امر علمي، امر رسانه اي

ناصر فكوهي

يکي از پرسش هاي مهمي که امروز در جهان توسعه يافته وجود دارد اين است: علوم اجتماعي بايد چه جايگاهي در حل مشکلات جامعه داشته باشد؟ در معرفت شناسي اين علوم، از ابتدا گرايش انتقادي و رودررو عليه قدرت از يک سو و گرايش کاربردي و همکار دولت از سوي ديگر، در برابر هم بودند. اما امروز بايد اذعان کرد فرايندهاي پيچيده و پيچاپيچ اجتماعيِ شبکه هاي مدني واقعي و مجازي، رسانه ها و...، ديگر اجازه نمي دهند خود را در استدلال ها و چارچوب هاي نظري پيشين محدود کنيم. علوم بين رشته اي مهم ترين گرايش علمي جهان بوده و مهم ترين انديشمندان بر فضايي رسانه اي شده و تعميم يافته در شناخت، تاکيد دارند و تلاش مي کنند با روش هاي جديد، امکان مديريت بهينه ميان حوزه هاي سياسي، اجتماعي، اقتصادي، فناوري، هنري و شناخت را در محيط تودرتو و دائما متغيرِ بافت هاي شهري فراهم کنند.
     ازاين رو، روش هاي پيش پاافتاده اي مثل نظرسنجي، تقريبا نقشي کم رنگ در شناخت يا حل مشکلات دارند و هرچند هنوز دائم در ايران به آنها استناد مي شود، در موقعيت هاي توسعه يافته با وجود شکل گيري موسسات بزرگ، کار آنها بيشتر بازاريابي اجتماعي مقطعي است تا تحليل جامعه شناسانه: سنجيدن گرايش هاي مقطعي در حوزه انتخابات، محبوبيت شخصيت ها و وضعيت بازار کالاهاي رسانه اي و مصرفي. اما اين در حالي است که متخصصان اجتماعي نيز امروز ديگر کمتر در کار نظريه پردازي براي «زير و رو»کردن جوامع در مقابله هاي رودررو با قدرت هستند. جهان شايد با وجود خواست ما، به صورتي نسبي، به فرايندهايي بيشتر فناورانه و کمتر ايدئولوژيک تبديل شده و زندگي به معنايي به ساختن قدرت محدود شده است. زيرا جوهر قدرت، پيش از هر چيز با کنترل همه ابعاد زندگي روزمره از طريق فناوري هاي موجود و دائما پيچيده تري تبيين مي شود. بنابراين قدرت نه امري متمرکز در راس جامعه، بلکه امري پراکنده در کل جامعه است و نه به وسيله گروه سياسي بلکه به وسيله کل جامعه بازتوليد مي شود.
     حال آيا بايد با چهره جامعه شناس منتقد وداع کرد؟ پاسخ ما در اين زمينه منفي است. کارِ جامعه شناس و متفکر بيش از هر چيز بازنگري، انتقاد و ارائه تحليل است، اما با اين چشم انداز که قرار نيست اين ايده ها به وقايع «زير و رو کننده» منجر شوند چراکه چشم اندازي واقعي برايش وجود ندارد مسئله اين است که اين انديشه ها بتوانند در بهبود و تغيير ولو تدريجي موقعيت هاي اجتماعي و معضلات پيش رو اثرگذاري کنند. باورداشتن به رسانه، خود حاصل همين تغيير رويکرد و ايجاد پيوند نظري و عملي ميان جامعه شناس ِ صرفا منتقد و جامعه شناس کاربردي خواهد بود.
     بنابراين بايد با افزايش فضاهاي بازانديشي و ايجاد و دامن زدن به اين نگاه انتقادي اما سازنده، درعين حال از شکل گيري يک جامعه شناسي زرد و در خدمت دولت پرهيز کرد. چنين فرايندي اگر به وجود بيايد، بدون شک ما را به موقعيتي نظير وضعيت علوم اجتماعي در کشورهاي بلوک شرق سابق يا بخشي از علوم اجتماعي آمريکا در سال هاي ١٩٥٠ تا ١٩٨٠ مي رساند: جامعه شناسي اي که دغدغه اش نه بهبود موقعيت هاي اجتماعي بلکه خدمت به دولت براي بازتوليد آن با تمام نقصان ها و ضعف ها و سرپوش گذاشتن بر آنها باشد. در روش شناسي هايي که تاکنون داشته ايم، موسسات نظرسنجي، بدترين نمونه اين تمايل به «خدمت گزاري» در معناي منفي کلمه بوده اند، چه براي دولت چه براي قدرت هاي مالي خصوصي. اما فراتر از اين موسسات، ما گروه هاي نظري متمايل به اين وضعيت را هم داشته ايم که خواسته و ناخواسته کار جامعه شناس را با کار مبلغ اشتباه مي گيرند و به خصوص اگر قدرت، کوته بينانه، تصور کند بهترين راه حل براي مشکلات، نه انتقاد بلکه تمجيد است. در برابر اين گرايش پيشنهاد نظري ما، تامل بر موقعيت هاي جديد پيچيده جهان کنوني است که به همان اندازه که ابزارهاي دخالت و تاثيرگذاري جامعه شناس را زياد مي کنند، بر مسئوليت او نيز مي افزايند؛ جداشدن از تمايلات تندروانه و موضع گيري هاي راديکال غيرقابل اجرا و در عين حال پناه بردن به يک علم گرايي بي معنا با فاصله انداختن ميان «امر علمي» و «امر رسانه اي». اگر اين نکات درست درک شوند، به نظر ما قدمي بسيار مهم در رابطه ميان دولت و علوم اجتماعي برداشته خواهد شد.

این مطلب برای نخستین بار به عنوان سرمقاله روزنامه شرق دوم شهریور 1394 منتشر شده است.

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

فکوهی، ناصر / مدیر انسان شناسی و فرهنگ

مطالب نویسنده