انواع مناسک: تنوع الگوهای مناسکی در یک جامعه

جبار رحمانی

یکی از مباحث مهم در مطالعه فرهنگی و اجتماعی دین، شناخت مناسک مذهبی به مثابه اموری متنوع و متکثر است. عموما در مطالعات آیین ها در ایران به گونه شناسی های مناسک توجه چندانی نمی شود، این درحالی است که فهم و تبیین مناسک مستلزم داشتن طبقه بندی خاصی از گونه های مناسک و کارکردهای مختلف آنهاست. این مساله در مطالعات دینی ایران، با توجه به اینکه دو سنت دینی کاملا متمایز در آن وجود دارند، بسیار مهم است. تجربه تاریخی ایرانیان از یک دین کشاورزی در قالب زرتشتی گری و تقویم شمسی در آن، و سپس از یک دینی که در یک جامعه عشیره ای بر مبنای تقویم قمری ظهور یافته، سبب شده در ایران بطور همزمان دو منطق تقویمی و زمانی متمایز در مناسک وجود داشته باشد. این تمایز صرفا یک تمایز زمانی عادی نیست، بلکه بیانگر نظامی از طبقه بندی های مناسکی  است که در فرهنگ های مختلف وجود دارد. سنت جامعه شناسی دین در ایران، در مطالعات دینی خودش هنوز در مراحل ابتدایی و اولیه مطالعات آیینی قرار دارد، نگاهی به پیمایش های دینی در ایران بیانگر این کاستی مفهومی نسبت به مقوله مناسک مذهبی است که البته تاحدی ریشه در گرایش های روشنفکرانه جامعه شناسی دین دارد که تاکیدش بر نظام اعتقادی است تا نظام عملی دین.

مساله گونه شناسی مناسک، برای طبقه بندی گونه های کنش و عمل دینی و فضاهای دینی اهمیت بسیاری دارد. از سوی دیگر نظام مناسکی یک جامعه که بیانگر شبکه ای متقابل از گونه ها وانواع مناسکی آن جامعه است، بواسطه این تنوع و تکثر الگوهای مناسکی بخش های مختلف جامعه را در خودش مستحیل کرده و در نهایت شبکه ای معنایی –کنشی برای برساختن جامعه ایجاد می کند. تنوع و تکثر الگوهای مناسکی، بیش از همه بیانگر عرصه ها و زمینه های نیازهای فرهنگی و معنوی یک جامعه است که با انواع متمایزی از مناسک نیز پاسخ داده می شود. به عبارت دیگر جامعه به دلیل نیازهای خودش نیاز دارد که انواع مناسک را داشته باشد. در زمینه گونه شناسی مناسک، سنت انسانشناسی دین، ادبیات غنی ای در این زمینه دارد که میتواند به توسعه مفهومی مطالعات اجتماعی دین در ایران کمک کند. متن زیر کتاب انسانشناسی دین، نوشته جک دیوید الر ترجمه شده است که در این راستا می باشد:

"تنوع مناسک مذهبی

علی رغم کیفیت‌ها و ویژگی‌های عام مناسک مذهبی (و غیر مذهبی)، تنوع و گوناگونی زیادی در آنها وجود دارد. مناسک هم در ساختار و هم در کارکردهایشان تنوع دارند. همانطور که آنتونی والاس پیشنهاد می‌کند که ما مذهب را به مثابه ترکیب و سازه‌ای از واحدهای مجزا (یا ) یک ماهیت متراکم ترکیب یافته از واحدهای سازه‌ای مذهبی معین، و البته نه لزوماً متمایز، در نظر بگیریم. او معتقد است که مناسک از چیزی بیش از عناصر اولیه تشکیل شده‌اند، سیزده فعالیت متفاوت در انواع مناسک دیده می‌شوند که شامل نیایش، موسیقی  و رقص و آواز، تمرینهای بدنی (ریاضت خویشتن، مصرف دارو، ممنوعیت‌های غذایی و خواب، محرومیت‌های حسی و ....)، نصایح و اندرزها (پیام یا دستوراتی به سایر مردم که شامل دستورات، تهدیدها و یا وعده‌هایی مبنی بر رفاه و تشویق آنها)، اساطیر، تقلید و تظاهر (از جمله جادو، سحر و مناسک خاص)، مانا یا قدرت، تابو یا محدودیت‌ها، روزداری‌ها، قربانی، تجمع و گردهمایی‌ها، الهام و وحی،  نمادگرایی و اشیای نمادین.

در نگاه والاس یک مناسک یک پدیده ترکیبی است، و هر مناسک واقعی می‌تواند شامل هر کدام یا همه این بخشها در ترکیب‌های مختلفی باشد، طوری که موارد چندگانه‌ای از هر کدام می‌تواند وجود داشته باشد (تعدادی از نیایش‌های مختلف یا محرک‌ها یا نمادهای گوناگون می‌تواند در آن حضور داشته باشد). مطمئناً این تحلیل کامل نبوده و به طور عام پذیرفتنی نیست. ترنر و گیرتز نمی‌پذیرند که مفهوم نماد را به مثابه صرفاً یکی از موارد فهرست مولفه‌های مناسک در نظر بگیرند، اما در مقابل آنها تمایل دارند که همه این موارد و مولفه‌های مناسک را به مثابه امور نمادین در نظر بگیرند. این فهرست می‌تواند بلندتر یا کوتاه‌تر نیز باشد، و لزوماً هر کدام از ورودی‌های آن امور اولیه و مبنایی نیستند. مولفه‌های سازنده‌ای مثل تمرین‌های روانشناختی یا قربانی یا تجمع مذهبی ویژه می‌توانند خودشان فی نفسه ترکیبی از مولفه‌ها و حالات و رفتارهای مناسکی باشند.

همچنین ما می‌توانیم مناسک را برحسب کارکردهای آنها تعریف و سازماندهی کنیم. کاترینا بل (1997) فهرستی کوتاه از انواع مناسک برحسب کارکردهایشان را مطرح کرده است:

١ـ مناسک گذار یا مناسک بحرانهای زنگی

٢ـ مناسک و مناسبت‌های تقویمی و یادبودی

٣ـ مناسک مبادله یا مشارکت

٤ـ مناسک مصیبت و اندوه

٥ـ مناسک روزه‌داری، ضیافت‌ها و فستیوالها

٦ـ مناسک سیاسی

البته هنوز گونه شناسی کامل و پذیرفته شده جهانی در باب مناسک وجود ندارد، هرگونه تلاشی برای ایجاد یک فهرست، با ملاحظه گونه‌شناسی‌ها، اعتقادات و مباحثه قبلی با متخصصان، به طور قطع برخی فاصله‌ها و یا گاهی همپوشانی‌هایی را ایجاد خواهند کرد. مناسک خاصی هستند که همیشه در یک طبقه‌بندی خاص قرار نمی‌گیرند. با این حال به منظور ایجاد نظم در انواع گوناگون مناسک، ما می‌توانیم سیستم موثر و مفیدی را که توسط والاس مطرح شد، در نظر بگیریم، او مناسک را به انواعی از قبیل تکنیکی، درمانی/ ضد درمانی، نجات بخشی، ایدئولوژیکی و احیاگری تقسیم می‌کند. "

 

 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

رحمانی، جبار / معاونت پژوهشی و آموزشی

مطالب نویسنده