پرُدس اُکتُر شروو: پژوهشگر زبان، تاریخ و فرهنگ ایران باستان

نوشته اورسولا سیمز - ویلیامز؛ برگردان و یادداشت: ناتالی چوبینه
پرُدس اُکتُر شروو

لیکن افتخار/ هرگز نمی میرد/ برای آن که قادر است به چنگش آورد. (اِدای منظوم، هاوه مال، 76) پرُدس اُکتُر شَروو در 30 دسامبر 1944 به دنیا آمد. زادگاهش شهر استِین شِر بود، بندر کلیدی و مهمی در ابتدای خلیج (فیورد) بیتستاد، از شاخابه های خلیج ترُندهِیمس در ولایت نُرد – ترُندِلاگ در نروژ. پدرش، آسبیُرن، اهل بیُرنُر در کرانه غربی و مادرش، آنا، اهل جزیره لِکا بود. بستگان پدری او در اصل از جزایر شَروویا آمده بودند و نام خانوادگی او از همین جا سرچشمه می گیرد. پرُدس (یا اُکتُر چون بعدها بسیاری از همکاران به این نام صدایش می کردند) دومین پسر از چهار برادر به نام های بیارنه، پرُدس اُکتُر، شِل آسبیُرن و هال وارد بود. سال های کودکی را در شهر زادگاهش گذراند و همان جا به مدرسه رفت. در کودکی به اندازه هر پسربچه دیگری زخم و زیلی شد؛ یک سوختگی اجاق گاز داشت و چند حادثه آتش بازی که سر یکی از آنها نزدیک بود آقا اُکتُر کل مدرسه را بفرستد هوا! تعطیلی ها سر کار می رفت و انواع و اقسام شغل ها را امتحان می کرد، از آویزان کردن ماهی های صید تازه به داربست های سنتی مخصوص خشک کردن ماهی گرفته تا شاگردی مغازه رنگ فروشی پدرش. در گروه موسیقی مدرسه کلارینت می زد، و از جمله سرگرمی هایش یکی جمع کردن پاکت سیگار بود و یکی هم، که برای ما مهم تر است، جمع کردن زبان های خارجی.

          اُکتُر تا پایان دبیرستان زبان های نُرس قدیم، انگلیسی، فرانسه و آلمانی را یاد گرفته بود. علاوه بر این ها، ایتالیایی را پیش خود و از رادیو یاد گرفت و بعد اسپانیایی و لاتین را با گذراندن دوره های مکاتبه یی. پاداش رفتن پیش دندانپزشک این بود که بعد از هر جلسه اجازه داشت از لینگافن زبان اسپانیایی آقای دکتر استفاده کند. یکی از کتاب هایی که همین وقت ها خرید دستور زبان اسپانیایی کریستوفر نیرُپ بود که یک بخش هم درباره فیلولژی تطبیقی گروه زبان های رومی (لاتین) داشت. همین ماجرا نقطه آغاز یک عمر علاقه به زبان و فرهنگ هند و اروپایی را برای او رقم زد. پیگیری همین علاقه موجب شد که او، در همان دوران دانش آموزی، یک کتاب آلمانی دستور زبان سانسکریت را در کتابخانه قدیمی ترین انجمن فرهیختگان نروژ، انجمن سلطنتی علم و ادب نروژ (Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab)، در ترُندهِیم کشف کند. اُکتُر این کتاب را، همراه با خلاصه دستور زبان تطبیقی زبان های هند و ژرمنی (Kurze vergleichende Grammatik der indogermanischen Sprachen) اثر کارل بروگمان، امانت گرفت و برای آشنایی کامل با مطلب هردو را به زبان نروژی ترجمه کرد.

          اُکتُر در 1963 وارد دانشگاه اُسلو شد و به تحصیل زبان های فرانسوی، لاتین، و سانسکریت پرداخت. در همین دوران در سال 1965 یک ترم در دانشگاه سُربُن پاریس درس خواند. سال های 1966 تا 1968 را به تدریس زبان های نروژی، انگلیسی، و فرانسوی در دبیرستان سابق خود، استِین شِر جیمناس، گذراند، و در این حال به آموختن زبان روسی به کمک دوره های مکاتبه یی پرداخت. سپس بار دیگر به دانشگاه برگشت و در 1970 مدرک کارشناسی (کاندیداتوس ماگیستِریی) خود را دریافت کرد. مهم ترین استادان او در دانشگاه عبارت بودند از نیلس سیمُنسُن، استاد زبان سانسکریت؛ فریدریک تُردارسُن که میترا یَشت را به زبان اوستایی به او تدریس کرد؛ کنوت کریستیان سِن، استاد زبان های هندی جدید؛ و مهم تر از همه، گئورگ مُرگِنستیِرن، استاد زبان ها و ادبیات هندی. مُرگِنستیِرن برجسته ترین متخصص زبان های جدید سرزمین های هندو- ایرانی به شمار می رفت که در 1937 جانشین پژوهشگر بزرگ زبان های هندو – ایرانی و ختنی، استِن کُنو، شده بود، و حتا پس از بازنشستگی رسمی در 1962 همچنان در «بنیاد هندو – ایرانی» حضوری بسیار پررنگ داشت. مُرگِنستیِرن به اُکتُر زبان های ایرانی قدیم و ایرانی جدید را آموخت و به گواه زندگی نامه نویسش خیلی زود به وجود اشتیاقی مشترک بین خود و شاگردش پی برد (Ringdal 2008: 661).

          در 1970 اُکتر پس از دریافت مدرک کارشناسی تصمیم گرفت تخصص در رشته ایران شناسی را دنبال کند. از آنجا که دانشگاه اُسلو مقطع کارشناسی ارشد رشته فیلولُژی ایرانی را نداشت، او در همان حال که تحصیل خود را در اُسلو ادامه می داد در دانشگاه کپنهاگ به عنوان دانشجوی میهمان ثبت نام کرد. برنامه درسی سختگیرانه او ایجاب می کرد علاوه بر نوشتن پایان نامه شماری از متن های ادبیات کهن اوستایی، پارسی قدیم، پهلوی، پارسی میانه مانوی، پارتی، سغدی، ختنی، پارسی جدید، پشتو، آسی، کردی، ودایی و سانسکریت کلاسیک را نیز امتحان بدهد. اُکتر از 1971 تا 1972 برای آموختن پارسی جدید یک سال در ایران ماند و طی این مدت توانست در جنوب شرقی ایران به کار میدانی در زمینه زبان شناسی بپردازد. حاصل این پژوهش ها نخستین اثر او، مقاله ای درباره گویش های میناب و هرمز[گان]، بود که در 1975 منتشر شد (Skjærvø 1975). او یک سال پیش از آن، در 1974، مدرک کارشناسی ارشد خود را با پایان نامه «کاوشی در سامانه های کلامی پارسی قدیم و ایرانی میانه غربی» (Undersøkelser til verbalsystemet I gammelpersisk og vestlig middeliransk) دریافت کرد که بعدها مبنای مقاله «نکته هایی درباره سامانه کلامی پارسی قدیم» (Skjærvø 1985) شد.

          از 1973 تا 1975 در استخدام دانشگاه اُسلو بود و واحدهای مقدماتی لاتین و زبان های گوناگون ایرانی را تدریس می کرد. یکی از دانشجویان او، ایویند کارس، اکنون استاد سانسکریت در دانشگاه کمبریج است. این دو در 1972 با هم آشنا شدند و با همکاری یکدیگر به خواندن کتاب ختنی زَمباستا پرداختند [منظومه ای درباره کیش بودایی و طولانی ترین متن ادبیات کهن ختنی که مبنای رمزگشایی این زبان است]. اُکتر هم زمان سرگرم کار روی مجموعه نوشته های کُنُف و مُرگنستیِرن در کتابخانه «بنیاد هند و ایرانی» بود. در همین دوران به سنگ نوشته های پِیکولی [مجموعه ای از کتیبه های سنگی دوزبانه به پارتی و پارسی میانه] و نیز متن ختنی معروف به سوترای نور طلایی (Suvarṇabhāsottama sūtra) علاقه مند شد. از 1975 تا 1977 عضو گروه پژوهش «انجمن پژوهش های علوم انسانی نروژ» (Norsk Forskningsråd) بود و این شغل برای او امکان «سفرهای سیاحتی» گسترده و تماس با سایر ایران شناسان اروپایی را فراهم می ساخت. نخستین مقصد او، در اکتبر 1975، لندن بود که به دیدن موزه بریتانیا رفت و توانست اصل «نامه های سغدی باستان» [پنج نامه به زبان سغدی متعلق به اوایل قرن چهارم میلادی] را، که در کتاب رایشِلت مطالعه کرده بود، ببیند. سپس در کمبریج با نیکلاس سیمز – ویلیامز آشنا شد و دوستی پایداری با او برقرار کرد. او در مطلبی که برای تک نگاری چهره نیکلاس نوشته (Skjærvø 2009) این دیدار را شرح می دهد و تعریف می کند چقدر سرخورده شد وقتی فهمید نیکلاس زودتر از او کشف کرده نخستین کلمه در قسمت نشانیِ گیرنده «نامه های سغدی» آرامی – نگار [حرفی متعلق به الفبای آرامی] «اُ د» است که به جای آت سغدی به معنای «به» به کار رفته است. اما این دلخوری با دلخوشی کشفی جبران شد که نیکلاس از آن غافل مانده بود: آرامی – نگارهای «اُل» و «اُل – زک، اُل – زک و» به جای پَر و پَر – اُ سغدی (Skjærvø 1976).

          همان سال اُکتر در هامبورگ با رانلد امریک آشنا شد و درباره امکان انتشار نسخه جدیدی از سوترای نور طلایی صحبت کرد. در ماینتس به دیدار هلموت هومباخ رفت، که او هم روی سنگ نوشته های پِیکولی کار می کرد. وقتی اُکتر پژوهش خود در این باره را به او نشان داد، هومباخ از او دعوت کرد همکار سرویراستاری این اثر باشد. به گفته هومباخ در مقدمه بر جلد اول این اثر، ورود اُکتر به این پروژه و همکاری او در آن «تحولی» بود که راه انتشار حاصل همکاری مشترک این دو، کتیبه های ساسانی پِیکولی (Humbach and Skjærvø 1978, 1980, 1983) را هموار ساخت.

          اُکتر از 1977 عضو گروه پژوهش دانشگاه اُسلو بود. در فاصله سال های 1978 و 1979 ده ماه در هامبورگ با همکاری امریک روی زبان ختنی کار می کرد. پس از این دوره یک ماهی در لندن ماند تا با مجموعه های موجود در «دپارتمان کتاب های خطی و چاپی شرق» متعلق به کتابخانه بریتانیا، که در آن زمان هنوز در موزه بریتانیا جا داشتند، و نیز مجموعه های «کتابخانه اسناد هند» در اُربیت هاوس، بلک فرایرز [بخشی از کتابخانه بریتانیا که ساختمانی جداگانه دارد] آشنا شود. در این موقعیت بود که نخستین دیدار بین ما صورت گرفت و دوستی و همکاری نزدیکی را آغاز کردیم که بیش از سی سال است ادامه دارد. اُکتر در موزه بریتانیا برای نخستین بار به مطالعه کتاب خطی زیبای سوترای نور طلایی به زبان ختنی قدیم (Or.9609) پرداخت و در همان حال اجازه یافت بدون محدودیت در انبارهای اُربیت هاوس به کندوکاو مشغول شود و در نتیجه انبوهی مواد پژوهشی جدید پیدا کند. در همین دیدارها طرح تدوین فهرست راهنمای مجموعه آثار ختنی کتابخانه بریتانیا را پیشنهاد کرد، و از همان موقع همکاری ما روی این پروژه آغاز شد و طی سفرهای تابستانی منظم او به لندن و کمبریج ادامه یافت تا سرانجام پس از بیش از 20 سال در سال 2002 به پایان رسید (Skjærvø 2002).  [ترجمه انگلیسی سوترای نور طلایی در وبگاهی به همین نام با این پیوند قابل دسترسی است: http://www.sutraofgoldenlight.com .]

          در 1980 قرارداد اُکتر در مقام پژوهشگر با دانشگاه اُسلو پایان یافت و او به ماینتس رفت تا به مدت چهار سال در سمت همکار علمی (Wissenschaftlicher Mitarbeiter) در دانشگاه یوهانس گوتنبرگ با هومباخ کار کند. او در این دانشگاه استاد درس های گوناگون در هردو رشته مطالعات ایران و اسکاندیناوی بود و در پروژه های پژوهشی این نهاد نیز شرکت می کرد، از جمله تدوین یک لغتنامه خوارزمی (Benzing 1983)، سنگ نوشته های پِیکولی، سوترای نور طلایی، و فهرست متن های ختنی. در همین زمان با گاتها نیز آشنا شد، هرچند بعدها گفت تنها کمکی که به ویراست سال 1991 هومباخ از این اثر کرده – برخلاف ادعای صفحه عنوان بندی خود کتاب! – در زمینه برگردان انگلیسی این سرودها بوده نه تفسیر آنها. اُکتر به هومباخ به چشم مقتدای آکادمیک خود نگاه می کرد، و خود را عمیقن مدیون او می دانست. همکاری او در سرپرستی بر انتشار تک نگاری چهره هومباخ (Schmitt and Skjærvø 1986) تا حدی ادای همین دِین بود. اُکتر در مارس 1982 با پایان نامه «سنگ نوشته های پِیکولی: بازسازی و تفسیر» دکترای خود را از دانشگاه اُسلو دریافت کرد، و در 1984 با «سووارنابهاسُتاما سوترای ختنی: متن اجمالی ختنی و برگردان انگلیسی آن به همراه متن سانسکریت اثر در تطبیق با نسخه های تبتی و چینی آن» از ماینتس نیز تخصص گرفت. او بعدها در سال 2004 نسخه بازنگری شده این پایان نامه را منتشر کرد (Skjærvø 2004). این دوره پربار شاهد تدوین سنگ نوشته های پِیکولی در 1983 و سپس انتشار آنها نیز بود، که در 1986 برای اُکتر جایزه گیرشمن را به ارمغان آورد. انتشار جلد اول پژوهش هایی در واژگان ختنی (Emmerick and Skjærvø 1982) نیز حاصل همین دوره است.

          اُکتر در پاییز 1984 مدت کوتاهی جانشین هومباخ در کرسی استادی زبان شناسی تطبیقی و زبان های ایرانی دانشگاه یوهانس گوتنبرگ ماینتس شد. سپس در بهار 1985 به آمریکا رفت تا سمت دستیار پژوهش و دستیار ارشد ویراستاری دانشنامه ایرانیکا را در «مرکز پژوهش های ایران شناسی» دانشگاه کلمبیا در نیویورک برعهده بگیرد. ویراستاری دانشنامه ایرانیکا کار بسیار سنگین و طاقت فرسایی بود، اما در نهایت تأثیری کلیدی در پیشرفت آکادمیک او داشت چرا که فرصت آشنایی با تمام جنبه ها و مقوله های پژوهشی مربوط به ایران را در کنار بخت تماس با ایران شناسان سراسر دنیا در اختیارش گذاشت. گفتگو با متخصصان تاریخ هنر از همه ارزشمندتر از کار درآمد چون نحوه ارزش یابی آثار هنری را به او آموخت، به ویژه پرودِنس هارپر از موزه هنر متروپلیتن و جودیت لِرنر که در نوشتن چند مقاله با او همکاری کرد. اُکتر با وجود فشار همه جانبه ای که کار تولید پنج تا شش جزوه برای دانشنامه تحمیل می کرد – به مدد همراهی یک دستگاه مکینتاش پلاس وفادار که در 1986 به خدمت او درآمد – توانست پژوهش های مفصلی درمورد نوشته ها و زبان های ختنی، تومشوقی، ایرانی قدیم و ایرانی جدید منتشر سازد و در نوشتن مقاله هایی درمورد زبان های لارستانی، کومزاری، باشکردی، زبان های ایرانی جدید شرقی، پشتو، یدغه، و مونجانی برای کُمپندیوم لینگوآروم ایرانیکاروم (ویراست ر. اشمیت، ویسبادِن، 1989) شرکت کند.

          در 1991 اُکتر (با پیروزی در رقابتی تنگاتنگ!) جانشین ریچارد فرای در کرسی استادی پژوهش های ایران شناسی بنیاد آقا خان در هاروارد شد. متأسفانه در همین زمان نیز همکارش، رابرت گرِیسن، که از دوران دانشجویی در اُسلو در 1969 با هم دوست بودند، به سختی بیمار شد. باب روز به روز تحلیل می رفت و عاقبت در 23 ژوئن 1992 از بیماری اِیدز درگذشت. با این همه، اُکتر همچنان برنامه کاری مفصل انتشار مطلب، تدریس و پژوهش را به هر زحمتی بود دنبال می کرد. علاقه او به دین های زرتشتی و مانوی و سنجش فرضیه نقش ادبیات شفاهی و اسطوره شناسی تطبیقی در شناخت ادبیات و دین ایران باستان بیشتر از همیشه بود. او در این سال های اخیر با تلموذشناسان به کار تطبیقی روی زرتشتی گری ساسانیان و یهودیت خاخامی بابلی پرداخته است. فهرست کامل آثار او، که بیش از 200 عنوان کتاب و مقاله و نقد را دربر می گیرد، به دلیل کمبود جا در این مکان نمی گنجد، اما می توان با استفاده از نشانی اینترنتی زیر به آن دست یافت:

http://www.fas.harvard.edu/~nelc/faculty/skjaervo.htm

          در کنار دستاوردهای آکادمیک، اُکتر ریاست «کمیته پژوهش های آسیای میانه و آلتایی» را از 1993 تا 2000، ریاست «دپارتمان سانسکریت» را در دوره پرتلاطم 1995 تا 1996، و ریاست «دپارتمان زبان ها و تمدن های خاور نزدیک» را از 2002 تا 2006 و بار دیگر در 2009 برعهده داشته است. در 1997 نیز استاد میهمان در دانشگاه ایوتفُس لُراند تودُمانی بوداپست بوده، و در دانشگاه های سوربن پاریس و اونیورزیتا دی استودی دی روما، لا ساپیه نتسا تدریس کرده است. در ماه های مه و ژوئن 2000 استاد مهمان کلژ دو فرانس پاریس بوده است.

          سابقه تدریس اکُتر در هاروارد به دلیل تعهد مثال زدنی نسبت به دانشجویان و علاقه به تأمین بهترین محتوای درسی ممکن برای آنها ممتاز شمرده می شود. متن درس های او در رشته های اوستایی، پارسی قدیم، و سغدی مانوی در کنار معرفی مقدماتی دین های مانوی و زرتشتی در صفحه اینترنتی او به رایگان قابل دسترسی است و دانشجویان از سراسر جهان به آن مراجعه می کنند. او در مقام معلم شکیبایی شگفت انگیزی از خود نشان می دهد و روش خاصی در بیرون کشیدن پاسخ صحیح از شاگرد دارد. من این را هم از دانشجویانش شنیده ام و هم خودم وقتی بارها تلاش می کرد نکته های پیچیده دستوری را برای من توضیح بدهد تجربه کرده ام! در عین حال، ذوق و شوق مسری او برای همه اطرافیانش الهام بخش است. او خارج از مسئولیت های معمول تدریس، دوره های خارج از برنامه فراوانی برای آموزش زبان های آلمانی و فرانسوی (همراه با پیتزا!) برای دانشجویان خود برگزار می کند تا استفاده از ادبیات دست دوم در آن زبان ها را برای آنان امکان پذیر کند. همیشه هم با کمال اشتیاق آماده کمک به ارائه (و ویرایش) مقاله ها، ترجمه ها، یا هر مطلبی است که برای مشاوره پیش او بیاورند.

          اُکتر مقدار زیادی از وقت آزاد خود را صرف گوش دادن موسیقی، به ویژه اپرا، می کند. عاشق نرمش و هواخوری زیر نور آفتاب است. همصحبت خوبی است و پایه همیشگی رفتن به کافی شاپ. محبت و احترام همکارانش نسبت به او از سپاسگزاری هایی که در مقدمه کتاب ها برای او نوشته می شوند، پیداست. حیف که کمبود جا به ما اجازه نمی دهد تا دل مان می خواهد از این گونه نوشته ها نقل قول بیاوریم. اما می توانیم از جانب همه به او بابت شصت و پنجمین سالگرد تولدش و نیز دستاوردهای فراوانی که تا امروز به بار آورده تبریک بگوییم، و چشم به راه دستاوردهای بیشتر او در سال های بعد باشیم.

 

سخن مترجم

نویسنده متن بالا، خانم اورسولا سیمز- ویلیامز، کارشناس موزه و رئیس بخش مطالعات آفریقا و آسیا در کتابخانه بریتانیا است. پژوهش های گوناگونی در زمینه مجموعه آثار خطی زرتشتی و پارسی دارد، و نمایشگاه هایی از این آثار و دست ساخته های مربوط به آنها در کتابخانه بریتانیا برگزار کرده است، از جمله "زرتشت، مرد خردمند مشرق زمین" (2005)، "رباعیات عمر خیام" (2009)، و "هند مغولی: هنر، فرهنگ و امپراتوری" (2013).

مترجم برای آشنایی بیشتر خواننده با برخی مقوله های تخصصی، توضیح هایی به متن اضافه کرده که در داخل کروشه آمده اند.

شماری از آثار پروفسور شروو در وبگاه آکادمیا قابل دسترسی است:

https://harvard.academia.edu/POktorSkjaervo

 

نشانی صفحه مترجم (با امکان دسترسی به مقاله "دین هخامنشی"):

http://anthropology.ir/choobinehnatali

  منابع

 

Benzing, J. 1983. Chwaresmischer Wortindex, mit einer Einleitung von Helmut Humbach; herausgegeben von Zahra Taraf, Wiesbaden.

 

Emerick, R. E. and Skjærvø, 1982, 1987, 1997. Studies in the Vocabulary of Khotanese. 3 vols. Vienna.

 

Humbach, H. 1991. The Gāthās of Zarathushtra and the Other Old Avestan Texts, in collaboration with J. Elfenbeing and P. O. Skjærvø, 2 vols. Heidelberg.

 

Humbach, H. and Skjærvø, P. O. 1978, 1980, 1983. The Sassanian Inscription of Paikuli, 3 vols. Wiesbaden.

 

Ringdal, N. J. Georg Valentin von Munthe af Morgenstiernes forunderlige liv og reiser. Oslo.

 

Schmitt, R. and Skjærvø, P. O. (eds.) 1986. Studia Grammatica Iranica: Festschrift für Helmut Humbach, Munich.

 

Skjærvø, P. O. 1975. Notes on the Dialects of Mīnāb and Hormoz. Norwegian Journal of Linguistics, 29, pp. 113-28.

 

Skjærvø, P. O. 1976. Sogdian Notes. Acta Orientalia, 37, pp. 111-16.

 

Skjærvø, P. O. 1985. Remarks on the Old Persian Verbal System. Münchener Studien zur Sprachwissenschaft, 45, pp. 211-27 (= Festgabe für K. Hoffmann).

 

Skjærvø, P. O. 2002. Khotanese Manuscripts from Chinese Turkestan in The British Library: A Complete Catalogue with Texts and Translations, with contributions by Ursula Sims-Williams, London.

 

Skjærvø, P. O. 2004. This Most Excellent Shine of Gold, King of Kings of Sutras: The Khotanese Suvarṇabhāsottamasūtra, 2 vols, Cambridge, Mass.

 

Skjærvø, P. O. 2009. OL’ News: ODs and Ends. In Exegisti monumenta: Festschrifts in Honour of Nicholas Sims-Williams, ed. W. Sundermann, A. Hintze and F. de Blois, pp. 479-95, Wiesbaden.

https://harvard.academia.edu/POktorSkjaervo

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

چوبینه، ناتالی

مطالب نویسنده