بررسی امتیاز راه آهن و سایر امتیازات اقتصادی واگذار شده به روسیه و انگلیس در عصر قاجار (2)

نگار شیخان

با به صدرات رسیدن سپهسالار، به دلیل سرسپردگی که وی به انگلستان داشت، علی رغم وضعیت مالی نابسامان کشور، وی ناصرالدین شاه را تشویق به مسافرت به دول غربیی نمود. البته مهدوی می¬گوید که این برای برای نشان دادن مظاهر تمدن غرب و به خصوص عظمت امپراطوری انگلستان به ناصرالدین شاه بوده است و به هر حال ترتیبی داد که دولت انگلیس از پادشاه قاجار پذیرایی مجللی بنماید. ناصرالدین شاه در ماه مه سال 1873 میلادی به اتفاق صدراعظم و عده ای از رجال درباری خود از راه قفقاز و روسیه عازم اروپا گردید. در سن پترزبورگ استقبال شایانی از شاه ایران به عمل آمد و تزار الکساندر دوم (1881 – 1855 میلادی) نشان نسبت آندره را که عالی ترین نشان روسیه تزاری به شمار می رفت، به وی عطا کرد،

اولین سفر ناصرالدین شاه به اروپا
با به صدرات رسیدن سپهسالار، به دلیل سرسپردگی که وی به انگلستان داشت، علی رغم وضعیت مالی نابسامان کشور، وی ناصرالدین شاه را تشویق به مسافرت به دول غربیی نمود. البته مهدوی می¬گوید که این برای برای نشان دادن مظاهر تمدن غرب و به خصوص عظمت امپراطوری انگلستان به ناصرالدین شاه بوده است و به هر حال ترتیبی داد که دولت انگلیس از پادشاه قاجار پذیرایی مجللی بنماید. ناصرالدین شاه در ماه مه سال 1873 میلادی به اتفاق صدراعظم و عده ای از رجال درباری خود از راه قفقاز و روسیه عازم اروپا گردید. در سن پترزبورگ استقبال شایانی از شاه ایران به عمل آمد و تزار الکساندر دوم (1881 – 1855 میلادی) نشان نسبت آندره را که عالی ترین نشان روسیه تزاری به شمار می رفت، به وی عطا کرد، ولی در عین حال تزار و گورچاکف صدراعظم شدیدا از سیاست خارجی ایران و اعطای امتیاز رویتر اظهار عدم رضایت کردند. ناصرالدین شاه از ترس واکنش روس ها قول داد در اولین فرصت اقدام به لغو امتیاز بنماید ولی به روس ها گفت که کشورش نمی تواند بدون راه آهن بنماید. آنها هم قول دادند که یک کمپانی روسی را برای ساختمان راه آهن در ایران پیدا کنند. در آلمان نیز ویلهلم اول (1871 – 1888 میلادی) و پرنس فن بیسمارک، صدراعظم تجلیل زیادی از پادشاه ایران نمودند. در زمان اقامت ناصرالدین شاه در آلمان عهدنامه ی مودت و تجارت و سیر سفاین بین دو کشور در 11 ژوئن 1873 میلادی به امضا رسید و شاه در برابر فشار دو همسایه¬ی بزرگ اظهار تمایل زیادی به توسعه¬ی روابط با آلمان که موفق شده بود اتریش و فرانسه را شکست دهد و امپراطوری عظیمی را تاسیس کند، داشت. این کشور رقیب خطرناکی برای روسیه و انگلستان به شمار می رفت. ناصرالدین شاه پس از چند روز اقامت و بازدید از بلژیک از بندر اوستند به وسیله¬ی رزمناو سلطنتی انگلیس که مخصوصا جهت مسافرت وی اعزام شده بود، به جانب مقصد اصلی مسافرت یعنی لندن روانه شد. (هوشنگ مهدوی، 1383: 289)
سرانجام ناصرالدین شاه برای اولین بار به لندن پا گذاشت که مقصد اصلی سفرش بود. بر اساس نوشته¬های مهدوی در لندن از شاه قاجار استقبال گرمی به عمل آمد .پرنس آف¬ویلز، ولیعهد انگلستان به مهمانداری وی تعیین شد. ناصرالدین شاه در قصر ویندسور با ملکه ویکتوریا ملاقات کرد و وی با دست خوذ نشان و حمایل زانوبند را عالی-ترین نشان انگلستان به شمار می-رود، به پیکر پادشاه ایران استوار نمود. ناصرالدین شاه هم در مقابل، نشان درجه¬ی اول شیر و خورشید را به ملکه ویکتوریا داد. سپس ضیافت¬های متعددی از طرف ملکه و ولیعهد انگلستان و گلادستون نخست وزیر، لرد گرانویل وزیر امور خارجه به افتخار شاه داده شد. طی مذاکراتی که به عمل آمد مساعی ناصرالدین شاه و سپهسالار برای جلب حمایت انگلستان در مقابل فشار روسیه به جایی نرسید و انگلیسی¬ها حاضر نشدند در این خصوص تعهدی بنمایند. ضمنا شاه نسبت به بارون رویتر بی¬اعتنایی زیادی کرد و در ضیافت او حاضر نشد و به همه فهماند که قصد لغو امتیاز را دارد که البته شایان ذکر است که همان¬طور که قبلا مطرح گردید این به علت فشارهای دولت روسیه بود. (مهدوی، 1375: )
ناصرالدین شاه در ادامه¬ی سفر پر هزینه¬ی خود از کشورهای دیگری نیز بازدید کرد. مهدوی تاریخ برگشت وی را پس از پنج ماه در اکتبر 1873 از طریق قفقاز ذکر می¬کند. او در انزلی به محض ورودبه خاک ایران شاه با دشواری بزرگی مواجه گردید، زیرا عده¬ای از شاهزادگان و رجال درباری به رهبری میرزا سعیدخان وزیر امور خارجه و پشتیبانیه محرمانه-ی روس¬ها عریضه¬ای به او تقدیم نموده و تقاضای برکناری سپهسالار و لغو امتیاز رویتر را نمودند. ناصرالدین شاه مجبور شد سپهسالار را از صدرات معزول کند، وی چون از این دسته¬بندی و توطئه به شدت عصبانی بود، چندی پس از ورود به تهران شاهزادگان و رجال توطئه¬گر را هر یک به نحوی برکنار و تبعید کرد. میرزا حسین¬خان سپهسالار را به وزارت امور خارجه منصوب و مقام صدرات را به میرزا یوسف آشتیانی مستوفی الممالک تفویض نمود و در پنج دسامبر 1873 میلادی امتیاز رویتر را به عنوان اینکه در موعد مقرر عملیات ساختمان راه-آهن و استخراج معادن را شروع نکرده، ملغی کرد. این اقدام موجب اعتراض شدید رویتر شد و به اصرار وی سفارت انگلستان نیز یادداشت های اعتراض آمیزی به دولت ارسال نمود، ولی دولت ایران زیر بار نرفت.
لغو امتیاز رویتر که به دلیل نفوذ روس¬ها انجام یافت، سبب گشت تا روس ها از موقعیت به دست آمده به نفع خود استفاده کنند. مهدوی ذکر می¬کند که روس¬ها یک ژنرال بازنشسته به نام بارون فالکن هاگن را به تهران فرستادند که در ژوئن 1874 میلادی، مذاکرات محرمانه ای را برای اخذ امتیاز راه¬آهن با مقامات ایرانی آغاز کرد. در اثر فشار سفارت روس قراردادی در دسامبر 1874 میلادی بین ژنرال فالکن هاگن و میرزا حسین¬خان سپهسالار درباره ی اعطای امتیاز ساختمان راه¬آهن جلفا به تبریز به امضا رسید. وقتی تایلور تامسون وزیر مختار انگلستان به وسیله ی سپهسالار از این امر مطلع شد، شدیدا اعتراض کرد و به عنوان اینکه دولت ایران نمی تواند قسمتی از امتیاز رویتر را که ملغی کرده به دیگری واگذار کند، با آن مخالفت نمود. دولت ایران از این اعتراض استفاده نمود و در مه 1875 میلادی امتیاز فالکن هاگن را ملغی کرد. بدین ترتیب رقابت بین دو دولت بزرگ این بار به نفع ایران تمام شد. اما امتیلز رویتر مقدمه¬ی اعطای یک سلسله امتیازات گوناگون به دولت¬های خارجی شد که در نتیجه¬ی آن لطمات شدیدی به استقلال ایران وارد گردید. (مهدوی، 1375: )


افزایش نفوذ روسیه
ناصرالدین شاه در سال 1878 به پیشنهاد سپهسالار یکبار دیگر عازم سفر اروپا شد. ولی این¬بار به علت تشکیل کنگره¬ی برلن و اختلافات شدیدی که بین دولت¬های اروپایی بروز کرده بود، مانند سفر اول پذیرایی شایانی از شاه به عمل نیامد. روس¬ها از این موقعیت استفاده نمودند و سعی کردند تا با پذیرایی مجلل توجه شاه را به خود جلب کنند. در مانوری نظامی که در سنپترزبورگ برای ناصرالدین شاه ترتیب دادند، وضع لباس و اسلحه و انضباط قزاق¬های روسی مورد توجه وی قرار گرفت و درصدد برآمد یک قسمت از سواره نظام ارتش ایران را به سبک قزاق¬های روسی تربیت نماید. در ژانویه¬ی 1879 یک عده افسر قزاق به ریاست کلنل دومانتوویچ با هزار قبضه تفنگ و دو عراده توپ به ایران فرستاد تا به تاسیس قزاقخانه¬ی شاهی اقدام کنند. فرمانده¬ی قزاقخانه در امور نظامی و سیاسی با وزیر مختار روسیه در تهران مشورت می¬کرد و گزارش کارهای خود را به ستاد ارتش قفقاز می¬فرستاد. از این تاریخ تا زمانی که ارتش جدید ایران تاسیس شد، قزاق¬خانه یکی از مهمترین عوامل نفوذ دولت روسیه تزاری در ایران به شمار می¬رفت.
سفر دوم ناصرالدین شاه به اروپا برای روسیه نتایج جالب توجه¬ای به دنبال داشت، زیرا به گفته¬ی مهدوی از این زمان نفوذ روسیه در ایران رو به افزایش نهاد و از رقیب خود جلو افتادند. در نوامبر 1878 میلادی امتیاز استخراج معادن نفت سمنان و خوریان و در 4 اکتبر 1879 میلادی امتیاز بهره¬بردای از شیلات بحر خزر به اتباع روسیه داده شد. در 1880 میلادی به فشار روس¬ها سپهسالار از وزارت امور خارجه برکنار و میرزا سعیدخان که به طرفداری از آنان شهرت داشت، مجددا به این سمت منصوب شد. هم او بود که در دسامبر 1881 میلادی پیمان مرزی آخال را با روس¬ها امضا کرد و از کلیه¬ی دعاوی ایران نسبت به ترکستان و ماورالنهر صرف نظر کرد. توفق سیاسی روس¬ها در ایران به مدت ده سال ادامه داشت و در طول این ده سال انگلیسی¬ها به علت وضع داخلی خود و اختلافات بین محافظه-کاران و لیبرال¬ها نتوانست عکس¬العمل جدی نشان دهد.
یکی دیگر از دستاوردهای سفر دوم ناصرالدین شاه به اروپا این بود که به فکر دول اروپایی دیگری بیفتد. مهدوی می_گوید که ناصرالدین شاه وقتی خود را در برابر نفوذ نمایندگان روس و انگلیس در امور داخلی ایران عاجز دید، به فکر دولت¬های اروپایی دیگر افتاد تا از این نفوذ بکاهد. پادشاه ایران در سفر دوم خود به اروپا مذاکراتی با قیصر ویلهلم اول و پرنس فن بیسمارک به عمل آورده بود. در مارس 1883 میلادی دو دولت تصمیم به ایجاد روابط سیاسی و تاسیس سفارت در پایتخت¬های خود گرفتند. میرزا رضاخان موید السلطنه گرانمایه به عنوان اولین وزیر مختار به برلن اعزام شد. گراف فن برانشوایک سفارت آلمان را در ایران تاسیس کرد. (مهدوی، 1375، 299 و 300)
ناصرالدین شاه برای کوتاه شدن دست روس¬ها و انگلیس¬ها ارتباطات بین دو کشور را گسترش داد. مهدوی در این رابطه به خرید کشتی به نام پرسپولیس و سفارش چند کشتی دیگر و همچنین مذاکراتی محرمانه درباره¬ی راه¬آهن شمال ایران اشاره می¬کند. بدیهی است که این اقدامات هیچکدام برای این دولت خوشایند نبود. مهدوی در اشاره به واکنش دولت انگلیس و روسیه به اعتراض وزیر مختار انگلستان یعنی تامسون نسبت به کشتی¬ها و اعتراض روس¬ها به پروژه¬ی راه¬آهن شمال اشاره می¬کند. شاه ایران در واکنش به این، در 25 مارس سال 1889 میلادی، به موجب فرمانی اعلام دولت ایران را متعهد می¬کند که تا 5 سال بدون رضایت دولت روسیه اجازه¬ی ساختمان و تاسیس راه¬آهن را به خارجیان ندهد. ضمنا در طی دستخطی به امین السلطان صدراعظم جدید خود نوشت که در صورت دادن این امتیاز به روس¬ها، امتیاز راه¬آهن شوشتر و یا امثال آن به انگلستان داده خواهد شد. (مهدوی, 1375: 301 و 302)
بدیهی است که این دولت¬ها به این نیز راضی نشند و خواستار امتیازات بیشتری شدند. مهدوی به امتیاز کشتی-های خارجی در رود کارون، تاسیس بانک شاهنشاهی، حق انحصاری چاپ و نشر اسکناس در سراسر ایران و حق استخراج کلیه معادن که به مدت 60 سال به بارون رویتر داده شد، اشاره می¬کند. دولت روسیه نیز در مقابل این امتیازات خواستار امتیازاتی متقابل شد و اعلام کرد که اگر امتیازاتی متقابل داده نشود، با قشون خود خاک ایران را اشغال خواهد کرد. در نتیجه در طی توصیه¬ی انگلیس¬ها به دولت ایران ناصرالدین¬شاه در 10 مارس 1889 میلادی، امتیاز ساختمان جاده از بندر انزلی به تهران و راه¬آهن جلفا به تبریز و اجازه¬ی کشتیرانی در مرداب انزلی و کلیه¬ی رودخانه¬های ایران را که به دریای خزر می¬ریزد، به روس¬ها داد و متعهد شد که منبعد هر وقت خواست امتیازی به سایر دول دهد، حتما قبل آن دولت روسیه را با خبر کند. آخرین مرحله¬ی فشار روس¬ها منجر به موافقت-نامه¬ای شد بین امین¬السلطان و بوتزوف وزیر مختار روسیه در 12 نوامبر 1890 شد که به موجب آن دولت ایران متعهد می¬شد که مدت ده سال اقدام به ساختن ساختمان راه¬آهن و یا دادن انتیاز آن به دیگران نکند و پس از انقضای آن نیز درباره¬ی تمدیدش با روسیه وارد مذاکره شود. به این ترتیب این آرزوی بزرگ ایرانیان تا یک نسل بعد به تعویق افتاد. (مهدوی،1375: 303 و 304)

 

 

 

منابع:
(معصومه فرخ¬زاده¬ها، تاریخ ورود مظاهر تمدن جدید به ایران از قاجاریه تا انقلاب اسلامی، راه¬آهن سراسری ایران، 1373: 102 و 103)
(تاریخ سیاست خارجی ایران از شاهنشاهی هخامنشی تا امروز، غلامرضا علی¬بابایی،1375، انتشارات درسا: 223 و 224)
(تاریخ روابط خارجی ایراناز ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ جهانی دوم، عبدالرضا هوشنگ مهدوی، 1383، نشر امیرکبیر:289)

 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

شیخان، نگار

مطالب نویسنده