مناسک به مثابه بستر تداوم و تحول در جامعه

جبار رحمانی

مقدمه مدیر صفحه: یکی از  مهمترین کارکردهای مناسک، نقش آن در تحولات جامعه است، نقشی که بواسطه ان، نه تنها ساختارها و سنت های موجود مورد بازبینی انتقادی و تجدید قرار می گیرند، بلکه فضایی برای تولید معناهای جدید و هم چنین ایجاد بستری برای تداوم سیطره و مشروعیت ساختارها و مولفه های محوری جامعه هستند. فضای تعلیق مناسکی، فضایی است که در آن همه چیز از نو در یک خلاء بازسازی می شود، این بازسازی الگویی است برای آنچه که باید تغییر کند، آنچه که باید تداوم یابد و آنچه که باید خلق شود. این کارکردهای مناسکی در جامعه، بیانگر اهمیت مطالعات آیینی در فهم جامعه بشری است. این نوع مطالعات در ایران چندان مورد توجه نبوده و همچنان گفتمانی ساده انگارانه از نظریه دورکیمی که مناسک بازنمای جامعه هستند، در میان دانشجویان ایرانی رواج دارد. در این نوشتار گزارشی مختصر از تحقیقات و تحلیل های شری اورتنر از جامعه شرپا ترجمه شده است که او به خوبی نقش خلاق و پویای مناسک را در تداوم و تحول جامعه نشان میدهد. این متن از کتاب جک دیوید الر با عنوان درآمدی بر  انسانشناسی دین ترجمه شده است

 

"خوداگاهی، مناسک و جامه شرپا Sherpa

شری اورتنر (1978) در بررسی جامعه شرپا از خلال مناسک‌شان، این را توضیح می‌دهد که چگونه مناسک نه تنها بیانگر، بلکه سازنده روابط و ارزش‌های جامعه شرپا هستند. این جامعه که تحت سیطره بودیسم است، کما بیش«تساوی‌گرا» و عموماً جامعه‌ای  فرد گرا بوده. آرمان اجتماعی و اقتصادی این جامعه «خانواده هسته‌ای مستقل» بود (اورتنر 23: 1978) در این جامعه رهبران سیاسی رسمی وجود نداشتند، اگرچه خانواده‌ها و تبارهای برجسته‌ای وجود داشتند که بر اجتماعات روستایی مسلط بودند. به هر حال این سلسله مراتب، امر سیاسی بوده که به سمت نوعی «حیله‌گری منزلتی» متمایل بود که اورتز آنرا آنرا به مثابه «بخش حیاتی زندگی روستایی شرپا» مشخص کرده است (25: 1978) افراد و خانواده‌ها این نوع فریبکاری و حیله‌گری و زرنگی را برای موقعیت‌هایی از خلال مشارکت در معابد محلی بودایی و همچنین از خلال «مهمان‌نوازی» به شکل مهمانی‌هایی که صاحب مجلس تمام اعضای روستا را به عنوان مهمان دعوت می‌کند، به کار می‌برند. برخی رخدادها به عنوان موقعیت‌های شاد اجتماعی تجربه می‌شوند، اما همچنین «به مثابه مدلی برای هدایت بیشتر معاملات ابزاری مهم در جامعه عمل می‌کردند، (که شامل) مدیریت امور همسایگان، تسکین دادن خدایان، آرام کردن شیاطین، ایجاد استحقاق، انجام (یا تقسیم مجدد) وظایف و الزامات چند منظوره می‌باشد» (اورتنر 63: 1978).

مناسکی که نیونگ Nyunge نامیده می‌شد، شامل مردمی شاد و خندان در حال تجربه کناره‌گیری های نوعی مانند مانک‌ها (راهبان بودایی) به همراه «روزه‌داری و سایر پرهیزها، همراه با اعمالی دال بر تواضع و فروتنی و توبه» می‌باشد (اورتنر٣٤: 1978). این مناسک حتی شامل اعمال خیریه نیز می‌شود که اورتنر آنها را مهم می‌داند، زیرا آنها به صورت متقابل نبوده و به منظور رفع نیازی (از خویشتن) انجام نشده‌اند، اما برای اشخاص مقدسی همانند مانک‌ها( راهبان بودایی) انجام می‌گیرند.  

اورتنر این رفتارها را به عنوان «ضد رابطه‌ای» در نظر می‌گیرد (اورتنر، 38: 1978) که نوعی انقطاع از خویش یا خانواده است که همچنین همراه است با نمادهای «مانع نفوذ» و «مانع تضعیف و سستی». این نمادها طراحی شده‌اند برای نزدیک کردن و حمایت صاحبخانه و صاحب مجلس( به جامعه روستایی)؛ در نهایت او این نکته را ذکر می‌کند که مناسک عمدتاً توسط افراد مسن انجام می‌شود، و آنرا به مدلی برای زندگی پس از مرحله پدر و مادری تبدیل می‌کند، مرحله‌ای که به واسطه فقدان وجه جنسی، تفکیک، محرومیت، اما همراه با مجموعه‌ای از نیکی‌های تعمیم یافته متمایز شده است.

مسأله شیطان و شر و خشم نیز جامعه شرپا را مورد تهدید قرار می‌دهد، اورتنر اینگونه شرح می‌دهد که آنها فاقد نهادها و تجاربی برای کنترل و مدیریت برخی امور منفی از جمله جنگ تن به تن، انتقام‌های خانوادگی، جنگ، دعوی قضایی، اتهام‌های جادوگرانه و ... می‌باشند. او شاهد «رخوت عمومی در چهره موقعیت‌های اجتماعی تهدید کننده» بوده است (اورتنر 140 : 1978). قادر نبودن به اینکه آنها را از این وضع خارج کنند یا به مسیر دیگر هدایت کنند، سبب شده که مردم شرپا، مسائل اجتماعی‌شان را به شیوه مناسکی حل کنند. مناسک جن‌گیری افراد و گروهها را از ارواح و امثال شیطانی از قبیل خشونت و طمع تطهیر می‌کند (اموری که) در همه جا پیدا شده و تا حدی غالب بوده (اورتنر، ٩٢: 1978) و همچنین منبع بسیاری برای داستان‌های اجتماعی هستند. مناسک نذر و قربانی برای تجدید قوای ارواح خیرخواه، به نفع انسان‌ها برگزار می‌شوند ـ ارواحی که همانند بودائیان موفق، اساساً از امور انسانی تفکیک شده و علاقه‌ای بدان ندارند، و بیانگر «تمام تمایلات مذهب شرپا هستند که مشوق جستجوی نجات و رستگاری شخصی، حتی در صورت نادیده انگاشتن نیازهای سایرین است» (اورتنر، 125: 1978). ارواح به سوی جامعه فرا خونده می‌شوند و مجازاً‌ شکل و فرم انسانی بدانها داده می‌شود که از این طریق آنها می‌توانند در احساسات و عواطف انسانی ( هم عواطف مطلوب و هم خشم و غضبناک) سهیم باشند، بنابراین برای کمک به انسان‌ها تحریک می‌شوند.

والاس مناسک‌گذار را ذیل طبقه‌بندی مناسک ایدئولوژیکی قرار می‌دهد که به اندازه کافی مهم و گسترده هستند و لازم است نگاه ویژه‌ای به آنها وجود داشته باشد. در نهایت او مناسک شورش (ntuals of rebellion) را مطرح می‌کند که ممکن است ما در مواردی آن را مناسک ضد ایدئولوژیکی anti – ideological ritual در نظر بگیریم. این مناسک شورش می‌توانند اینگونه تشریح و تحلیل شوند که اینها همه ساختارها و روابط اجتماعی روزمره را نقد کرده و در مواردی آنها را واژگون می‌کنند. کارناوال در معنای سنتی آن یکی از موقعیت‌هایی است که در آن بسیاری از قواعد و هنجارهای جامعه تعمداً لغو شده و از آنها تخطی می‌شود: عدم انطباق با رسوم و عقاید، مجوزهای هنجارشکنی جنسی، وارونه‌سازی‌ها و تعلیق‌های «سیاسی» (از جمله تمسخر و یا حتی بی‌حرمتی به شاه) اشکال رایج در  کنشهای کارناوال‌ها هستند و ما هنوز می‌توانیم برخی از این مولفه‌ها را در فستیوال نیواورلئانز ماردی گراس و یا حتی بیشتر از آن کارناوال‌های برزیلی ببینیم. جشن هالووین (آخرین شب ماه اکتبر) باتازب ضعیفی از برخی تجارب مشابه (در کارناوال‌های سنتی) است که در آن مردم تعمداً هویت خودشان را پنهان کرده و شخصیت داستانی و حتی موهن به مقدسات را برای یک روز انتخاب می‌کنند. به طور همزمان این قاعده شکنی‌های قواعد انتظام یافته، همچنین تأیید مجدد و اظهار مجدد آنها بر ساختارها و روابط قدرت جامعه اثرگذار است. این نوع مناسک پدیده مهمی است که شما بتوانید در یک روز از سال شاه را با اجازه او تحقیر کنید و این کار در سایر روزهای سال قدرت او را به نوعی تثبیت می‌کند."

این مطلب ترجمه بخشی از کتاب زیر است

Eller, Jack David (2007)  Introducing Anthropology of Religion, London: Routledge

 

 

 

 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

رحمانی، جبار / معاونت پژوهشی و آموزشی

مطالب نویسنده