قشر اجتماعی - حرفه ای متخصصان دین

جک دیوید الر ترجمه ی جبار رحمانی

مقدمه مترجم: یکی از مهمترین موضوعات در مطالعات انسانشناختی و جامعه شناختی دین، توجه و تاکید بر قشر اجتماعی- حرفه ای است که به عنوان متخصص و متولی امر دینی شناخته می شوند. این قشر در طی تاریخ اشکال و صورت بندی های مختلفی به خود گرفته است. هرچند معمولا در عموم تصور نسبتا یکدستی از این قشر وجود دارد، اما در عمل، این قشر تقسیم بندی های خاص خود را دارد، بگونه ای که در مواردی این بخش ها یا قشرهای فرعی متخصان دین، تضادی عمیق با یکدیگر دارند. در طی تاریخ ادیان رقابتی دائمی میان اقشار مختلف متخصصان دینی بر سر کنترل و تصاحب واسطه گری امر قدسی وجود داشته است. بر این اساس می توان قشر متولی واسطه  گری امر قدسی را به عنوان مولفه مهمی در شناخت اجتماعی و فرهنگی دین درنظر داشت. در اجتماعات پیچیده شهری،‌معمولا گونه‌های مختلفی از متخصصان دینی بطور همزمان حضور دارند، همانگونه که در جامعه ما، روحانی، صوفی، درویش، فالگیر، و... وجود دارند. این حضور همزمان اقشار مختلفی از متخصصان دینی، بیانگر تنوع نیازهای دینی مردم است، و نیازهایی که از راه های مختلف و با کمک متخصصان گوناگون رفع می شود و گاه مردم بر حسب نوع نیاز به متخصصان دینی مختلفی رجوع می کنند. به عبارت دیگر هر جامعه ای ، معمولا چندین نوع متخصص دینی را همزمان در خودش دارد. اما همانطور که پیشتر اشاره شد، لازم است درکی دقیق و مشخص از هرکدام از این متخصصان دینی داشته باشیم.  در نوشتار زیر که ترجمه ای است از کتاب انسانشناسی دین، نوشته جک دیوید الر، به ویژگی های خاص روحانیون دینی در تمایز با سایر اقشار متخصصان دینی اشاره شده است. این تمایزهای می تواند گام مهمی در شناخت واقعیت تاریخی و فرهنگی دین در جامعه ایرانی باشد.

 

روحانیان دینی

در تفکر رایج، روحانی همه آن چیزهایی است که یک شمن نیست. اغلب اوقات یک روحانی یک متخصص تمام وقت است که در یک «مرکز» مخصوص روحانیون مشغول بوده که تخصصش را از طریق مطالعه، آزمون دادن و «منصوب شدن» توسط نهاد یا ساختار مذهبی‌ای که دارای قدرت و اقتدار برای تعیین روحانیون و حمایت آنهاست، بدست می‌آورد. روحانیون ممکن است که افراد قدرت‌مندی باشند یا نباشند، برخی از آنها کاملاً افراد عادی‌ای هستند، اما آنها مرکز قدرت‌مندی را دارند. بسیاری از جوامع، شاید بیشتر آنها، هیچ چیزی که به اندازه یک روحانی رسمی و مشخص باشد، ندارند. البته جوامع بسیار کوچک، که بعضاً از بین رفته‌اند، اینگونه نیستند، مردم کونگ یا بومیان استرالیایی، نقش روحانی نداشتند. این نقش را حتی برخی جوامع بزرگتر مانند سوازی‌ها swazi در آفریقا نداشته‌اند، علی رغم اینکه این جوامع سطحی از انسجام سیاسی را در نقشی مانند جایگاه شاه داشتند، رهبر فعالیت‌های معنوی آنها، صرفاً رئیس خانواده بود (کوپر: 60 : 1963)

آن کسی که روحانی می‌شود، از طریق ابزارها و مولفه‌های کاملاً متفاوتی نسبت به کسی که شمن می‌شود، بدانجا می‌رسد. عموماً رسیدگی به جایگاه روحانیت، به معنای مهارت و تسلط بر اصول و دانش‌های خاصی، تبدیل شدن به یک «متخصص» در برخی قواعد درست دینی یا ارتدکس (ortho برای صحیح و راست و daua برای دیدگاه و منظر) می‌باشد. افرادی با ایده‌های «بدعت‌کارانه» و انحرافی چندان تمایلی برای رسیدن به مراکز روحانیون و متصدی این مراکز بودن ندارند، همچنین روحانیون (و متخصصان سنتی دین) بیشتر متمایل‌اند که عوامل محافظه‌کاری باشند. در واقع آنها بازنمای نهادی هستند که بدان تعلق دارند، تا اینکه یک «عامل آزاد» باشند، چیزی که شمن‌ها هستند.

در عین حال فعالیت‌های روحانیون نیز متفاوت است برخی روحانیون در برخی اوقات ممکن است در تجارب شفا دهی و درمان درگیر شوند با وجود این بیشتر روحانیون رهبران مناسک هستند، کسی که وظیفه سازماندهی، هدایت، و اداره کردن موقعیت‌های قاعده‌مند مناسک است. روحانیون به این ترغیب نمی‌شوند که به طور فی‌البداهه منابع و دستورهای معنوی مخصوص خودشان را ارائه دهند یا آنها را به دست آورند، به عنوان مثال آنها روح مأنوس خودشان را (همانند شمن‌ها) ندارند. در بیشتر جوامع، هر وقت که یک روحانی مناسکی را اجرا یا هدایت می‌کند، آن مناسک باید دقیقاً (با قواعد مناسکی قبلی) یکسان بوده و تمام جزئیات آن به بهترین نحو انجام گیرند. کفایت وسودمندی مناسک ممکن است مبتنی بر هر کدام از واحدهایی مبتنی باشد که باید درست انجام شوند.

خود روحانیت نیز ممکن است عناصر و مولفه‌هایی از بدعت را در خودش داشته باشد و لزوماً این مسأله مختص مبدعان در دین نیست. در تورات یهودیان (عهد عتیق مسیحیان) یک تبار یا طایفه خاصی به نام لویت‌ها Levites همراه با احترام خاصی به عنوان یک گروه روحانی بازنمایی شده بودند. این موضوع نشان دهنده و در عین حال نیازمند حد معینی از قشربندی اجتماعی است: احتمالاً عضو یک تبار روحانی بودن نسبت به تبار غیر روحانی، بهتر و دارای اعتبار بیشتر است. برهمن‌های هندو نیز سلسله بسته‌ای (کاستcaste) از روحانیون را ایجاد کردند و در جوامع سنتی هاوایی نیز روحانیت یک جایگاه موروثی بود.

بنابراین روحانیت تمایل دارد به اینکه با نوعی قشربندی اجتماعی، نهادینه شدن دین و حتی یکدست کردن قدرت دینی و سیاسی همراه باشد. همانگونه که بیلز به طور خاص در جنوب هند توضیح داده، نظام روحانیون پیرو نظام خدایان است، جایی که انواع مختلفی از خدایان وجود داشتند. از خدایان نیکخواه رده بالا که طبقه‌ای از روحانیون گیاهخوار بدانها خدمت می کردند، تا الهگان رده پایین که از انسانها حمایت می‌کردند یا آنها را تنبیه می‌کردند، و معمولاً روحانیون غیر گیاهخوار از کاست‌های پایین بدانها می‌پرداختند ( ٨ـ 47: 1962) روحانیون بخصوص در جوامع بزرگتر، ثروتمندتر، و بیشتر تمرکز یافته‌تر، بیشتر تمایل دارند که کارمندانی تمام وقت برای سازمان مذهبی باشند که این موضوع به میزان قابل توجهی از درآمدهای اضافی برای حمایت از آنها بستگی دارد و آنها معمولاً قدرت سیاسی یا «عرفی» را نیز همانند قدرت مذهبی به کار می‌برند. در واقع همانطور که قبلاً هم ذکر کرده‌ایم، مراکز سیاسی بالاتر ممکن است مذهب و سیاست را با هم ترکیب کرده باشند، به عنوان مثال شاه یا امپراطوری که روحانیون را کنترل می‌کند یا روحانی بزرگ و یا حتی خود خدا باشد (نمایانگر ترکیب سیاست و دین است).

علاوه بر اینها در جوامعی با سنت‌های ترکیبی، بویژه در آنهایی که «جهان مذهب [تاریخی]» همانند مسیحیت یا اسلام با سنت‌های محلی و بومی ترکیب شده یا خودش را بر آنها تحمیل کرده است، ما می‌توانیم همزیستی میان روحانی و شمن یا سایر متخصصان را برحسب «تقسیم کار» معنوی ببینیم. در میان مردم تائوسوگ Tausug شمن‌ها و شفادهندگان ارواح و اشباح بومی را به واسطه مهارت‌ها و تجارب شمنی مدیریت و اداره می‌کنند. در عین حال مذهب «رسمی» توسط روحانیون مسلمان اداره می‌شد که آنها سلسله مراتبی را از نوآموزان دینی تا اساتید دینی یا امام جماعت و یا در رده‌بالاتری ایجاد کرده‌اند. این روحانیون موقعیت خودشان را به واسطه آگاهی از دستورات و سنن اسلامی به دست آورده‌اند. همین طور در میان مردم آیمارا Aymara در بولیوی شفا دهندگان یا جادوگران (yatiri) حوزه مذهبی را با روحانیون کاتولیک مشترک هستند. روحانیون مسیحی‌ای که رهبر و مسئول مردم محلی هستند، مراسم تدفین، روزهای مقدس مسیحی و حتی مراسمی که باید برای زوجها و دوقلوها انجام شود، را مدیریت می‌کنند. (بوچلر و بوچلر ١٩٧١) این موضوع را در فصل هشتم مجدداً مورد بحث قرار خواهیم داد.

منابع در سایت محفوظ است

 

 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

رحمانی، جبار / معاونت پژوهشی و آموزشی

مطالب نویسنده