قدرت از اسطوره تا سیاست در نوروز صیاد(2)

بنیامین انصاری نسب
نوروز صیاد

اسطوره و قدرت: روستای سلخ به عنوان یکی از قدیمی ترین مراکز ماهیگیری قشم شناخته می شود؛بطوری که نام آن را از عبارت مسلخ به معنای محلی برای پوست کندن انتخاب کرده اند چرا که در دوره ای این روستا محل اختصاصی کشتن کوسه نهنگ های عظیم الجثه که در زبان محلی به آن کولی کر می گویند بوده است و از آنجا که برای صید  آن به چندین نفر نیروی ورزیده نیاز است بیشتر مردان روستا به شغل صیادی اشتغال دارند این اولین بعد از نمایش قدرت است و طبیعی است مردانی که از قدرت بدنی بیشتری برخوردار بودند سهم و شانس بیشتری و بهتری برای شکار داشته اند.

 بعد از ممنوعیت صید کولی کر به دلیل رو به انقراض بودن و کمبود آن در آبهای خلیج فارس،مردان سلخی همچنان به صیادی برای امرار معاش ادامه دادنداما نه برای صید کولی کر، بلکه جهت صید ماهیان کوچکتر برای تامین معاش خانواده و همچنین فروش و معامله پایاپای برای رفع نیازهای زندگی.

بنابراین دریا و صیادی برای این مردم از اولیتهای اولیه زندگی به حساب می آید و نوروز صیادی جشنی است برای یادآوری این پیوند بین دریا و مردم،پیوندی که همیشه برتری قدرت دریا را به خاطر دارد و سعی می کند تا زمان خشم دریا(طوفان)برای صید به دریا نروند بلکه زمانی که دریا به اصطلاح خواهر(مهربان)و آرام است به صیادی می پردازند.  

 از قدیم در این روز مردم سلخ خود و حیواناتشان را به دریا  می بردند و در خانه هایشان را گِلَک می کشیدند،لباس نو می پوشیدند همچنین در آن روز خاص کسی از دریا صید نمی کند که نشان از احترامی است که به قدرت دریا که ریشه در اسطوره دارد گذاشته می شود و همگی اهالی روستا در این روز گوشت می خورند که اشاره ای است جهت جذب قدرت پیشینیان و اشاره به توتم­های قبایل بدوی دارد که در گذشته برای جذب قدرت حیوانات توتمی را در یک روز خاص شکار می کردند و گوشت آنها را برای جذب نیرو و قدرتشان می خوردند.

اما در ده سال گذشته که دهیاری سلخ فعال شده موارد دیگری برای رونق و جلب گردشگر بیشتر به آن اضافه شده است از جمله مسابقات شنا،طناب کشی،دومیدانی،بازیهای محلی،مسابقه غذایی ویژه بانوان وغیره،این موارد در جامعه مدرن برای نمایش نمادین قدرت ساختار دهیاری است.

در روز نوروز مردم به گِلَک زدن به سر و پیشانی حیوانات وتنه نخل و درختانی که میوه می دهند و همچنین درِخانه ها را «یا الله» نوشته و بی سوادان نیز علامتی مانند دایره یا ضربدر روی در می گذارند وبا این کار ورود روز و سال جدید صیادی را اعلام می کنند.درگذشته بندرعباس در ایام عید نوروز نیز این مراسم گلک زنی انجام می گرفت. رنگ قرمز نشان تجدید و قدرت حیات است و معمولاً برای نشان دادن قدرتهای فوق طبیعی، مقدس، یا شمسی، ایزدان قرمز تصویر می شدند.گلک زدن در نوروز صیاد دلالت بر حضور دوباره خورشید و گرما است که شروع فصل جدیدی را نیز نوید می دهد

 بعد از گلک زدن به حیوانات حالا نوبت به لُوبَن کردند حیوانات می رسد این عمل توسط ملای مخصوصی انجام می شود بدین ترتیب که او سوره،آیات ودعاهای را می خواند و بعد روی گردن هر حیوان طنابی را گره می زند،آنها معتقدند با انجام این عمل در طول سال حیوان هایشان از گزند درندگان محفوظ خواهند ماند.این اعتقاد ریشه در قبایل توتمی به باور قدرت سحر و افسون دارد زیرا اراده ها را چون حلقه های زنجیر به هم می پیوندد و به تبعیت از اندیشه ای یگانه وا می دارد.

 تمامی این برنامه ها در روز نوروز انجام می گیرد و در بعد از ظهر به انجام مراسم رزیف و نمایش شوشی اختصاص می یابد؛ نام رزیف از ردیف برمبنای قرار گرفتن افراد در  دو ردیف می باشد. این مراسم درجزیره­قشم­بنام­عضوایاعصوامعروف­است،گویا این نام از خیزران به عنوان عصا گرفته شده که به مرور زمان به عصوا تبدیل شده است.این مراسم که با انجام حرکات و رقص های خاصی انجام می گیرد،به نمایش قدرت موسیقی می پردازد و فرد هدایت گر گروه که در واقع نوازنده دُهل اصلی است،ریتم حرکات رقصندگان و تغییرآنها را با حرکتهای خاص خود و تغییری که در ریتم و ضرباهنگ دهل ایجاد می کند تنظیم می نماید.قدرت موسیقی در آیین های بطور عام و نوروز صیاد بطور خاص در هرمزگان بسیار پررنگ است بطوری که می­توان گفت موسیقی هویت انکار ناپذیر آیین ها محسوب می گردد. و نوازنده آن ساز اصلی از شان ومنزلت اجتماعی خاصی در گروههای همسان خود برخوردار است،به خصوص اینکه اگر نوازنده سازی باشد که فقط او قادر و توانایی نواختن را دارد،به همین منظور قدرت او در مراسم های خاصی که حضور سازش الزامی می نماید دوچندان شده و می تواند مطالبات کلانی داشته باشد.     

مراسم نمایشی شوشی یکی دیگر از مراسم­های اجرایی نوروز صیاداست که از قدیم در مراسم عروسی که با جفتی(سازی با دو قلم نی ای) همراه بود انجام می شد و امروزه برای اینکه فراموش نشود در این روز به نمایش در می آید.بازیگران این نمایش عروسکی شامل:گاو،روباه،شتر و ساربان،مرغ دریایی وخود شوشی است.شوشی فردی است بدوی که در کوه بوده و شهر رابه چشم ندیده او هیبتی عجیب دارد لباسی سیاه،صورتی سفید شده با آرد و ریشی  که از سِیس مُغ[1] درست شده و کلاهی از شاخه نخل بافته شده به سر دارد.او با شنیدن صدای شادی مردم و اشعار عصوا به طرف صدا می آید و با عصبانیت به مردمی که سر راهش قرار بگیرند با شاخه نخلی(پِیش مُغ)[2] که دردست دارد ضربه می زند.در آخر مراسم عروسی همه چیز خود را می بخشد شاخه های که در دست دارد را به مادر داماد می دهد،کلاهش را به ملای مسجد،عبایش را به موذن مسجد می دهد.بعد از بخشش همه چیزهایش به دریا می رود استحمام می کند و آن چهره عجیب به یک آدم عادی تبدیل می شود و مراسم پایان می یابد.

اوج نمایش قدرتها در قسمت شوشی دیده می شود تمامی قدرتهای خیر(نیکی) و شر(بدی) در کنار  نمادی های مقدس به چشم می خورد. نمادهایی که هرکدام تاثیر مستقیمی در زندگی فردی و اجتماعی مردم بازی می کنند.قدرتهای خیر مانند  گاو و شتر و قدرتهای شر مانند روباه و شوشی، تمامی اینها در کنار مقدساتی چون گیاه(شاخه نخل) و دریا معنا می یابد. شوشی که چهر ه اش با الیاف نخل و کلاهی بافته شده از همان درخت و با در دست داشتن شاخه نخل که نماد قدرت است و قدرت خود را از اسطوره های کهن می گیرد،الیاده(1389) می گوید درخت به قدرتش و آنچه که متجلی می سازدو برتر از درخت است موضوعی مذهبی است.اما این قدرت را نیز نوعی هستی شناسی اعتبار می بخشد:اگر درخت گرانبار از قدرتهای قدسی برخورداراست به این خاطر است که عمودی است و می بالد و برگهایش می ریزند ودوباره می رویند و درنتیجه به دفعات بی­شمار این اعتبار بخشی­ها در مشاهده عرفانی درخت،به عنوان صورت و وجهی از زیست و حیات است.درخت به واسطه قدرتش که واقعیتی مافوق بشر را متجلی می سازد(واقعیتی که به شکلی خاص بر بشر ظاهر می شود،برمی دهد و هرچندگاه تجدید حیات می کند)مقدس می گردد،درخت نخل نیز به دلیل قدرت و قانون تجدید حیات چیزی را تکرار می کند که در تجربه کهن،کیهان سراسر،همان چیز تلقی می شود بنابراین برای وجدان مذهبی کهن وش،نخل خود عالم است پس عالم را تکرار و تخیص و همزمان به صورت نمادین تمثیل می کند.فرد شوشی با زدن افراد با برگهای نخل که بیشتر آنها کودکان هستند درواقع آنها را با این عمل متبرک می سازد تا شر بدی ها و بیماریها به دور بوده و عمری دراز همچون نخل داشته باشند.انجام این عمل در نوروز صیاد می تواند رابطه اش را مشابه آنچه در سیزده­بدر نوروز انجام می گیرد توضیح دهد،روز سیزده نوروز با در دست گرفتن سبزه ها که ساقه نورسته گندم است و گفتن حاجت در حالی که ساقه گندم در دست قرار دارد از اعمالی است که خیر و بر کت می آورد و نحوست را از خانه دور می کند.(متین،112:1392)

قدرتهای خیر همچون گاو و شتر حیواناتی مقدس محسوب می گردندو قدرت خود را از این تقدس مذهبی دریافت می کنند ،این دو حیوان بدلیل اینکه اغلب نیازهای مردم را به آسانی برطرف می سازند تقدس فراوان یافته­اند به گونه ای که از نخستین جانوران آفریده شده محسوب می گردند همچنین در زندگی کشاورزی ادیان مختلف اسطوره های فراوانی برای گاو وجود دارد،از اساطیر ودایی که گاو را برابر زن شمرده اند(بهار،131:1376) تا اسطوره کهن هند و اروپایی.

قدرتهای شر مانند روباه وشوشی،قدرت خود را از نیرو های اهریمنی می گیرند که در مقابل قدرتهای اهورامزدایی قرار دارند،روباه به عنوان نمادی از مکر و حیله در میان ایرانیان شناخته شده است او سعی در  نزدیک شدن به کودکان حاضر در مراسم دارد تا در یک فرصت مناسب ناگهان آنها را بغل کرده و از محل دور می شود که بوسیله مردم هوشیار کودک را از دست او نجات می دهند،در این حال روباه روی زمین خوابیده شکل نحیف و ضعیفی به حود می گیرد که نشان از مکر و حیله او دارد.مرد شوشی نیز با بی نظمی و دویدن میان جمع سعی د رآشوب و برهم زدن نظم جشن(به ظاهر) را دارد،که بعد از فرورفتن و تطهیر در دریا از شرارت بیرون می آید.دریا یکی دیگر از مواردی است که قدرت خود را از مقدسات می گیرد. درآب همه چیز حل می شود،هر شکلی مضمحل و منحل ،و هر تاریخ و سرگذشتی ملغی می گردد.پس از غوطه خوردن هیچ نقش،تصویر،علامت و حادثه ای که پیش از این وجود داشته است،باقی نمی ماند.فرورفتن در آب،از لحاظ انسانی برابر با مرگ است واز لحاظ کیهانی،معادل فاجعه ای مانند طوفان که به هرچند گاه یکبار دنیا را در اقیانوس آغازین غرقه و نابود می کند.آب به علت اینکه هر شکل و صورتی را از هم می پاشد و هر تاریخ و سرگذشتی را مضمحل می کند دارای قدرت تطهیر و تجدید حیات و نوزایی است زیرا آنچه در آب فرو می رود و می میرد و آنکه از آب سر بر می آورد چون کودکی بیگناه و بی سرگذشت است که می تواند گیرنده وحی و الهام جدید باشد و زندگانی خاص نوینی را آغاز کند(الیاده،194:1389)از این رو تکرار آفرینش کیهانی است و از این دیدگاه ،مقدس به شمارمی آید.بنابراین  انجام عمل غسل و تطهیر در تمامی ادیان از جایگاه ویژه ای برخوردار است،آیین شستشوی مقدس در کیش الهگان بزرگ باروری و برزیگری صورت می گرفته است.باور مردم سلخ بر این است که تطهیر و فروکردن کامل بدن در آب باعث دفع شر، وفور نعمت و خیر و برکت در رزق و روزی افراد خواهد شد.

سیاست وقدرت

زمانی که نورز صیاد توانست از همه گوشه و کنار کشور مردم را برای بازدید به روستا سلخ بکشاند موفق شده خود را به عنوان یک ارزش مناسکی تثبیت کند .

 در این روز خاص است که روستا می تواند به عنوان یک محور قدرت مطالباتی را از سازمانهای دولتی به خصوص سازمان منطقه آزاد قشم داشته باشد.و معمولا مسولین دهیاری سلخ سعی می کنند در این روز توجه مسولین را به کمبودها و امکانات رفاهی جلب کنند و از آنها که در طول سال به این مسائل بی تفاوت بودند مطالبه نمایند.از طرفی اگر سازمان منطقه آزاد را به عنوان نماینده قدرت مرکزی در نظر بگیریم به خاطر اینکه از هرگونه تنش و یا ایجاد شایعه ای پیرامون عدم همکاری برای برگزاری جشن و ...حداکثر توان خود را برای جلب رضایت دهیاری سلخ انجام می دهد.و از طرفی پخش اخبار و گسترش خبررسانی جشن و توجه در رسانه های مختلف ملی مشروعیت قدرت را به همراه خواهد داشت.به همین دلیل سعی به در اختیار گرفتن و نحوه اجرا مراسم  به عبارتی ویترینی کردن آن دارند که در صورتی که موفق به انجام آن بشوند مراسم دیگر از حالت مناسکی خود خارج شده و به ویترینی نمایشی جهت کسب منافع تبدیل می شود.بنابراین تغییراتی که در بدنه قدرت مرکزی صورت می پذیرد بایستی در هرچه بهتر انجام شدن مراسم آیینی نوروز صیاد سهم بیشتر را ایفا کنند تا مشروعیت بیشتری را کسب نمایند که برابر با قدرت یافتن بیشتر است و در غیر این صورت سلب مشروعیت قدرت مرکزی باعث ایجاد تنش در منطقه شده که اگر به موقع اقدامی برای آن صورت نگیرد می تواند در دراز مدت  قدرت مسلط را نیز به چالش بکشد.بنابراین فهمیدن و استفاده از این مطلب توسط مسئولین و یا صاحبان قدرت که چه آیین ها و مناسکی قابلیت هویت بخشی و تبدیل شدن به یک  هویت ملی را دارند از اهمیت بسزایی در ساختار قدرت برخوردار است.  

    برآورد

آیین نوروز صیاد نوعی پشتوانه ساختار اجتماعی است که چون به سنت و ساختارهای تغییرناپذیر تعلق دارد باعث عمومی شدن شکلی هماهنگ و غیر قابل اجتناب از آن می شود. در پس هر کنش آیینی یک معنا،یک هدف و یک عملکرد نهفته است و آیین نقش ارتباطی میان نیات،معانی ضمنی و ساختار اجتماعی ایفا می کند.این کنشهای آیینی ،نه فقط داده های با ارزشی را از دیدگاه های فرهنگی فرد و دنیای او را در بر می گیرند،بلکه بیانگر رابطه عمیق بیناذهنی مخاطبین متعدد می باشند و همیشه رمزگونگی بخشی از این کنشها است.در واقع نوروز صیاد به عنوان یکی از آیین هایی که با اشکال مختلف کنش،که در پرده ای از ابهام قرار دارند شناخته می شود،بنابراین شناخت و رمز گشایی از این نمادهای آیینی باعث شناخت دقیق کنش­ها و رابطه آنها با قدرت های  موجود می شود. توجه به ساختار قدرت در برگزاری آیین نوروز صیاد،منافع تمامی گروه های قدرت(مسئولین)را تامین می کند،چرا که از لحاظ تثبیت موقعیت و جایگاه برای مسئولین منطقه آزاد و از نظر فرصتی برای تخصیص امکانات به روستا برای مسئولین دهیاری و در سطوح پایین تر قدرت برای مردم روستا اعم از زن،مرد و کودک فرصتی را فراهم می آورد،در این روز مردان با بازیهای مختلف اعم از شنا ،طناب کشی ،قایق سواری و...نیروی فردی وقدرت جمعی را به نمایش می گذارند،زنان با شرکت در مسابقه غذایی اقتدار خود را در اداره خانه و خانواده به عنوان یک زن به نمایش گذاشته،کودکان نیز در این روز بدون هیچ اعمال قدرتی از طرف والدین می توانند آزادانه در کنار دریا به جست و خیز و نمایش قدرت آزادی خود بپردازند.

 

 

 

 

 

منابع:

  • نوربخش،حسین(1376)ایرانیان دریانورد،پیشگام و نوآور در دریاها،تهران:کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران
  • معین،محمد(1338)مزدیسنا و ادب پارسی،تهران:انتشارات دانشگاه تهران
  • رایین،اسماعیل(1356)دریانوردی ایرانیان،جلد اول ودوم، تهران:انتشارات جاویدان
  • احمد ابن ماجد،شیخ شهاب الدین(1372)الفوائد،فی اصول علم البحر والقواعد: آیین های دریانوردی کهن در اقیانوس هند و خلیج فارس،ترجمه احمد اقتداری،تهران:وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
  • بهار،مهرداد(1376) جستاری چند در فرهنگ ایران،تهران:ناشر فکرروز
  • سدید السلطنه کبابی،محمد علی(1381)صید مروارید(المناص فی احوال الغوص و الغواص)،تهران: تصحيح احمد اقتداري، سازمان ميراث فرهنگي کشور
  • نوربخش،حسین(1358)بندرلنگه در ساحل خلیج فارس،بندرعباس:اداره کل فرهنگ و هنر هرمزگان
  • متین،پیمان(1392)مردم گیاه گیاهان آیینی در فرهنگ و فولکلور ایران،تهران:انتشارات فرهامه

 

[1] Sise moghالیاف توری مانند درخت خرما

[2] Pish moghبرگ درخت خرما

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

انصاری نسب، بنیامین

مطالب نویسنده