زردشت

لیلا خلیلی- پروین بابایی

زردشت (اوستایی: zaraϑuštra-؛ پهلوی: zardu(x)št) نام پیامبر دین مزدیسنی است. در متون اوستایی، او از خاندان "سپیتمه" (اوستایی: spitama-؛ پهلوی: spitaman) (یسن 28 بند 8، یسن 46 بند 15،یسن 51 بند 12، یسن 53 بند 4) و پسر "پوئوروشسب" (اوستایی: pourušaspa-، پهلوی: porušasp) معرفی شده است. (یشت 8 بند 18، وندیداد، فرگرد 19، بند 6). در بند 13 هوم یشت، پوئوروشسب چهارمین کس از مردمان است، که هوم را می فشارد و به پاداش آن، "زردشت" برای او زاده می شود.

زاده شدن زردشت از پیش برای برخی انسان­ ها و موجودات مقدس پیش بینی شده بود، پس دیوان و جادوگران در پی نابودی و اغوای او بر آمده و توطئه­ های بسیاری در این زمینه به کار بستند، اما در این امر توفیقی نیافتند (هینلز 1387: 142-143).

این ستیز و توطئه دشمنان بعدها نیز ادامه یافت؛ چنانکه در توصیف زندگی زرتشت به داستانی بر می ‌خوریم که در آن مجادله و مناظره ­ای بین زردشت و یکی از کرپان ‌ها که دشمن زردشت به شمار می ­آمدند در ­می ­گیرد. وی زردشت را تهدید می ­کند که به جرم سرکشی «چشمان تو را ببرم و تو را بمیرانم» و زردشت در پاسخ می‌ گوید که «تو را من به کمال اندیشی با هر دو چشم بر­نگرم و تو را بمیرانم». ایشان مدتی به یکدیگر نگریستند و سرشت ایزدی زردشت بر جادوی او خیره گشت و او را مغلوب ساخت.

با استناد به متون گاهانی می توان پی برد که زردشت از کودکی، تعلیمات روحانی دیده است. در یسن 33 بند 6 ، او خود را "زوتر" (اوستایی: zaotar-) نامیده است و آن اصطلاحی است که در مورد دین مرد روحانی به کار می­رفته است. همچنین در یشتها کلمۀ "آثْرَوَنْ" (اوستایی: āϑravan-) در مورد او به کار رفته است که به معنی مطلق "روحانی و دین مرد" می­باشد. در یسن 43 سرودهای گاهانی، چنین آمده است که زردشت از سوی اهورامزدا وحی دریافت می­کرده است. در متون پهلوی نیز به تفضیل به این موضوع پرداخته شده است (تفضلی و آموزگار1386: 25).

هنگامی که زردشت رسالت خویش را اعلام می کند، "مَذْیوماه" (اوستایی: maiδyōi.mā̊ŋha-؛ پهلوی: mēdyōmāh) نخستین کسی است که به دین وی می ­گرود. او در منابع پهلوی، پسر عموی زردشت خوانده شده است. (مولایی 1388ج3: 504)

زردشت نیز همچون بسیاری از پیامبران دینی، در تبلیغ رسالت خویش با دشواری های فراوانی رو به رو بوده است. او در سرود های گاهانی خود، از تعداد اندک حامیانش سخن به میان آورده و همچنین در مواردی از دشمنان خود شکوه کرده است. (یسن46 بند 2، یسن 32 بند 14، یسن 44 بند 2، یسن 46 بند 11) او به سرزمین مجاور زادگاهش سفر می ­کند تا بر پیروان دین خود بیفزاید، گشتاسب فرمانروا و همسرش هوتس، به زردشت ایمان آورده، به دین او می ­گروند (هینلز 1387: 145). احتمال اینکه ابتدا هوتس و سپس به توصیه او، گشتاسب به زردشت ایمان آورده باشند، از بند 26 یشت نهم، استخراج می ­شود (تفضلی و آموزگار1386: 26). با گرویدن گرشاسب به دین زردشت، جنگ دینی میان گشتاسب و ارجاسب تورانی آغاز می شود.

در مورد زمان و زادگاه زردشت نظریه های گوناگونی ارائه شده است. دورترین زمانی که برای زردشت قائل شده اند، قرن هجدهم پیش از میلاد و نزدیک ترین آن، قرن ششم پیش از میلاد است. این تاریخ ­ها، یا بر اساس تاریخ سنتی و یا بر اساس قرائن تاریخی و زمانی برآورد شده اند (مولایی 1388ج3: 505).

سنت زردشتی ظهور وی را در قرن هفتم- ششم پیش از میلاد قرار می دهد، یعنی 258 سال پیش از اسکندر. این تاریخ مورد تأیید هنینگ قرار گرفت. اما این تاریخ بعداً مورد نقد و ایراد شماری از پژوهشگران قرار گرفت و در نتیجه به نظر برخی از پژوهشگران پیشین تمایل یافتند که ظهور زردشت را پیش از تاریخ سنتی زردشتی و معمولاً بین 1100 و 800 پیش از میلاد می دانند. مری بویس تاریخ او را در عصر مفرغ بین 1500 و 1100 ق.م می داند (یارشاطر، 1381: 49).

بنا به متون پهلوی و منابع دورۀ اسلامی، ایرانویج - خاستگاه اصلی ایرانیان- که در اواخر دورۀ ساسانی طبق کوشش مغان مادی، با آذربایجان کنونی تطبیق داده شده، محل تولد زردشت است. اما اکنون دانشمندان، ایرانویج مذکور در اوستا را با خوارزم یکی شمرده، و زادگاه اصلی زردشت را خوارزم می ­پندارند (مولایی 1388ج3: 508). با این حال در مورد زادگاه و خاستگاه وی هنوز نظر قطعی وجود ندارد.

بنابر روایاتی که در کتب پهلوی از جمله دینکرد، روایات پهلوی و گزیده های زاداسپرم آمده است، زردشت در هفتاد و هفت سالگی، به دست "تورِبرادَرِش" کشته می شود. (روایت پهلوی،58، دینکرد، 644، گزیده های زاداسپرم، 86،248)

زردشت آموزه های خویش را به صورت مجموعه ای از سروده ها ارائه نموده است که «گاهان» نام دارد و شامل پنج سرود است. هر یک از گاهان پنجگانه چند هات را در بر می گیرد. گاهان کهن ترین بخش اوستا به شمار می رود و اوستاشناسان برای تاریخ سرودن این بخش زمان تقریبی 1500 تا 800 قبل از میلاد را تخمین زده اند (دوستخواه، 1387: 13).

 

 

منابع:

1. هینلز، جان . 1387. شناخت اساطیر ایران. ترجمۀ ژاله آموزگار و احمد تفضلی. تهران: نشر چشمه

2. آموزگار، ژاله و تفضلی، احمد. 1386. اسطورۀ زندگی زردشت. تهران: نشر چشمه

3. مولایی، چنگیز. 1388. زردشت، دانشنامه زبان و ادب فارسی. جلد3. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ص 503-510

4. یارشاطر، احسان. 1381. حضور ایران در جهان اسلام. ترجمه فریدن مجلسی، تهران: انتشارات مروارید

5. دوستخواه، جلیل. 1387. اوستا. تهران: انتشارات مروارید

 

Babaei.p.59@gmail.com

leila.khalili735@gmail.com

 

 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

بابایی، پروین

مطالب نویسنده