انسان شناسی نظام غذایی بومی(2)

محمد چقلوند

مرکز  مطالعه بر روی تغذیه و محیط زندگی مردمان بومی، که از این پس به اختصار آن را(CINE) می خوانیم، در دانشگاه مک­گیل[1]  چندین سال است که در زمینه مستند کردن نظام غذایی سنتی و درمان بومی در کانادا کار می­کند.  تلاش­ و مذاکرات رهبران بومیان کانادا که از سال 1989 منجر به افتتاح این مرکز در دانشکده علوم کشاورزی و محیطی دانشگاه مک­گیل شد. این مرکز در جهت مدیریت کردن اقدامات دولتی و کار صمیمانه با جمعیت­های مختلف مردمان بومی در رابطه با مسائل پیرامون نظام غذایی آن­ها، آغاز به کار نمود. روش­های مورد استفاده مرکز CINE در مطالعه بر روی تغذیه به جوامع در غرب کانادا مخصوصاً جوامعی مانند نکسالاک­ها در بلاکولا، بریتیش کلمبیا از دهه 1980 شروع شده است. از 1993 تا 2001 اساتید و کارکنان مرکز CINE روش­های ارزیابی نظام غذایی بومی را با کار بر روی 46 گروه جمعیتی از اقوام یوکن، اسکیموها در قسمت شمالی کانادا توسعه داده است. ضرورت گسترش فعالیت­های CINE در عرصه­های بین­المللی موجب طرح استراتژی­های جدید در 1999 شد(کهنلاین، 2006: 6).

از این­گونه کارهای بین­المللی می­توان به پروژه کاربردی مردمان بومی قبایل گارن در تایلند، میا و در لی­چوان چین، بهیل در هندوستان، کشاورزان نای­کریش در بنگلادش اشاره نمود. که این پژوهش با مشارکت سازمان کشاورزی و غذایی سازمام ملل، مرکز توسعه تحقیقات بین­المللی کانادا و CINE انجام شده­است(کوهنلاین، 2001: 7).

مردمان بومی به گروه فرهنگی در ناحیه زیست­بومی خاصی که معیشت موفقیت­آمیزی بر پایه منابع طبیعی در دست­رس دارند اشاره دارد. مردم بومی در شکل محلی آن به بیش از یک گروه فرهنگی اشاره دارد. در متون بین­المللی و سازمان ملل، مردمان بومی از طریق شیوه­های زیر تفکیک می­شوند:

1- اقامت درون موقعیت جغرافیایی، یا تعلق به زیست­بوم­های سنتی متمایز، قلمروهای آبا و اجدادی و منابع طبیعی در این زیست­بوم­ها و قلمروها متمایز هستند.

2- حفظ حرمت اجتماعی و فرهنگی و نهادهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آن جدای از جوامع و فرهنگ­های برتری است که در آن حضور دارند.

3- درک از خود به­عنوان گروه فرهنگی بومی جدا و اظهار تمایل برای حفظ این هویت فرهنگی.

درک از خود به­عنوان بومی یا قبیله معمولاً به­عنوان معیار پایه تعیین گروه­های قبیله­ای یا بومی در نظر گرفته می­شود، که برخی جوامع در ترکیب با دیگر متغیرها از قبیل زبان گفتاری و محل تمرکز و جغرافیایی قرار می­گیرد.

در سرتاسر جهان در میان افراد جمعیت­های بومی مناطق مختلف نبست به منابع طبیعی، غذاهایی که از محیط آن تأمین می­شود دانش و شناختی وجود دارد. ظرفیت توانمندسازی(تکمیل) رژیم غذایی و بهبود وضعیت سلامت کنونی جوامع با استفاده از این دانش موجب شده است که این جوامع امروز بهتر پذیرفته شوند. در پاره­ای از موارد، مردمان بومی با کاهش و نابودی اساسی این دانش، در نتیجه­ی عدم استفاده نسل جوان و مرگ کهن­سالان عضو این جوامع که دانش بیشتری در مورد این منابع دارند، مواجه هستند. پس این مسأله که تحقق بخشیدن و به کارگیری عملی این دانش زودتر انجام ­گیرد بسیار مهم است. به­علاوه، مردمان بومی اغلب در جوامع و ملت بزرگتری که در آن قرار دارند، از حقوق خود محروم و بسیار فقیر هستند. و آن­ها آماج مداخله­هایی برای توسعه و افزایش سلامت هستند. هرچند که نشان داده شده که توسعه اغلب منجر به تغییرات تغذیه­ای شده که علت افزایش خطر بیماری­های مزمن مانند چاقی و دیابت است. این بیماری­های تأسف­بار توسعه می­توانند با توجه بیشتر به اصول تغذیه و سلامتی که قبلاً در آن فرهنگ موجود بوده­اند و با شناخت ویژگی­های تغذیه­ای منابع غذایی، خصوصاً منابع غذایی سنتی تعدیل گردند. این غذاهای محلی با توجه به مزیت­های­ خوبی که ­برای بهبود وضعیت سلامت دارند می­توانند مورد استفاده قرار گیرند.

نگرانی­ها در رابطه با محافظت محیطی از تنوع زیستی غذا همچنین منجر به فهم لزوم کار نزدیک با مردمان بومی می­شود. در خطر انقراض قرار گرفتن بسیاری از گونه­های جانوری و گیاهی در نتیجه وخامت اوضاع محیط زیست آنان در جنگل و سایر زیست­بوم­ها است. فرهنگ­های بومی در سرتاسر جهان به دلایلی مختل و یا نابود شده­اند، به­خصوص به دلیل وضعیت اقتصاد کشاورزی، سلامت و تغذیه این مردم وابسته به منابع غذایی محلی آن­ها بوده است. در حقیقت مردم بومی در حدود 99% از منابع ژنتیکی جهان را در اختیار دارند و رابطه جدایی ناپذیری میان تنوع فرهنگی و تنوع زیستی که غیر قابل چشم­پوشی است وجود دارد. این رابطه می­تواند منجر به حفاظت این منابع برای نوع بشر گردد. همچنین نکات مفید و شگفت انگیزی در مورد گونه­های غذایی منحصر به فرد و جایگاه آنان در نظام غذایی سنتی برای یادگرفتن وجود دارد.

فرآیندهایی که برای ترسیم(بازسازی) مردمان بومی برای استفاده از دانش آن­ها از منابع زیستی غذاهایشان پیش­بینی می­شوند منحصربه­فرد هستند. توسعه آموزش و برنامه­های عملی برای جوانان این جوامع به­طوری که آن­ها در آینده به این منابع دست­رسی داشته باشند، چشمگیرترین فعالیت ترسیمی هستند.

به­علاوه اغلب مردمان بومی از فرصت پیش آمده برای تغییر دیدگاه جامعه جهانی نسبت به دانش بومی استقبال می­کنند. دانش محلی در رابطه با محافظت، مدیریت و مصرف دائم و معقولانه از منابع محیطی باید به موقع شناسایی و ثبت گردد.

مروری بر پژوهش در مرکز CINE

در CINE سه حوزه علاقه­مندی و فعالیت وجود دارند: علوم اجتماعی، علوم آزمایشگاهی و تحلیل داده­ها. علوم اجتماعی: عوامل تعیین کننده انتخاب غذای سنتی و یا غذاهای موجود در بازار مرتبط با مسائل محیطی و فرهنگی هستند. عوامل اجتماعی مختلف، در این حوزه تغییر الگوهای تغذیه­ای و سلامت تغذیه نیز همچنین مورد بررسی قرار گرفته­اند.

علوم آزمایشگاهی: تعیین کردن مواد تغذیه­ای و آلودگی  در نظام غذایی بومی، گیاهان و حیوانات وحشی مورد تغذیه، انسان­ها و زیست­بوم.

تحلیل داده­ها: تعیین میزان غذای مورد استفاده با توجه به سطوح تغذیه و آلودگی به منظور بازگشت به پرسش­های اساسی پیرامون سلامت و تغذیه انسانی و ارزیابی سود و زیان آن.

CINE برای رسیدن به اهداف زیر با مراکز متعدد مشارکت و همکاری دارد:

1- به اشتراک گذاشتن(یک کاسه کردن) دانش سنتی.

2- آماده کردن اعضاء جمعیت با آموزش و به کارگیری آنان در پروژها.

3- اطمینان از این­که روش­ها ضمن مفید بودن مورد قبول مردمان بومی نیز هستند.

4- تضمین این­که نتایج گزارش شده در اشکال مفید و قابل استفاده از طریق گزارش­ها، کارگاه­ها، ارائه­ها، پوستر و پرسش­های خبری ارایه خواهد شد.

فعالیت­های پژوهشی مرکز CINE در درون گروه­های مردمان بومی و نیز در دانشگاه به انجام می­رسند. با رهبری هیئت مدیره CINE در سرتاسر چند سال اخیر این مرکز تقریباً بر روی 40 گروه جمعیتی از مردمان بومی در رابطه با موضوع­های مرتبط با نظام غذای بومی، تغذیه و محیط کار کرده است. آزمایشگاه مدیریت داده­ها در CINE چندین کامپیوتر شخصی با قابلیت دسترسی به سیستم پردازنده مرکزی را دارد، که کار پردازش داده­های بسیار زیاد از غذاهای مورد استفاده و ترکیبات غذایی را آسان­تر می­کنند. داده­های پایه­ای از غذای سنتی شامل ارزش غذایی(معدنی، ویتامین A ، ریزمغذی­ها و اسیدهای چرب) بسیاری از پستانداران، پرندگان و ماهی که به طور دائم توسط مردمان بومی سرزمین­های شمالی مصرف شده، تشکیل شده است. بسیاری از گونه­های غذایی و قسمت­های قابل خوردن آن­ها وجود دارند که هنوز مورد تحلیل قرار نگرفته­اند و تحلیل آن­ها می­تواند موجب تولید دانش جدید گردد.

یکی از بخش­های مهم در مرکز CINE فعالیت­های پژوهشی در راستای آموزش تکنیک­های مناسب پژوهشی به افرادی از جمعیت­های مقیم در غالب کارگاه­های آموزشی است. چندین کارگاه آموزشی از طرف CINE برای اعضاء جمعیت­های بومی بر پا شده است، که پس از آن هر یک از آن افراد به­عنوان دستیار پژوهشی در جمع­آوری نمونه و مصاحبه برای جمع­آوری داده به کار گرفته می­شوند. هدف نهایی از این آموزش­ها، پرورش کارشناسان به نحوی است که جمعیت­ها­ی بومی یاد بگیرند که چگونه با پژوهش­های مربوط به خودشان ارتباط برقرار نمایند.

کرسی­های آموزشی در مرکز­ CINE

کرسی­های آموزشی  CINE از 1995 شروع شده­اند. اگر چه علایق مشترکی وجود دارد اما هر گروه بومی در تلاش برای بیان شرایط منحصربه­فرد خود می­باشد. به همین خاطر کرسی­های آموزشی برگزارشده در مرکز CINE به گونه­ای به روز می­شوند که برآورد کننده درخواست­های گروه­های مشارکت کننده در پژوهش باشند. برای مثال مشاوران گروه بومی یوکن[2] احساس می­کنند که آموزش­های مورد نیاز آن­ها باید در رابطه با بیماری دیابت، سرطان و بیماری­های واگیردار که از نگرانی­های عمده این اجتماع هستند باشد. آنان تقاضا داشتند که کرس­های کوتاه­مدت CINE به نقشی که غذاها، تغذیه و سبک زندگی در گسترش و جلوگیری از این بیماری­ها دارند بپردازد. در تمام کرسی­ها یک سخنران کهنسال به عنوان میهمان برای تدریس در مورد شکار، گردآوری، تدارک و ارائه غذا دعوت می­شود.

 فعالیت­های پژوهشی و انتشاراتی

تغییرات محیطی و فرهنگی بر روی نظام­های غذایی سنتی، گیاهان و حیوانات وحشی مورد تغذیه و درمان بومی تأثیراتی دارد. شباهت­های جهانی و چشمگیر شامل:

1- تلاش برای حفظ کردن معیشت سنتی در درون محیط­های حساس.

2- افزایش سطوح آلودگی در غذاهای سنتی در نتیجه آلودگی و نیز آلودگی ناشی از سموم دفع آفات.

3- سوءتغذیه ناشی از عدم ادامه استفاده از منابع غذاهای سنتی دگرگون شده ه وسیله آلودگی محیط.

4- افزایش بیماری­های مزمن مانند دیابت، سرطان و بیماری­های قلبی وقتی که مردم الگوهای تغذیه­ای و فعالیتی سنتی خود را رها می­کنند.

5- فشارهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، به­عنوان مثال معاهده­های مربوط به زمین یا حق مالکیت که سبک زندگی سنتی و دست­رسی به منابع غذاهای سنتی را محدود می­کنند.

6- تأکید بر تنوع زیستی.

 مرکز CINE بر همکاری با سازمان­های بین­المللی که بر موضوعات نظام­های غذایی تغذیه و محیط متمرکز هستند تأکید دارد. هیئت ­مدیره CINE افزایش فعالیت­ها در سطح بین­المللی را به­عنوان یکی از برنامه­های بلند مدت خود قرار داده است.

به طور کلی در این مرکز علاوه بر در نظر گرفتن نظام غذایی بومی مانند آن­چه در قوم­نگاری­ها انجام می­گرفت است، تلاش برای توانمند سازی جوامع بومی به عنوان دارندگان این دانش و کسانی که مالکیت فکری نسبت به این سرمایه بشری دارند، موجب پر رنگ نمودن و تاکید بر جایگاه مشارکت کنندگان در پژوهش را دارد. این مرکز در سایه امکاناتی که برای مردمان بومی در رابطه نظام غذایی و رابطه آن با محیط اطراف به وجود اورده است، امکان  شناخت و تداوم این دانش که در درون خود نسبت به محیط نیز آگاهی­هایی را به ارمغان می­آورد از طریق گردآوری آن از کهن سالان و آموزش آن به نسل­های جوان فراهم آورده است. این مرکز با رویکرد بین رشته­ای خود به مسئله خوراک سنتی علاوه بر شناخت و ثبت آن و بررسی زمینه­های فرهنگی تداوم و ترجیح آن در کنار الگوهای تهیه، توزیع و مصرف غذاهای بومی، همچنین با کمک گرفتن از سایر متخصصین بخصوص با استفاده از روش­های آزمایشگاهی، ضمن بررسی ارزش غذایی خوراک­های سنتی به نقاط ضعف و کمبودهای احتمالی آن­ها و تلاش برای طرح ریزی برنامه­های مداخله­ای به منظور ارتقاء این نظام­ها نیز توجه دارد. این مرکز با انجام مطالعات بین المللی به توسعه و در اشتراک گذاشتن این دانش نیز کمک رسان بوده و امکان برخورداری اقوام مختلف از الگوهای استخراج شده را مهیا نموده است. آن­چه که از خلال مطالب یاد شده در مطالعه غذا و تغذیه می­تواند کارساز باشد، در دو حوزه روش شناسی و رویکردهای نظری به موضوع مورد پژوهش مورد توجه است. در بعد روش شناختی دیدگاه بین رشته­ای به این مسئله و نگاه مثبت به مشارکت کنندگان در پژوهش به عنوان صاحبان دانش سنتی راهگشا  خواهد بود. این نگاه بین رشته­ای به غذا موجب اهمیت بخشی به بعد تغذیه­ای و ارزش غذایی خوراک سنتی در کنار دلالت­های فرهنگی خواهد شد. در حوزه روش­های مشارکتی که به دنبال توانمند سازی مشارکت کنندگان در مقام کسانی که از موضوع آگاهی دارند و ما به دنبال آگاه شدن از آن هستیم، تلاش برای فعال نمودن آن­ها در رویه پژوهش به منظور درک درست از مسئله از دیدگاه آنان است. این مسئله در موازات و تکمیل کننده تلاش قوم­نگاری برای دریافت امیک از موضوع مورد پژوهش است. در حوزه نظری نیز مفاهیمی مانند الگوهای تخصیص غذا به افراد مختلف در سنین متفاوت، دانش بومی، مصرف فصلی، رابطه غذا ومحیط، رابطه غذا و درمان و افول دانش سنتی نسبت به منابع تغذیه­ای در طول پژوهش الهام بخش خواهد بود.

http://anthropology.ir/node/27597

انسان شناسی نظام غذایی(1)
http://www.anthropology.ir/node/27934

پرونده ی «غذا» در انسان شناسی و فرهنگ
http://www.anthropology.ir/node/10379
 

 

 

 

[1] .McGill UN.

[2] . Yukon.

 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی