جنس پوشاک از منظر دین در ایران

پروین بابایی- ام البنین صفرپور

جرجانی درباره انواع جنس پارچه چنین می گوید: «هر جامه که مردم پوشند، نخست جامه از تن مردم گرم شود، پس مردم را گرم کند، و جامه گرم جامه ای را گویند که مردم را گرمی بسیارتر از آن دهد، که از تن وی گرمی پذیرد، چون جامه پشمین، و جامه خنک جامه ای را گویند که گرمی از تن مردم بسیارتر از آن پذیرد که مردم را گرم کند، چون جامه «کتان» و «پنبه»، و ابریشم از کتان گرم تر است و از پنبه خنک ترست، و جامه نرم، خاصه آنچه تن را گرم کند

 

جنس لباس در روایات دینی از دو منظر مورد توجه قرار گرفته است:

1.خواص طبیعی پارچه و تأثیر آن بر بدن انسان

جرجانی درباره انواع جنس پارچه چنین می گوید: «هر جامه که مردم پوشند، نخست جامه از تن مردم گرم شود، پس مردم را گرم کند، و جامه گرم جامه ای را گویند که مردم را گرمی بسیارتر از آن دهد، که از تن وی گرمی پذیرد، چون جامه پشمین، و جامه خنک جامه ای را گویند که گرمی از تن مردم بسیارتر از آن پذیرد که مردم را گرم کند، چون جامه «کتان» و «پنبه»، و ابریشم از کتان گرم تر است و از پنبه خنک ترست، و جامه نرم، خاصه آنچه تن را گرم کند، جامه زمستان باشد، و آنچه به تن باز بگیرد چون کتان، آنچه قصارت گازر دارد، جامه تابستان باشد، و جامه درشت تن را لاغر کند و پوست را سخت کند، و جامه نرم ضد این باشد(جرجانی، 1369: 21). در دین اسلام بین جنس پوشاک مرد و زن تفاوت وجود دارد و مردان مجاز به پوشیدن لباس ابریشمی و زرین نیستند. در آیین زرتشتی تفاوتی بین جنس پوشش مردانه و زنانه نمی بینیم. آنچه اهمیت دارد صرف جنس پوشش است:

«پرسید دانا از مینوی خرد که از... پوشاکی که مردمان پوشند کدام ارجمندتر و بهتر است؟ (...) و از جامه ای که مردمان پوشند برای تن پرنیان و برای روان پنبه بهتر است، زیرا که پرنیان از حیوان موزی است، و پرورش پنبه از آب و نموش از زمین و برای کار روان مهتر و بهتر و ارجمندتر دانسته شده است (تفضلی و آموزگار، 1379: 37). در روایات اسلامی لباس پشمی در سرما توصیه شده است و در غیر آن کراهت دارد [وسائل الشیعه،ج 5، باب 16: 35] (به نقل از هاشمی،1386 :48). سلامتی و آثاری که جنس پوشاک بر جسم انسان باقی می گذارد از مهمترین معیارهای انتخاب جنس لباس است. به عنوان مثال برخی لباس ها در مورد بیماری های خاصی توصیه شده اند؛ چنانچه ابن سینا در «قانون» درباره بیماری قولنج می گوید: «اگر سبب قولنج سرماخوردگی روده‌ ها است و مراق بیمار تنک و کم‌ مایه است همیشه چنین انسانی در معرض قولنج است، پس باید احتیاط کند همیشه شکم را گرم نگه دارد و نگذارد سرما بر شکمش تأثیر گذارد. مثلاً لباس از لبد (برک، پشم شتر و بره) بپوشد و به وسیله لبد شکم را ببندد (قانون:26).

حتی جسم انسانی که مرده است نیز جایز نیست با هر پوششی دفن شود، بلکه کفن میت نیز آداب و قواعدی دارد که یکی از ارکان مهم آن جنس پارچه کفن می باشد و به همین منظور احکامی صادر شده است. بنا بر احکام رساله نجات العباد کفن کردن میت با پارچه ابریشمی و پوست مردار و چیز نجس هر چند به خون کمتر از درهم نجس شده باشد و پوست و پشم و کرک حیوان حرام گوشت و پوست حلال گوشت اگر طوری نباشد که به آن لباس بگویند جایز نیست، ولی در حال ناچاری اشکال ندارد (امام خمینی، 85).

الیاف گیاهی از آنجا که امکان بروز فساد و آلودگی در آنها کمتر است برای پوشش ارجحیت دارند. بنا بر اظهار بروجردی در کتاب فقه شیعه «هر چه زمین رویاند، پوشیدنش و نماز خواندن در آن اشکال ندارد و هر حیوانی که گوشتش حلال است، پوشیدن پوست ذبح شده و پشم و مو و کرکش اشکال ندارد، هر چند پشم و مو و پر و کرک آن از مردار یا غیر مردار ذبح شده باشد، پس پوشیدن آن و نماز خواندن در آن اشکال ندارد (بروجردی، 1387: 331).

 

2.ظاهر و ارزش مادی پارچه

ارزش مادی لباس هم از این نظر که عامل ایجاد تمایز بین طبقات مختلف اجتماع می شود و هم از این نظر که پارچه گران قیمت و کمیاب، خود ارزشمند محسوب می شود، قابل اهمیت است.

در دین اسلام پوشیدن لباس ابریشمی برای زنان مجاز و برای مردان ممنوع شناخته شده است (...) پیامبر با عبارات بسیار روشن در منع پوشیدن البسه ابریشمی سخن گفته است: «من لبس الحریر فی الدنیا فلن یلبسه فی الآخرة»(هر که در این دنیا لباس ابریشمی بپوشد در زندگی آخرت از آن نخواهد پوشید)(هروی، 1383: 6). این حکم از آن نظر که بین زن و مرد و جایگاه و وظیف آنان در اجتماع تفاوت وجود دارد، قابل اهمیت است و در حالی که زنان مجاز به استفاده از پارچه های ظریفتر هستند مردان بنا به اقتضای وظایف و مشاغل و مسوولیتهایی که جهت تأمین معاش بر عهده دارند لباسهای خشن تر و مستحکم تری می پوشند. در یک جمع بندی کلی می توان به این نتیجه رسید که اولویت برای جنس لباس پنبه است و بعد از آن کتان.

همچنین فخرفروشی یا برتری طلبی به واسطه لباس در دین به صراحت مورد نهی قرار گرفته است و اگرچه به برازندگی و زیبایی و پاکیزگی و اظهار نعمت سفارش شده، اما در عین حال جایز نیست که برای ایجاد تمایز به قصد برتری جویی مورد استفاده قرار گیرد. در کتاب «نگرشی بر صوفیه و صوفی ها» روایتی به این مضمون نقل شده است که«در آخر الزمان، قومی خواهند بود که پشم را در تابستان و زمستانشان می‌پوشند و با این خودشان را برتر از دیگران می‌بینند. آنان را ملایکه‌ آسمان‌ها و زمین، لعنت خواهند نمود» (هاشمی خویی، 1387: 45).

کفن کردن میت اگرچه با پارچه پاکیزه و ترجیحاً پنبه ای صورت می گیرد، اما اسراف و تجمل در آن ناپسند شمرده شده است چنانچه علامه مجلسی نقل می کند که جایز نیست که میت را کفن کنند به کتان و نه به ابریشم(مجلسی، 240). همچنین غصب اموال دیگران به منظور ایجاد ستر و پوشش نیز نهی شده است. با اینکه زنان در دین اسلام مجاز به استفاده از پارچه های زربافت و ابریشمی هستند اما دفن کردن زن با کفن ابریشم نیز منع شده است: «کفن کردن میت نباید با کفن غصبی - و لو در حال اضطرار - باشد و نباید با ابریشم خالص باشد، حتی برای طفل و زن»(خمینی، 1385: 85).

از کل روایات و توصیه های دینی چنین بر می آید که در جنس پوشش، الیاف گیاهی به الیاف حیوانی ارجحیت دارند.

 

منابع:

ابن سینا، حسین بن عبدالله؛ 1389. قانون. ترجمه شرفکندی. تهران: سروش

بروجردی، حسین؛ 1387. منابع فقه شیعه. تهران: فرهنگ سبز

تفضلی، احمد؛ 1380. مینوی خرد. به کوشش ژاله آموزگار. تهران: نشر توس

جرجانی، اسماعیل بن حسن؛ 1369، خفی علائی، تهران: اطلاعات

خمینی، روح الله؛ 1385. تحریرالوسیله. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی

خمینی، روح الله؛ رساله نجات العباد. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی

دزی، پیتر. ان. 1383. فرهنگ البسه مسلمانان. ترجمه حسینعلی هروی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی

مجلسی، محمدتقی بن مقصودعلی؛ لوامع صاحبقرانی المشتهر بشرح الفقیه. قم: موسسه اسماعیلیان

هاشمی خویی، حبیب الله بن محمد؛ 1387. نگرشی بر صوفیه و صوفی ها. جلد سیزدهم. قم: سلسله

 

 

آدرس صفحه: http://www.anthropology.ir/node/24792

ایمیل: babaei.p.59@gmail.com

 

 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

بابایی، پروین

مطالب نویسنده