مدخلی بر رمزشناسی عرفانی

گروه کتاب و رسانه

ستاری، جلال،1392، مدخلی بر رمز شناسی عرفانی، تهران: نشر مرکز، چاپ پنجم، 192 صفحه

در این کتاب پس از بحث و بررسی دربارۀ مفهوم رمز و تعریف آن و نقل آرای صاحب‌نظران نامدار این زمینه، بخشی به ارائۀ تفسیری رمزشناختی از داستان معروف سلامان و آبسال اختصاص یافته و در پی آن پاره‌ای رمزهای دیگر نیز که در ادب و فرهنگ ایران نقش داشته‌اند، شناسانده و بررسی شده‌اند. بخش پایانی به تحلیلی باریک‌بینانه در باب زبان رمزی صوفیه پرداخته است.
رمز  (symbol)، فراخوان مرتبه‌ای از خودآگاهی یا ذهن است که با بداهت عقلانی تفاوت دارد. زبان رمز به معنایی جز معنای ظاهری کلام دلالت می‌کند و تنها وسیلۀ بیان چیزی است که به هیچ طریق دیگر قابل ذکر و بیان نیست.
این کتاب از رمزهای خاص عرفان یا معرفت اهل سر سخن می‌گوید و آن زبانی است که ملتقی دو عالم غیب و شهادت است و در ذهن سالک مبتدی نیز امکان چنین برخوردی را فراهم می‌آورد و بنابراین زبانی برزخی است و بیانگر روح یا ذهنی است که از موضوع، شناختی ناتمام و دل‌آگاهی و شهودی غیرمستقیم دارد و بدین دلیل نمودار بی‌قراری و بی‌تابی و نوعی فقد و کمبود و گم‌بودگی است و اثربخشی و کارآیی و رسایی رمز نیز همانا واقف و شاعر ساختن نفس به همین فقد و گم‌کردگی است و بنابراین نوعی تنبه و وقوف و استشعار و برانگیختگی حس کنجکاوی و ذوق‌طلب و شور دریافت جستجو و تلاش است بدین قرار که روح یا ذهن بیدار شده، برای یافتن گمشده‌اش، یعنی کسب معرفتی که به گمانش حقیقی است، سیر عرفانی یا باطنی‌اش را آغاز می‌کند. پس رمز در این وادی قنطره‌ای است میان ظاهر و باطن و نمودگار حرکت ذهن یا روح برای کشف مجهول یعنی گذار از صورت به معنایی پوشیده، مجهول و معنای مستوری که جز به زبان رمز بیان‌شدنی نیستند. بنابراین رمزهایی که در این کتاب بررسی شده‌اند، رمزهایی رازآموزانه‌اند و نه رمزهای غنایی و هنری (زیباشناختی) در زمینه‌های گوناگون فرهنگ و هنر.
به همین دلیل رمز و به ویژه رمز عرفانی بر خلاف نشانه مفهومی کلی یا اجتماعی و ثابت نیست، بلکه وجدانی و فردی و لغزان و متغیر است تا آنجا که ممکن است هر کسی از ظن خویش یار رمز شود. بدین اعتبار بعضی از «زبان رؤیایی صوفی» سخن گفته‌اند و خاطرنشان ساخته‌اند که مفاهیم عاطفی یا «محاکاتی» و ذوقی صوفیه و عرفا از جهش‌های دائم التغیر درونی پدید می‌آید و البته مفاهیم تخیلی و عاطفی خالص که «زبان محاکاتی» است (و محاکات نوعی نگرش غیرارادی و رؤیایی است) با مفاهیم عینی مشترک میان ابنای زمان مغایرت دارد و بدین سبب تخیلات یا گفتار و رفتار رؤیایی به «معانی احتمالی دیگر» تأویل و تعبیر می‌شود.
رمز در اصل به معنای علامت هویت و شناسایی بود، یعنی به دو شیئی دو نیمه‌شده اطلاق می‌شد که دو تن به نشانۀ پیوند یا پذیرایی و میهمانداری با خود داشتند تا دارندۀ هر نیمه چون به دارندۀ نیمۀ دیگر رسید، وی را برادر با خود برابر شمرده بیگانه نداند. نقش تمثیل یا قیاس در دانش رمزشناسی نقشی اساسی است و تمثیل یا قیاس النظیر که در عالم انسانی و حیوانی هر دو کاربرد دارد، کلید دانش رمزشناسی محسوب می‌شود و بنابراین اصول این دانش بر مبنای تمثیل که اساس و شالودۀ آن به شمار می‌رود، عبارتند از: اعتقاد به وجود نظام و نسقی در جهان، احتمال وجود تماثل یا هم‌ارزی و همانند ساختی میان نظامی جزئی و نظامی کلی.

فهرست مطالب
 
تعاریف
نگاهی به چند رمز در فرهنگ و ادب ایران:
سلامان و آبسال
نگاهی به چند رمز در فرهنگ و ادب ایران:
مرغ و چشم و آینه
رمز مرغ
رمز چشم
رمز آینه
نکته‌ای دربارۀ زبان «رمزی» صوفیه
پایان سخن
 



 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی