برخی از تلاش‌های مطالعات فرهنگی برای شناخت بدن

فاطمه سیارپور

درکنار سنت هایی که به رشد ادبیات اجتماعی – فرهنگی بدن کمک شایانی کرده اند، مطالعات فرهنگی جایگاه ویژه ای دارد. این مطالعات که ذیل شناخت هرچه بیش تر فرهنگ مصرف، فرهنگ عامه، مطالعات رسانه­ای، خرده فرهنگ های شهری، نشانه ها، سبک زندگی، مد و... صورت گرفته، توانسته است بیش از هرجای دیگر به بررسی فرهنگی نظام بدن انسانی بپردازد و سعی در شناخت آن در فرهنگ ها و جوامع مختلف داشته باشد.در این باره می توان گفت آرایش، لباس، زینت آلات، مد و پوشش، ژست های بدنی با تاکید بر جنسیت، طبقه، منزلت، قومیت و... جایگاهی برجسته دارند.

در این سنت دیک هبدیج(Dic Hebdige) با مطالعه ی خرده فرهنگ های پانک بریتانیایی اواسط و اواخر 1970به بررسی اعمال، رفتارها، ابزارآلات و در یک کلام آن چه از این خرده فرهنگ در بدن پانکی ها منعکس می شد، می پردازد.( بنت؛1386 :164 ) وی در این بررسی با کمک ره یافت نشانه شناسی رولان بارت، از یک­«جنگ چریکی نشانه­شناختی» نام می برد که میان جوانان این خرده فرهنگ وجود دارد و در قالب مصرف لباس، موسیقی و... به چالشی علیه نظم نمادین جامعه مبدل شده اند.(محمدپور و بهمنی  به نقل از هبدیج؛1389 :49 و50)او به  جای تاکید بر سیاست های طبقاتی بر سبک و سیاق زندگی در دنیای مصرفی تاکید می­کند.یعنی سبکی و سیاقی که جوانان(آلامدها)با به کارگیری آن ایماژهای آراستگی و موی کوتاه - که توسط کارفرمایان و والدینشان تاکید می شد- را وارونه جلوه دهند و تحریف کنند این سبک و سیاق نوین آشکارا با دنیای معمولی یعنی فرهنگ مصرفی قرابت داشت و در عین حال نافهمیدنی بود.(استوری؛1386 : 280و281 )

آنجلا مک رابی (Angela McRobbie) از کسانی است که در راه  یابی مفهوم جنسیت به حیطه ی مطالعات فرهنگی سهم بسزایی دارد.او باتاثیرپذیری از نظریات آلتوسر و گرامشی مانند ترویج ایدئولوژی حاکم با تحلیل نشانه شناختی به بازتولید نوعی هژمونی در میان دختران جوان می پردازد و طی رمز گشایی محتویات مجله ی جکی (1991)(Jakie)– مجله ی ویژه دختران نوجوان- چهار کد را مورد خوانش قرار می دهد که در میان آن ها «رمزمدوزیبایی» رمزی است که به مخاطبان مجله می آموزد چگونه لباس بپوشند و با این کار به نیازهای ایدئولوژی های حاکم یعنی حیطه ی مصرف گرایی زنان پاسخ دهند.( استریناتی؛ 1380 : 269)

 مطالعه ی دیگر او دراین رابطه مطالعه بر رقص است.قبل از تشریح دیدگاه وی در این موضوع باید گفت آنتونی سیگر معتقد است موسیقی و رقص به زمان، مکان، بدن و قسمت های مختلف آن، هنرهای انسانی، تجربه ی شخصی، هویت اجتماعی، روابط تولیدی و موقعیت های اجتماعی، معنا می دهند و از آن ها معنا می گیرند و در واقع به جزلاینفکی از فرایندهای اجتماعی انسان تبدیل شده اند.(سیگر؛85و1384 :177) با این توضیح رابی، رقص را نوعی هنر، نوعی ورزش، شکلی آئینی از میل جنسی و در عین حال یک رفتار اجتماعی می داند و تصریح می کند این فعالیت نوعی مراوده یا سخن گفتن از طریق بدن است.(استوری به نقل از رابی؛ 1386: 284)رقص به زنان کمک می کند تا فرهنگ خصوصی زنانگی را که در محدوده ی حفاظت شده ی داخل خانه شکل گرفته، بسط دهند و از آن به عنوان شیوه ای برای القاکردن ویژگی های زنانه از طریق نزاکت و متانت استفاده کنند.(همان)اندکی دقت در این بررسی نشان می دهد آن چه رقص را بیش از پیش برجسته می­کندهمان تاکیدی است که بر بدن به ویژه بدن زنانه به مثابه بستر و جایگاه خود دارد.

در سنت پساساختارگرای مطالعات فرهنگی باید از رولان بارت(1915-1980)سخن گفت.او از یک سو در دست نوشته هایش از بدن خود و رابطه ی ویژه ی خویش با آن سخن می گوید. مثلا در کتاب «رولان بارت نوشته ی رولان بارت» ذیل عنوان «تن متکثر» از وجود چندین تن ازجمله تن گوارشی، تهوع آور، میگرنی درخود نام می برد و در ادامه می نویسد:«من تاحد دل باختگی مسحور تن اجتماعی شده ام، تن اسطوره شناسانه، تن تصنعی(تن آداب و سنن ژاپنی)،تن خودفروخته (تن هنرپیشه) ...»(بارت؛ 1388 :78)واز دیگر سو به طور مبسوط تری با نگرش تمایزی ملهم از فردیناندو سوسور میان «لانگ»( lounge) و«پارول»(parol)، به مد چونان نظام نمادین می نگرد.(گیرو؛ 1383 :155)اگرچه کتاب نظام مد (System de la Mode) (1965)وی برخلاف نامش به مد و پوشاک مربوط نیست-  بلکه به بحث دربارة زبان می پردازد- اما درآن می نویسد زبان پوشاک و نظام های دیگر مانند یک زبان عمل می‌کند.زبان پوشاک به دو قسمت نظام و گفتار (زنجیره) تقسیم می شود و یک مجموعه ی لباس در تن هرکس معادل با ادای جمله خاصی است که به وسیله ی او به منظوری خاص گفته­شده باشد. این مجموعه  مفهومی در تناسب اجزایش  با یکدیگر به مانند زبان، نوع خاصی از گفته را پدید می‌آورد و معنا یا سبک خاصی را بر می‌انگیزد.

ازدیگر نظریه پردازان موثر در این حوزه میکائیل باختین(1984)روسی است. او با توجه به مفاهیمی مانندخنده، کارناوالی شدن و... به توجه بیش از پیش به مسئله ی بدن کمک کرد.از نظراو خنده به مثابه تاکیدی بر جنبه های مادی زندگی و ابعاد جسمانی انسان، توجه به بدن و نیازهای جسمی اوست که در واقع عناصری از کارناوالی شدن هستند.کارناوال ها اشکال فرهنگی اند که در فرصت های زمانی محدود می توانند باعث به چالش کشیدن فرهنگ رسمی و نظم نمادین حاکم توسط عامه ی مردم شوند و خنده عنصری است که می تواند این چالش را در بین سلطه ی ایدئولوژیک حاکم ایجادکند.( محمدپور وبهمنی ؛ 1389 :52 و53)در این لحظات است که فرد از طریق لباس مبدل وماسک کالبدخودرا معاوضه می کند و احیا می شود.درهمین حین هم آگاهی از وحدت و اجتماع نفسانی، مادی وکالبدی فرد حاصل می شود.

این یادداشت بخشی از متن پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد نویسنده با عنوان «بدن به مثابه یک نظام دلالت‌گر»با اندکی تغییرات است. بنابراین منابع در پایان‌نامه آمده است.

پرونده‌ی فاطمه سیارپور در انسان‌شناسی و فرهنگ:

http://www.anthropology.ir/node/22543

 

ایمیل نویسنده: fsayyarpour@gmail.com

 

دوست و همکار گرامی

چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «انسان شناسی و فرهنگ» بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که برای تداوم کار این سایت و خدمات دیگر مرکز انسان شناسی و فرهنگ، در کنار همکاری علمی،  نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان وجود دارد.

کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند:

شماره حساب بانک ملی:

0108366716007

 شماره شبا:

 IR37 0170 0000 0010 8366 7160 07

 شماره کارت:

6037991442341222

به نام خانم زهرا غزنویان

 

 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

سیارپور، فاطمه / معاونت انتشارات و مدیر مرکز اسناد

مطالب نویسنده