معرفی کتاب "حقوق فولکلور "

سید علیرضا هاشمی

حقوق فولکلور(1388). حبیبی­درگاه، بهنام، تهران: انتشارات مجد، 141 ص،7000 تومان

فرهنگ­مردم (فولکلور) یا فرهنگ­عامه را می‌توان مجموعه‌ای شامل، افسانه‌ها، داستان‌ها، موسیقی، تاریخ شفاهی، ضرب‌المثل‌ها، هزلیات، باورهای عامه، رسوم و اعتقاداتی دانست که طی نسل­ها در اجتماعات بشری سینه به سینه انتقال یافته و افراد جامعه مطابق هنجارهای اجتماعی، آن را اشاعه می­دهند. امروز بیشتر فولکلور شناسان و مردم‌شناسان معتقدند که فولکلور بیانگر آمال و شیوۀ فکر و ارزش‌های فرهنگی یک جامعه است و قهرمانان فولکلوری آینۀ تمام نمای تمدن‌هائی هستند که از آن‌ها برخاسته‌اند.

آنچه مسلم است فرهنگ­مردم جزیی از میراث فرهنگی یک کشور یا قلمرو جغرافیایی است و هر کشوری مدعی است که میراث فرهنگی آن بخش عظیمی از تمدن جهان را تشکیل داده و عامل شکوه و سرافرازی آن گشته است. از این رو جلوه­هایی که آئینه­وار اسناد فرهنگی یک ملت را نشان می­دهد به عنوان یک مبنا در شناسایی فرهنگ و جامعه لحاظ می­شوند؛ بدین سبب همه ملت­های جهان به ارزش میراث فرهنگی و جلوه­های فولکلور وقوف کامل داشته و با تعصب خاصی در باره مدیریت این منبع ثروتی و ارزشی خود موضع­گیری می­کنند.

اهمیت و ضرورت توجه به جلوه­های فولکلور و لزوم حمایت اثباتی و پیشگیرانه از آنها و لحاظ جنبه­های اخلاقی و اقتصادی این جلوه­ها باعث شکل­گیری برخی اقدامات ملی، منطقه­ای و بین­المللی حمایتی گردیده است که مجموعة آن حقوق فولکلور را پدید آورده است.

 حقوق فولکلور که از مباحث مربوط به جامعه­شناسی حقوقی است؛ با رشد و توسعه تکنولوژی و تسلط بشر امروزی به منابع انسانی و طبیعی مورد توجه واقع شد. از این رو در ربع آخر قرن بیستم سازمان­های بین­المللی مثل وایپو (WIPO): «سازمان جهانی مالکیت فکری» و یونسکو (UNESCO): «سازمان علمی، فرهنگی و تربیتی ملل متحد» از یک طرف و کشورهای متمدن از طرف دیگر در صدد رفع خلاء­های قانونی برآمدند تا ضمن حمایت از جلوه­های فولکلوریک، که از عوامل سازنده میراث فرهنگی است، موجب شناسایی، حفظ، احیا و توسعه این جلوه­ها را فراهم آورند.

کتاب «حقوق فولکلور» به دنبال پاسخ دادن به دو سؤال است: سؤال نخست در مفهوم فولکلور و جلوه­های آن یا به عبارت دیگر توصیف فولکلور و بیان انواع آن است و  سؤال دوم در ارتباط با چرایی حمایت و در عین حال شیوه­های حمایتی موجود و شیوه­های مطلوب حمایت مطرح شده در آن است.

نویسنده در پاسخ به سؤال نخست با پذیرش معنای فولکلور، آثار ناشی از فکر جمعی و عناصر ثابت سرزمینی و اکولوژیکی را به عنوان عناصر سازنده فولکلور دانسته و با ابتنای بر آن «جلوه­های فولکلور» اعم از فولکلور هنری، ادبیات عامه، آداب و رسوم و اعتقادات را دانش سنتی و عناصر ثابت سرزمینی بر شمرده است. سپس با بیان نظریه انتفاع، نظریه حق مخصوص و نظریه مالکیت،  نظریه آخر را ارجح دانسته و اعتبار آن را بنای خردمندان قلمداد کرده است و در مبانی حمایت فرض جمع مبانی را اعم از فایده­گرایی و غیر­فایده­گرایی لحاظ کرده و در نهایت«مالکیت جمعی» را نسبت به جلوه­های فولکلور جزء فرضیه سؤال دوم دانسته است.

در این کتاب برای نخستین بار نمادهای فولکلور نه تنها از منظر جامعه شناسی حقوقی بلکه از نقطه نظر مالکیت فکری نوین نیز بررسی شده است. تکیه بر مبانی اقتصادی فولکلور در کنار مبانی فرهنگی و معنوی آن، امر مهمی است که نسبت بدان اهتمام ورزیده شده است. ادبیات بومی، هنر بومی، صنایع بومی، تنوع­های گیاهی منحصر بفرد، نشان­های جغرافیایی و دانش سنتی با نگاهی متفاوت مورد تبیین، عرضه و نگارش واقع شده­اند. نویسنده کتاب تلاش کرده است تا مبتنی بر نظریه «مالکیت فکری جمعی»، به حمایت بیشتر از مالکیت فکری صاحبان این جلوه ها نظر داشته باشد.

کتاب حقوق فولکلور، در سه بخش تدوین شده است. بخش نخست اختصاص به مفهوم، جایگاه، ماهیت، ویژگی و انواع جلوه های فولکلور دارد. بخش دوم منعکس­کننده مبانی حمایت و بیان علل کاستی­های حمایت از این گونه جلوه هاست و بخش پایانی مطالعه تطبیقی نظام حقوقی کشورهای دنیا است.

توضیح اینکه علی­رغم توجه شایسته به جلوه­های فولکلور توسط وایپو و یونسکو و اقدامات منطقه­ای کشورهای آفریقایی و همچنین توجه قانونگذاران کشورهای متمدن و دارای میراث غنی فرهنگی مثل کشورهای هند، فیلیپین و اندونزی، متاسفانه در ایران این موضوع مورد غفلت قانونگذاری واقع شده است.

 این کتاب محصول یک پایان­نامه دانشجویی(رساله دکتری) در دانشگاه تهران است که تحت راهنمایی دکتر نجاد­علی الماسی، استاد حقوق این دانشگاه انجام شده و بعد از تعدیل و اضافاتی به چاپ رسیده و در دسترس علاقمندان می­باشد.

 

 

صفحه سید علیرضا هاشمی در انسان شناسی و فرهنگ

http://www.anthropology.ir/node/7462

ایمیل نویسنده:400hashemi@gmail.com
 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

هاشمی، علیرضا

مطالب نویسنده