درباره ی " این فیلم ها رو به کی نشون میدین ؟ "

نسرین ریاحی پور
عکس از: کاوه گلستان  این فیلم ها رو به کی نشون میدین؟ "/رخشان بنی اعتماد / مدت زمان ۸۲ دقیقه/ ۱۳۷۳  ما ، کودکان دهه شصت اغلب  فیلم  را از طریق تلویزیون و یا ویدئو تجربه کردیم . بیشتر  آن فیلم ها داستانی بودند . در روزگار تیره و تار جنگ و تحریم نخستین لذتی که حس کردم فیلم داستانی  بود . جهانی رنگی که مرا از خاکستری فضای حقیقی دور می کرد . من عاشق سینما شدم . این میل هنوز هم ادامه دارد و از معدود چیزهایی است که زندگی ام را لذت بخش می سازد   . اما بنابر آن تجربه ی نخستین  فیلم مستند در پس فیلم داستانی قرار گرفت    و من مستندهای کمی دیدم . در هفته گذشته  به شکلی اتفاقی در حالی که می خواستم راجع به سینمای داستانی رخشان بنی اعتماد تحقیق کنم ؛ ایشان مستندهایی  به من دادند . مستندها را دیدم یکی بعد از دیگری ... . " این فیلم ها رو به کی نشون میدین ؟" یکی از آن ها بود . فیلمی بسیار تکان دهنده که نمی توانستم اندیشیدن به آن را متوقف کنم .  پس تصمیم گرفتم راجع به آن بنویسم  . این فیلم  مرا به مستند علاقه مند کرد .    "این فیلم ها رو به کی نشون میدین؟ " مستندی از شهرکی به نام فاطمیه در تهران است . شهرکی در کناربافت معمول شهر تهران اما بسیار متفاوت از آن . ساکنان این شهرک گروهی از گود نشینان اند که در پی تخریب محل سکونت شان به شکلی موقت  در سال های ۱۳۵۷-۱۳۵۸ در این منطقه  اسکان داده شده اند و باقی آن ها سیل زده هستند . این اسکان اما از شکل موقت خارج شده و تا سال ۱۳۷۱ ادامه یافته است . آن ها فراموش شده اند . شهرک از انبوهه ی خانه هایی  ( در حقیقت اتاق هایی ) فاقد پنجره تشکیل شده است که زیر یک سری سوله ساخته شده اند . تنها راه ارتباطی اتاق ها با بیرون در کوچکی است . گاه خانوار هایی پر جمعیت  و گاه دو خانوار در یک اتاق زندگی می کنند . چند توالت عمومی در شهرک وجود دارد که ساکنین از آن ها استفاده می کنند . بعضی از خانوارها در توالت های عمومی که از آن استفاده نمی شده ؛ ساکن شده اند . " این فیلم ها رو به کی نشون میدین ؟ " فیلمی است با محوریت مسکن و همه ی اشکال زندگی و رفتار که تحت تاثیر آن قرار دارد  . فیلمی که باید بارها دیده شود . اگر بپذیریم مسکن یکی از شاخصه هایی است که به سبب ماهیت فرهنگی اش ( یعنی امکانات و جزییات آن )  انسان را از سایر موجودات جدا می کند می توانیم درک کنیم چگونه خارج شدن آن از شکل مرسوم اش در یک زمان - مکان می تواند هویت انسانی فرد را دچار اختلال کند . همان گونه که یکی از ساکنان رو به دوربین می پرسد : " مگه ما آدم نیستیم ؟ "  در شهرک فاطمیه مشخصه های اصلی مسکن به عنوان فضایی که آرامش ساکنان را فراهم کند زیر سوال رفته است . محیطی امن برای فرد وجود ندارد . فضای درونی و بیرونی بسیار نامناسب است .  استراحت ، پخت و پز و روابط زناشویی همگی در یک فضا انجام می شود . والدین و فرزندان در کنار یکدیگر می خوابند . این عمل بسیار زود هنگام آن ها را به بلوغ می رساند . یکی از صحنه های فیلم تصویر اتاقی حدودن ۱۰ - ۱۲ متری است که به وسیله ی چادر نمازی به دو بخش تقسیم شده ، در بخشی عروس خانواده با همسر و دو فرزندش زندگی می کند و در بخش دیگر مادر شوهر و احتمالن دیگر اعضای خانواده ؛ گاهی بعضی از خانوارها که وضعیت مالی بهتری دارند ؛ توانسته اند در گوشه ی اتاق توالتی تعبیه کنند . توالت تنها دری دارد که به اتاق فاقد پنجره باز می شود . بوها، صداها کوچک ترین حوزه ی خصوصی برای فرد باقی نمی گذارد . تصویر دیگری خانواری را نشان می دهد که در فضای باز اندکی که در میان کوچه های تنگ و پر تردد وجود دارد ؛ در جوار اتاق یکی از اقوام شان محیطی نیمه خصوصی ( در فضای عمومی کوچه) به واسطه ی ایجاد چهار دیوار از جنس پارچه ( چادر نمازی گویا ) به وجود آورده و زندگی می کنند . آن ها حدود چهار فرزند دارند . این که زمستان ها چه می کنند ؟ پرسشی است که برای مخاطب بی پاسخ می ماند .  فیلم پر از اعتراض است . ساکنین از مشقت های زندگی شان می گویند . زنی چاله ای پر ازمدفوع در کوچه ( در کنار محل بازی کودکان) در کوچه را نشان می دهد و دیگری از خروجی چاه توالت اتاقش که به جوی می ریزد می گوید . چند زن در کنار جوی لباس و ظرف می شویند . و زن دیگری بازگو می کند که چگونه از گرمای ساقت فرسای زندگی زیر سقفی از ایرانیت برای خواب با فرزندانش به کوچه پناه آورده است . در محیطی نا شناس در حالی که شوهرش را به خاطر فروش موادمخدر دستگیر کرده اند ؛ او و شش فرزندش و همسایگان در کوچه می خوابند . و کودکش شب درون جوی افتاده است .  بعضی از خانوارها از کمیته امام ماهیانه چهارصد تا شش صد تومان دریافت می کنند . مبلغی که بخش کوچکی از مخارج شان را تامین می کند . بسیاری از خانوارها مخارج خود را از طریق اعمال غیر قانونی تامین می کنند . الویت هر موجودی تامیین نیازهای حیاتی اش است . زمانی که بقا او در خطر باشد طبیعی است که اخلاقیات نمی تواند مانع او برای بدست آوردن امکانات مطلوب باشد . " برخی از کسانی که مرتکب بی رحمی می شوند شاید زمانی خودشان را فردی بسیار متفاوت از دیگران می دانسته اند ولی عوامل بسیاری هویت اخلاقی را می فرساید . افراد ، هر یک به اندازه ای ، به سوی انسجام کارهایی می لغزند که اگر از ابتدا به روشنی حق انتخاب داشتند از آن ها اجتناب می کردند. "( گلاور ۱۳۹۲ : ۸۲)   فقر فرهنگی و اقتصادی شاخص اصلی شهرک فاطمیه است .  وجود چنین منطقه ای در تهران غیر قابل تصور است . ارنست برگس این مسئله را این طور توضیح می دهد:" ما در شهر شاهد تفاوتیابی هایی هستیم که گروه های مختلف را به وجود آورده اند . جدا شدن گروه های اجتماعی و اقتصادی از یکدیگر به آن ها محلی مشخص در شهر می دهد و حاصل این فرایند شخصیت گرفتن پهنه های خاصی در شهر است که به همین دلیل افراد و فعالیت هایی را به خود جذب یا از خود دفع می کنند . افراد بر اساس تقسیم اقتصادی مشاغل ، طبقات اجتماعی و گروه های فرهنگی در شهر جای می گیرند و ممکن است موقعیت برخی از آنان با یکدیگر متعارض باشد . بنابراین ، برگس بر آن است که تحلیل مشکلات شهری از جمله انحرافات اجتماعی و بزهکاری های جوانان را باید از خلال تبلورهای فضایی آن ها انجام داد. "(فکوهی ۱۳۸۳: ۱۸۸)  در تمام طول فیلم دیده می شود چگونه مسکن ، به عنوان فضایی برای زندگی می تواند همه ی جنبه های زندگی را متحول کند . هویت اخلاقی را زیر سوال برد و موجودیت انسانی را از درون تهی کند .  در نهایت با تلاش گروه مستند ساز و بازنمایی تصویر ساکنان شهرک فاطمیه مسئولان شهرداری بازسازی فضای شهرک را به سبب بافت نامناسب غیر ممکن دانسته تصمیم به تخریب آن می گیرند . ساکنان به  مناطق دیگری منتقل می شوند و گاه مبلغی برای خرید مسکن دریافت می کنند . گرچه این انتقال به بهتر شدن شرایط زندگی آن ها منجر خواهد شد اما گاه  مقاومت هایی دیده می شود . بلاخره ۴۰۰ خانوار منتقل و شهرک تخریب می شود .  " این فیلم ها رو به کی نشون میدین ؟ " فیلم بسیار تاثیر گذاری است . فیلمی که می تواند بینشی متفاوت برای پژوهشگر شهری ایجاد کند . اعتیاد ، فقر ، بزهکاری ، خشونت علیه زنان و کودکان ، کودکان کار ، نوع سکونت و تاثیر آن بر موارد یاد شده  از نکاتی است که این مستند بازنمایی می کند .   منابع :    فکوهی ، ناصر / انسان شناسی شهری / تهران : نشر نی ، ۱۳۸۳   گلاور، جاناتان / انسانیت : تاریخ اخلاقی قرن بیستم / مترجم افشینن خاکباز / تهران : نشر آگه ، ۱۳۹۲   
nasrinriahi30@yahoo.com   پرونده ی «رخشان بنی اعتماد» در انسان شناسی و فرهنگ
http://www.anthropology.ir/node/20362  

 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

ریاحی پور، نسرین

مطالب نویسنده