو در کتاب گفتمان و حقیقت سقراط یک پارسیاستس است. او این گونه واژه ی پارسیا را توضیح می دهد:

پارسیا و روراستی                                                                                                                

«پارسیا یعنی گفتن همه چیز . کسی که از پارسیا استفاده می کند ؛ پارسیاستس ، کسی است که هر چه در ذهن دارد را بیان می کند . او رک ترین و مستقیم ترین شکل هایی را که بتواند برای منظورش پیدا می کند و به کار می برد . » (فوکو1390: 23)                                                                                                      

 پارسیا و حقیقت                                                                                                                   

«دو نوع پارسیا وجود دارند : یک ، پارسیا " بد" که فاصله ی چندانی با وراجی ندارد و در مقابل سکوت ، به عنوان یک نوع مجاهده یا پیش شرطی برای ذکر خدا ، قرار داده می شود . و دیگری به معنای مثبت آن  " حقیقت گفتن " که همیشه در آن تطابق کامل میان باور وحقیقت وجود دارد .»  (همان24)                                                                            

پارسیا و خطر                                                                                                                       

«تنها زمانی می توان گفت کسی از پارسیا استفاده می کند ، و سزاوار مطرح شدن به عنوان پارسیاستس است ، که خطر یا مخاطره ای او را به سبب گفتن حقیقت تهدید کند .  گفتن حقیقت علارغم نوعی خطر نیاز به شجاعت دارد . و در شکل غایی خود ، گفتن حقیقت در " بازی " مرگ و زندگی صورت می پذیرد . »(همان27)                                                    

پارسیا و انتقاد                                                                                                                         

«پارسیا همیشه از این واقعیت  بر می خیزد که حقیقت گفته شده می تواند سبب خشم «طرف خطاب» بشود . پارسیا، بنابراین ، همیشه یک بازی است میان آن که حقیقت را می گوید و طرف خطابش . پارسیا شکلی است از انتقاد ، یا نسبت به دیگری یا نسبت به خود ، اما همیشه در موقعیتی که در آن گوینده ، یا اعتراف کننده نسبت به مخاطب در وضعیت پایین تری قرار دارد . یک شهروند مذکر که تبار خود را می شناسد ؛ می تواند از پارسیا استفاده کند .»(همان29)                      

پارسیا و تکلیف                                                                                               

«در پارسیا گفتن حقیقت تکلیف به شمار می آید . بنابراین گفتن حقیقت از سر اختیار و نه به اجبار ( مثلا زیر شکنجه ) باید انجام شود . »(همان31) 

سقراط يك حقيقت گوست . او تمام ويژگى هاى يك پارسياستس را دارد : روراستى ، خطر پذيرى ، انتقاد گرى و حس تكليف . از نشانه های این ویژگی می توان به  رابطه ی نزدیک او با تئودوته اشاره کرد.« سقراط به امردان و روسپيان ممتاز شيوه هاى جلب عشاق را مى آموخت . وى در نهايت شهامت ، به " تئودوتا"ى روسپى ، كه به وى گفته بود " بيشتر به ديدن من بيا" ، وعده ى يارى و مساعدت داد .» ( دورانت : ١٣٦٥: ٤٠٩) او به ستيز با آموزش هاى خطاى سوفسطايى ها مى پردازد ( مباحثه ى او با گورگياس در نمايش ) . نسبت هماهنگى بين گفتار و كردار سقراط وجود دارد ، اما اين مسئله به بحران نهادهاى دموكراتيك مى انجامد و همين مسئله باعث صدور حكم اعدام او مى شود. در صحنه ای سقراط از سافو می پرسد "چرا خودکشی کردی ؟" و سافو به او جواب می دهد "تو نیز چنین کردی . آن لحظه که احساس کنی رسالتی بر دوش داری خودکشی کرده ای ."  فوکو در کتاب گفتمان و حقیقت رسالت را از خصوصيات پارسياستس می داند .

حقیقت گویی و دعوت مداوم دیگران به مواجه با حقیقت به خشم و کین توزی نسبت به او می انجامد. وادار کردن مردم آتن به نگاه کردن و دیدن کاستی های شان آنان را برآشفته می کند. مردم آتن تلاش می کنند عاملی را که آنان را پیوسته با حقیقت روبه رو می کند؛ از میان بردارند. «کین توزی قسمی احساس لاعلاج و دائمی نفرت و تحقیر است که در برخی افراد و گروه ها روی می دهد. کین توزی ریشه در ناتوانی ها یا ضعف هایی به همان پایه لاعلاج دارد که افراد یا گروه های مزبور خلاصی از آن ها ندارند. این ناتوانی ها نگرش های عاطفی فردی یا جمعی پدید می آورند که در همه حال منفی اند. ممکن است در کل یک فرهنگ، یک عصر، و سرتا پای یک نظام اخلاقی رخنه کنند. احساس کین توزی به داوری های اخلاقی نادرستی درباره ی دیگر کسانی که از این احساس بری اند می انجامد. این قسم داوری ها در بسیاری موارد با دعوی های شتابزده و گاه تعصب آلودی مبنی بر صادق بودن همراه می شوند که زاده ی ناتوانی مولد این احساس است.»(شلر 1392: 13-14) 

«هر احساس کین توزی که از ناتوانی فرد یا گرده دچار کین توزی بر می خیزد با احساس پنهان بی ارزش شماری خود در قیاس با دیگران همراه می شود. نا همانندی توان فرسا میان فرد یا گروه کین توز و دیگر مردمان موجب اختلال در تجربه ی ارزش ها و همه ی احساس های گره خورده با این ارزش های بی سامان و آشفته می گردد.»( شلر 1392: 14)

از سوی دیگر مردم آتن خودآگاه و ناخودآگانه به دانش و برتری سقراط باور دارند. دوستی و مراوده با سقراط سنگ محکی است برای ارزش گذاری افراد. حال آن که سقراط به سادگی تئودوته را می پذیرد؛ دوستش دارد و با او مراوده می کند. تئودوته در داستان وزنه ی سنگینی را حمل می کند . او نماد صداقت و میزان سنجش اخلاق مندی و بی اخلاقی است . آن چنان که سقراط به او می گوید : " تو آن چيزى را نشان مى دهى كه هستى ، كارى كه كسى نمى كند."اما سقراط حاضر به برقراری رابطه ای نزدیک با بسیاری از افراد سرشناش نیست. این عمل به بسیاری یادآوری می کند که بی ارزشند. ترس از بی ارزش بودن و نمایانده شدن این بی ارزشی به دشمنی با او دامن می زند. در نهایت سقراط که ماهیتی آینه وار دارد از جامعه حذف می شود.

 

«ديودوروس مى گويد كه پس از مرگ سقراط مردم آتن از عمل خويش پشيمان شدند و كسانى كه به وى تهمت زده بودند نابود ساختند . سويداس روايت مى كند كه ملتوس را آتنيان سنگسار كردند . اما پلوترك داستان را به نحو ديگر نقل مى كند : كسانى كه سقراط را متهم ساخته بودند ، چنان مغضوب مردم شدند كه هيچ شارمندى آتش آنان را بر نمى افروخت ، به پرسش هاشان پاسخ نمى گفت ، و به آبى كه آنان خود را شسته بودند دست نمى زد؛ چنان شد كه اين گروه ، از شدت نوميدى ، سرانجام خود را به دار آويختند . ديوجانس لائرتيوس چنين آورده است كه ملتوس به قتل رسيد ؛ آنوتوس تبعيد شد ؛ و آتن به يادبود سقراط تنديس وى را از برنز ساخت . ما هيچ بر درستى اين روايت ها يقين نداريم . »( دورانت ١٣٦٥: ٥١٠)

می توان گفت نمایش سقراط داستانی درباره ی آزادی بیان ، صداقت،عدالت وکین توزی است . سقراط ، تئودوته ، سافو و ... به بی اخلاقی متهم می شوند . حال آن که شاکیان از بی اخلاق ترین مردمان آتن هستند . نکته در این است که بی اخلاقی معمولا دشمن را به آن چه خود حقیقتا هست متهم می کند . اما آیا آگاهانه این عمل را انجام می دهد ؟ و یا نمی تواند باور کند خلوص در دیگری به این درجه تبلور یافته است ؟ تراژدی در این جاست که صداقت و درست کاری از درجه ای که بگذرد ، آن چنان باور ناپذیر می شود که  به خلاف خود متهم می گردد ؟ افلاطون به سقراط  می گوید : " آگاه كردن مردمى كه همه زندگى شان ارضا اميال جنسى و پر كردن شكم شان است دست كم هزار سال زمان مى برد ؟ " زمانی طولانی گذشته است اما هم چنان نگاه کردن به چهره ی حقیقی خود نه در بعد سیاسی که در کوچک ترین و صمیمی ترین روابط، ما را خشمگین می سازد. به همین علت اگر بخواهیم آن گونه که فوکو به مسائل در گفتمان و حقیقت نگریسته نگاهی بیندازیم ؛ باید بپرسیم : چه جریان هایی سبب می شود در یک دوره ی زمانی  داستانی کهن در جامعه ی مدرن نیاز به بازخوانی پیدا می کند؟

 

 

منابع

دورانت ، ویل و آوریل (۱۳۷۰) تاریخ تمدن / مترجم سهیل آذری/ تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ سوم

شلر، ماکس(1392)، کین توزی، برگردان: صالح نجفی، جواد گنجی، تهران: ثالث، چاپ دوم

فوکو ، میشل (۱۳۹۰) گفتمان و حقیقت : تبارشناسی حقیقت‌گویی و آزادی بیان در تمدن غرب/ برگردان علی فردوسی/ تهران: دیبایه‏‫

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

ریاحی پور، نسرین

مطالب نویسنده