دانشنامه مرگ و مردن 6

هاجر قربانی

مدخل C/ آنچه که در گذشتۀ فرهنگِ ایرانی با نامِ مراسمِ ختم از آن یاد می‌شود را می‌توان به یکی از راه‌های مواجۀ بازماندگان متوفی با واقعۀ مرگ دانست. مراسمِ ختم پس از خاک‌سپاری اغاز می‌شد. روزهای یادمانِ متوفی یا به عبارتی همان مراسم ختم به سوم، هفته، چهلم، چهارماه و ده روز و سالگرد تقسیم می‌شد. باورها حاکی از آن است که بدن و کالبد متوفی در روز سوم باد می‌کند، در هفتم می‌ترکد، چشمان از حدقه بیرون می‌زند و بر گونه‌ها می‌افتد،چهلم بدن متلاشی می‌شود و بر همین اساس برای آمرزش و آرامش متوفی برگزار می‌شد(مصاحبه شخصی). گذار مراسم بدین صورت بوده است که: خاک‌سپاری صبح انجام می‌شود و تا پیش از ظهر ادامه می‌یابد. به عبارتی خانوادۀ متوفی به سمتِ منزل رهسپار و تشییع‌کنندگان که معمولاً وابستگانِ خانوادگی، دوستان و همسایگان بودند آنها را همراهی می‌کردند. باید توجّه داشت که در احکام دینی پیشنهاد شده است که افراد همراه کننده قوتِ خود را در روز خاک‌سپاری به همراه داشته باشند و خانواده متوفی را با توجه به قرار گرفتن در شرایط بحرانی از دست دادن، درگیرِ مقدماتِ پذیرایی نکنند. در مناطقِ مختلف و وابسته به فرهنگ‌های متفاوت، اینگونه مراسمات نیز در زمان‌ها و موقعیت‌های متفاوت برگزار می‌شده است. برنج از اصلی‌ترین قوتِ مرتبط با پذیرایی در زمانِ ناهار بوده است و در کنار آن بسته به طبقه اجتماعی، مرغ و انواع خورشت‌ها پخته می‌شد. از نکاتِ مهم دیگر در این گونه مراسم‌ها حضورِ آشپز و پخته شدنِ غذا در حیاطِ خانه است. پذیرایی به وسیلۀ شیرینی و چای در ازای ختمِ صلوات و فاتحه‌خوانی صورت می‌گیرد.

روزهای مراسمِ یادمانcelebration days: تعطیلات، سالگردِ ازدواج، تولدها و دیگر رویدادهای خصوصی خانواده میتواند پس‌از از دست دادن یکی از اعضای خانواده بخصوص در سال اول بسیار دشوار باشد. این امر می‌تواند سال‌ها زمان ببرد پیش از زمانی که منحصراً در ارتباط با متوفی است و میتوان بدون احساس غم و اندوه و ناراحتی جشن گرفت. مشاوران غم و اندوه چنین برنامه رو به جلو را به مثابه بهترین راه برای مراسم گرفتن این روزها پیشنهاد می‌دهند. برخی افراد با برگزاری مراسم در روزهای خاص تحولاتی را ایجاد می‌کنند. برخی دیگر این موقعیت را همانند گذشته رعایت می‌کنند، اما اغلب آنها نمی‌توانند ار سنت‌های معمول پیروی کنند و از دست دادنِ فردِ غایب به صورت خاصی مورد توجه خواهد بود. برنامه AARP:American Association of Retired Persons  غم و اندوه پیشنهادهایی را برای کمک به دیگران به جهت برگزاری مراسم روزها[های مرتبط با مرگ] عرضه می‌کند.

-گردهمایی اجتماعی و خانوادگی می‌تواند درگیر کننده باشد و مشاهده افراد [در این شرایط] دردناک است. این حس همانند این است که هنگامیکه در شرایطِ رنج عظیمی هستید هیچ‌گونه مراسمی وجود ندارد. برخی از افراد خانواده ممکن است تحت تاثیر فضا و شرایط حضور پیدا نکنند. در صورتی که یک مراسم مذهبی با تاریخ مراسم همزمان شود، شما ممکن است پیشنهاد دهید که صرفاً مراسم یادمان به تنهایی انجام نشود و به دو بخش تقسیم گردد.

-سعی در ساختن یک برنامه برای این روز، اما میدانید که می‌توانید ذهنتان را تغییر داده و کار متفاوتی را انجام دهید.

-مطرح کردن موضوع مراسم‌ها بعد از از دست دادنِ فردمورد علاقه‌تان می‌تواند سخت باشد اما ضروری و لازم است. اگر شما این کار را انجام ندهید اعضای خانواده به صورت جداگانه ممکن است در فرضیه‌های مختلف عملی انجام دهند که می‌توانست در نتیجه منجر به یک سوتفاهم شود. راه‌های اضافه کردن یک عنصر به مراسم‌ها مورد بحث واقع می‌شود و یا یک سنت جدید اغاز به شکل‌گیری می‌کند. تبادل اندیشه‌ها و نگرانی‌ها حیاتی است تا از سوتفاهم‌ها و ضربه زدن به احساسات جلوگیری کند. شاملِ یادمانی برای از دست دادن عزیز در یک راه ( مثل روشن کردن شمع برای آنها...) بعد از این رویداد، به صورت آشکار درباب نحوه رفتن او و هرگونه برنامه و تغییر لازم در باب آینده صحبت می‌شود.

در هر مراسم سنتی پیرو از دست دادن یک فرد مهم شما ‌می‌خواهید به صورت مستمر از خود بپرسید که شما از سنت پیروی می‌کنید زیرا که از آن لذت می‌برید، یا این احساس را دارید که چیزی است که شما باید آن را انجام بدهید یا آن را به سادگی انجام می‌دهید زیرا که همواره این مسیر را انجام می‌دهید و اگر چنین است،  مساله چه خواهد بود اگر شما تغییر و یا حتی حذفی از سنت را داشته باشید.

«گورستان»، «قبرستان» و یا «آرامستان» از واژه‌هایی است که در فرهنگِ ایرانی برای مکان یا فضایی که مردگان در آن به خاک سپرده می‌شوند، مورد استفاده قرار می‌گیرد. قبرستان، واژه‌ای عام‌تر و مردمی‌تر است. گورستان و آرامستان نیز واژه‌هایی است که با گذشتِ زمان به فرهنگِ ادبیاتِ مرگ در ایران اضافه شده است. مشاهداتِ اولیه، عکس‌ها و مطالعاتِ باستان‌شناختی نشان داده است که این مکان از دیرباز در فرهنگِ ایرانی حضور داشته است. به عبارتی گورستان، مأمنی برای افرادی بوده است که جانِ خودرا از دست داده‌اند و بازماندگان از آنها یادمانی به جای گذاشته‌اند و برای دیدارِ با انها به این مکان رفت و آمد می‌کنند. به عبارتی، گورستان، فضایی است که مرگ و زندگی به صورت متناقض امّا در پشتیبانیِ از یکدیگر در جریان است. از گورستان‌های پرچالش درایران همچون خالدنبی واقع در گلستان به علتِ فرم آلت وارِ  سنگ قبور، تا سفیدچاهِ بهشهر بواسطۀ نقوش‌های متفاوت، تختِ فولاد اصفهان و دارالسلام شیراز می‌تواند میدانی برای مطالعاتِ مرتبط با مرگ باشد. البته، ناگفته نماند که یکی از رسم‌ها یا عاداتِ فرهنگِ ایرانی پس از اسلام، خاکسپاریِ افراد در کنارِ مکان‌های مقدّس یعنی، قبر یا بارگاهِ انسان‌های متّقی، پرهیزگار و دینی انجام می‌گرفته است و اکنون نیز با توجّه به برخی مشاهدات اعم از حضوری و رسانه‌ها در میانِ بازماندگانِ متوفی میلِ به اینگونه خاکسپاری را وجود دارد. امّا نکتۀ حائز اهمیت در باب تغییراتِ فرهنگی علّت برخی از تدفین‌ها را در دوران معاصر تغییر داده است که می‌توان به برخی از آنها به صورت تیتروار اشاره کرد. برای مثال: تدفین در کنار مقابر و امام‌زادگانِ بزرگ در محیط‌های شهری نوعی از طبقه‌بندی اجتماعی را نشان می‌دهد. طبقه‌بندی‌هایی که مبتنی بر شرایطِ اقتصادی افراد و یا شهرتِ(سیاسی، ورزشی، هنری) است و سعی در بیان و متمایز کردنِ آنها در نظامِ اجتماعی دارد. به عبارتی، حیاطِ امام‌زاده‌ها، ائمه، عرفا و بزرگان به گورستانی در ابعادِ کوچک و گاهی بزرگ همچون ابنِ‌بابویه نیز تبدیل شده است و اکنون بدون فعالّیّتِ خاکسپاری است. یعنی فضای گورستان‌ها یا صرفاً از قبل تعبیه شده است یا اینکه در جوامع کوچک‌تر، حیاطِ مکان‌های مقدس برای خاکسپاری در نظر گرفته می‌شود.

گورستان‌هاcemeteries: محدوده یا زمینی که برای خاک‌سپاری و آیین تدفین مردگان تعیین می‌شود؛ این مکان‌ها ممکن است عمومی یا خصوصی باشد. دولتِ فدرال، ایالت و محلی همگی نقش اصلی در تنظیم و نظارت بر غسالخانه‌ها و گورستان‌ها دارند. گورستان تجاری [فضایی که برای دفن پول پرداخت می‌شود] در درجه اول در سطح ایالتی یا محلی تنظیم می‌شود. گورستان‌ها توسط مدیران ایالت و همچنین دیگر سازمان‌ها از جمله دفاتر وکلای عمومی، وزارت بهداشت و بیمه تنظیم می‌شود. مفهوم گورستانِ تجاری در قرن بیستم زاییده افکار هوبرت ایتن که گورستان را به صورت مختصر و مفید بیشه چمن در گلندل کالیفرنیا متولد شد و آن را در پارک یابودِ چمنزار-جنگل (اولین قبرستانی که پارک یادبود نام گرفت) که به پنج مکان در لس آنجلس رشد کرده و در محدوده حدود 1500 جریب و با نام تجاری چمنزار جنگلی در سراسر کشور آشکار شد، نام‌گذاری کرد.

اولین گورستان‌ها در آمریکا در حیاط کلیساها بودند و در قلبِ جامعه به صورت کاملا برجسته‌ای قرار دارند. در قرن 19، زمانی که گورستانهای کلیسا شروع به پُر شدن کردند، قوانین بهداشت و منطقه‌بندیِ محدود گورستانِ جدید را به مکان‌های کم ارزش، سوق دادنِ آنها به لبه‌های بیرونی و محدوده شهر هُل دادند و توسط حومه شهر حفظ و نگهداری می‌کنند. در The American Way of Death Revisited جسیکا میتفورت می‌نویسد:« اینکه آیا گورستان متعلق به شهرداری یا کلیسا است، زمینِ خاکسپاری به عنوان یک مرکز جامعه در نظر گرفته می‌شود؛ هزینۀ قبرها جزیی بودند و زمینِ تدفین عموما انتظار نمیرفت که سودی را در برداشته باشد. گورستان‌های تجاری امروز نه تنها فضای دفن را می‌فروشند؛ بلکه آنها هزینه‌های مازاد به جهت نگهداری دائمی، طاق‌های یادمان، سازندگانِ قبر، گل‌ها، مجسمه‌ها، و بیشتر می‌پردازند. بنابراین، گورستان می‌تواند به وجود تمامی هزینه‌های زیاد خاتمه دهد. در گزارش سپتامبر 1999 به کنگره، اداره حسابداری دولتی نشان داد که چگونه ایالات مختلف درحفاظت از مصرف‌کنندگان در معاملاتِ مراقبت از مرگ خودشان به عنوان مثال ایالات کالیفرنیا، فلوریدا، مریلند، نیویورک و تگزاس کوشا هستند. این پنج ایالت در رویکردهایشان به مقررات ونظارت بر آن دسته از گورستان‌ها در حوزه قضاییشان مانند گورستان‌های غیرمذهبی به جهتِ سود گورستان‌ها، متمایز هستند. برای مثال، در مریلند با مسئولیتِ قانونی برای گورستان‌ها توسط یک فرد و با اقتدار انجام می‌شود تا وظایف متعددی را در اداره اجرا کند. در گورستان‌های نیویورک توسط یک هیئت مدیره متشکل از وزیر امورخارجه، دادستان کل، و کمیساریای سلامت تنظیم شده است. ایالات انتخاب شده نیز از نظر الزامات و محدودیت‌های قرار داده شده در گورستان متفاوت است، از جمله محدودیت آنچه کالاها و خدمات گورستان می‌تواند به فروش برساند.

  • انجمنی که در انجام مراسم‌های یادمان مشاوره و همراهی دارد.

 

 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

قربانی، هاجر

مطالب نویسنده