درباره پایان نامه های دانشجویی: گفتگو با ناصر فکوهی

فرهنگ امروز / زهرا رستگار

متاسفانه در این باره نمی توان اظهار نظر دقیق کرد زیرا نیاز به  مطالعات فراتحلیلی زیادی وجود دارد که رابطه میان  موضوع پایان نامه ها و  مسائل کشور را  بررسی کنند و تا جایی که من  در جریان هستم چنین کارهایی انجام نشده است. اما صرفا بر اساس تجربه می توانم بگویم که پایان نامه ها ربط زیادی به مشکلات کشور ندارند و بیشتر  حاصل نیازهای درونی نظام دانشگاهی ما هستند .1. تا چه میزان رساله های دانشجویی علوم اجتماعی ناظر به حل مسائل جامعه ایران است؟

متاسفانه در این باره نمی توان اظهار نظر دقیق کرد زیرا نیاز به  مطالعات فراتحلیلی زیادی وجود دارد که رابطه میان  موضوع پایان نامه ها و  مسائل کشور را  بررسی کنند و تا جایی که من  در جریان هستم چنین کارهایی انجام نشده است. اما صرفا بر اساس تجربه می توانم بگویم که پایان نامه ها ربط زیادی به مشکلات کشور ندارند و بیشتر  حاصل نیازهای درونی نظام دانشگاهی ما هستند . مثلا این نیاز که  به صورت تصنعی رشته های علوم اجتماعی از یکدیگر جدا شوند که  کاملا بی معنا است و بر عکس نگاه  و رویکردهای بین رشته ای  چندان مطرح نباشند که به نظر من بدون آنها اصولا  کاری نمی توان برای کشور کرد.

رشته های تاسیس شده در علوم اجتماعی، سطوح تحصیلی تعیین شده و  میزان رشد کمی ابدا با نیاز های  کشور انطباق ندارند و بیشتر به  نیازهای  دانشگاه ها و کادر علمی آنها پاسخ می دهند که در  ادامه بحث و پرسش های شما مثال های مشخصی خواهم آورد.

2. موضوعات پایان نامه های تحصیلات تکمیلی تحت چه شرایطی انتخاب می شوند؟

موضوعات  قاعدتا باید بر اساس علاقه دانشجویان تعیین شوند، اما عملا چنین نیست. زیرا بخش قابل توجهی از درآمد اساتید  به خصوص در سطح دکترا از محل پایان نامه های دکترا و  گاه نیز  ارشد تامین می شود،  لذا بسیار دیده می شود که در این یا آن گروه دانشگاهی میان اساتید برای گرفتن پایان نامه رقابت های سختی در می گیرد و  بدیهی است که هر استادی نمی تواند هر پایان نامه ای را راهنمایی کند، اما بهر شکل می خواهد این کار رابکند. بنابراین  دانشجویان را تشویق می کند که در حوزه او پایان نامه بگیرند، بدون آنکه توجه کند آیا آن موضوع  در اولویت های پژوهشی کشور هست یا نه. منطق دانشگاهی ما کاملا کمی گرا است. به جای آنکه به کیفیت توجه کنند به کمیت توجه دارد  مهم برایش این نیست که چه مقالاتی در  مجلات علمی  پژوهشی داخلی یا خارجی منتشر می شود و این مقالات چه دردی را از ما دوا می کنند بلکه مسئله اش این است که تعداد این مقالات چقدر است. به همین دلیل نیز برخی از این مجلات متاسفانه بدل به محل بده و بستان های دانشگاهی میان اساتید شده اند که به دنبال  امتیاز بیشتر و ارتقا هستند.

خود سیستم ارتقا در ایران یک مشکل اساسی است که ضوابطش تقریبا کاملا کمی است و محتوایی  تقریبا در کار نیست.  مهم این است که چه مقاله های علمی  و پژوهشی منتشر شده اند و اینکه این مقالات در چه سطحی  بوده اند و چه محتوایی داشته اند،  اینها چندان مورد توجه نیستند. تعداد مهم است و محل انتشار و  مهر تاییدی که وزارتخانه ها بر آنها زده اند. مهم این است که چند کتاب منتشر شده  و اینکه محتوای آنها چه بوده و چقدر  به درد  کشور خورده است و ما را برای ارتقا  علمی  واقعی و بی المللی کمک کرده اند ، چندان مطرح نیستند  . مصاحبه کردن و  نوشتن در روزنامه ها و رسانه ها که در تاریخ علوم اجتماعی  مهم ترین راه تماس میان  نظام دانشگاهی با  مردم  و مسئولان بوده است و از همین راه نظام دانشگاهی برای کارهای علمی دقیقتر و پیشرفته تر ابزارهای لازم را به دست آورده و حساسیت های  مورد نیازرا در میان مسئولان و مردم ایجاد کرده است، نه تنها برای دانشگاهیان امیتازی به حساب نمی آید بلکه عموما کسی را که زیاد در حوزه عمومی کار کرده باشد، ولو آنکه کار علمی زیادی هم کرده باشد، مجازات و از ارتقا او جلوگیری می کنند.  همه این ها راه تقلب را در مجلات به اصطلاح علمی ایرانی و خارجی را می گشاید و بازار بزرگ درست کرده است که بدون هیچ واهمه ای روی دیوارها و حتی درون دانشکده برای خود تبلیغ می کنند. رساله های دانشجویی تبدیل به مقالات عملی پژوهشی می شود و به نام  اساتید به عنوان نویسنده اصلی منتشر می شود. و در این میان  یک کار اساسی و درست یعنی  انتشار مقاله مشترک که در همه جای دنیا باید وجود داشته باشد تا دانشجویان پیشرفت کنند، زیر سئوال می رود و به تدریج در سالهای اخیر شاهد آن هستیم که اساتید صاحب نام و آبرو به همین دلیل دیگر حاضر نمی شوند  به هیچ دانشجویی کمک کنند که مقاله منتشر کند ونام خود را در کنار او بگذارند، زیرا می دانند که از این امر می توانند علیه او مثلا در کمیسیون های  ارتقا استفاده کنند. خود من از کسانی بوده ام که شاید در طول بیست سال کار علمی کمتر از ده مقاله  علمی با بهترین دانشجویانم منتشر کرده ام اما از امسال تماس گرفته ام دیگر مقاله ای تا زمانی که مشخص باشد برای مسائل شخصی خود نیازی به این کار ندارم، مقاله ای با هیچ کس منتشر نکنم. اما فکر می کنم این بیشتر جفا درحق دانشجو است. 

شرکت در مجامع بحث و سخنرانی، حتی علمی، چندان جدی گرفته نمی شود و باز امتیاز  بسیار پایینی دارد حتی در سطح بین المللی. تنها گروهی از رویکردها مثل مقاله  های آی اس آی  مورد نظر است بدون آنکه توجه کنیم در علوم اجتماعی نمی توان مثل فیزیک و شیمی مقاله بین المللی داد،  برای این کار نیاز به همکاری های مشترک وجود دارد و این همکاری ها نیز پیش زمینه هایی می خواهد تا مشکلات دیگری برای کشور ایجاد نکند.   پایان نامه ها نیز دقیقا از همین  ملاخظات پیروی می کنند، مثلا اینکه آیا می شود آن را تبدیل به مقاله  برای مجله داخلی یا خارجی کرد یا نه؟ خوب حتی اگر تنها همین ملاحظه را بگیرید می بینیم که بسیاری از اساتید  دانشجویان خود را وادار می کنند برای یک بازار داخلی یا خارحی با سلیقه خاصی مطلب تولید کنند و نه برای حل مشکلات اساسی کشور.

3.اساتید در انتخاب موضوعات مرتبط با مسائل جامعه چه مقدار دخیل هستند؟

باز بنا بر تجربه  عملی بنده، بسیار کم. زیرا اساتیدی که بخواهند وارد مسائل اجتماعی شوند و برای آنها راه حل پیدا کنند و مفید باشند در سیستم ارتقا،  مجازات می شوند.  در این سیستم بیشترین امتیاز به کارهایی داده می شود که نظری باشند و  کاملا خنثی و غیر قابل دسترس حتی برای مسئولان  حال ازمردم عادی بگذریم. به همین دلیل میزان نفوذ این مقالات به اصطلاح علمی تقریبا نزدیک به صفر است  و اصلان خوانده و دیده نمی شوند.  

همین مسئله به تدریج سبب شده است که  اساتید علوم اجتماعی ما چندان در جریان مسائل و مشکلات کشور به خصوص در حوزه اجرایی نباشند و به طرف هر چه نظری کردن سوژه های خود بروند و یا یک موضوع کاربردی را چنان نظری کنند که دیگر به هیچ دردی  برای  تبدیل شدن به یک راه حل کاربردی نخورد. بنابراین در یک چرخه معیوب اساتید هر جه بیشتر با مسئولان بیگانه می شوند و زبان یکدیگر را نمی فهمند. مسئولان  به تدریج ترجیح می دهند به جای دانشگاه ها از سیستم های  پژوهشی درونی خود استفاده کنند و  دانشگاهیان نیز هر چه بیشتر ترغیب به اینکه برای خودشان کارهای  آموزشی جدید  درست کنند: رشته های جدید  و شاخه شاخه کردن های هر چه بیشتر  به صورتی که دانشجوی علوم اجتماعی ما وقتی ازدانشگاه خارج می شود  مدرکی دارد که عنوانش بسیار تخصصی است اما سطح معلومات او بسیار سطحی است و در واقع در هیچ رشته ای نمی تواند کار پیدا کند. چون اصلا دیدگاه بین رشته ای و شناخت لازم را از سیستم اجتماعی ندارد.   

نبود دیدگاه های اساتید ما نسبت به علم در سطح جهانی چه در غرب چه در کشورهای پیرامونی و تحول آن،  در برخی موارد حقیقتا تاسف برانگیز است . در رشته ای که خود من به آن تعلق دارم یعنی انسان شناسی ،  ما سال های سال تلاش کردیم که نشان دهیم  جهان در همه کشورها،  از غرب تا شرق دارد به سوی جدید کردن سوژه های این رشته می رود و به همین دلیل نیز این نام انتخاب شده است. این امر یعنی بیرون آمدن از منطق استعماری و دیدن اینکه  فرهنگ را باید در جوامع  غیر شهری و روستایی، و دورافتاده جستجو کرد، فاصله می گیرد و به این سو می رود که امروز همه جا ما با فرهنگ هایی روبرو هستیم که شهری شده اند، اما سنت و عرف و  آیین را با خود دارند،  ولی محیطشان تغییر یافته، سال ها است تلاش کردیم نشان دهیم که «انسان» باید در کلیتش  بررسی شود و نه در مفهوم «مردم» که معنایی جز در زبان باستان گراها (در معنای شوینیست های ملی گرا)  به عنوان انسان ندارد.  ولی نتیجه آن شد که باز هم به دلیل پوپولیسم حاکم در  دولت های نهم و دهم، نام انسان شناسی زیر حمله قرار گرفته و «مردم شناسی»  در حال جایگزین شدن آن است. مثل اینکه شما سال های زحمت بکشید که واژه «شهرداری» را جا بیاندازید، ولی کسانی باز بیایند نام «بلدیه» را برای  آن مطرح کنند.  امروز هم می بینیم که سال های زحمت کشیده شد که ما از سنت بیگانه پرست، باستان گرا  و استعماری که واژه «مردم شناسی»(ethnology)  را در ایران به خصوص  به وسیله مردم شناسان فرانسوی باب کردند،  فاصله بگیریم و  این در حالی است که  دوباره صحبت از احیای این نام می آید که ریشه اش دقیقا نه در فرهنگ بومی ما  بلکه در استعمار  و سپس شوینیسم ملی پرست (و نه ملی گرا)، استبدادی، ضد عرب و ضد اسلام اوایل قرن بیستم در کشور ما بوده است و برای کشوری مثل کشور ما یعنی عقل افتادگی صد ساله در علوم اجتماعی.  این تنها یک نمونه بود از صدها نمونه که  عدم شناخت مسائل به صورت ریشه ای چگونه می تواند ما را در  حوزه انحراف  تا نقاط خطرناکی پیش ببرد. هر چند که این ابدا به معنی  کاربرد این واژه تا سی سال پیش نیست و به کاربرد آمرانه و به دور از واقعیت آن در حال حاضر است. 

4. در رابطه با کمیت و کیفیت پایان نامه ها برای حل مشکلات نظرتان را تبیین کنید؟

کیفیت البته  اصل است اما در یک نظام دانشگاهی که  اصل را بر کمیت گذاشته است چگونه می خواهید که کیفیت تضمین شود. مشکل اصلی ما این است که دانشجویان باید تعداد بی شماری واحد را بگذرانند که  هرگز به درد آنها نمی خورد، کاربردی نیستند، یا متعلق به مسائلی هستند که امروز  شامل یک در صد مردم ما هم نمی شوند. در کشوری که 80 در صد مردم آن شهر نشین هستند ما باز هم به دنبال  اشکالی از  زیست هستیم که  حتی یک درصد جمعیت را هم پوشش نمی دهند. و برای آنکه کار خود را توجیه کنیم، پشت سر سنت و  میراث  فرهنگی و غیره  پنهان می شویم.  مسئله اساسی اهمیت نداشتن آن یک در صد نیست، مسئله آن است که  نیازها و اولویت ها مشخص باشد و بر آن اساس ما دانشجو بگیریم و کار تعیین کنیم و نه صرفا با دیدگاه های کمی گرایی که هیچ ربطی به واقعیت های جامعه ای که در آن زندگی می کنیم ندارند و از جهان، نه صرفا ازجهان غرب، بلکه به ویژه ازجهان شرق از فرهنگ هایی چون هند و چین و  آسیا و آمریکای لاتین که امروز در راس کشورهای پیرامونی در حوزه علوم اجتماعی قرار دارند ، هر روز فاصله مان رابیشتر کنیم.

5.چه راهکاری برای بهبود و این امر که پایان نامه ها در کشور کاربردی باشند پیشنهاد می کنید؟

تنها راهکار به نظر من اصلاح رادیکال نه در معنای  انجام اعمال نمایشی و تند روانه بلکه بر عکس در جهت  برنامه ریزی و تفکر عاقلانه و  در محیطی به دور از  تنش و  درگیری و مسائل صنفی گرایانه و به وسیله افرادی که این صنفی گر نبودن را نه با  مدارک و رتبه های علمی صوری و مقاماتشان، بلکه در عمل نشان داده اند، است.  این افراد کم نیستند و همان هایی هستند که اتفاقا چون به بازی دانشگاه ها برای این کمی گرایی و جدایی از مسائل اجتماعی تن نداده اند دارای سرمایه اجتماعی بسیار بالایی هستند و بسیاری از مسئولان و دانشجویان در همه محیط ها از آنها استقبال می کنند،  ولی اغلب در محیط های دانشگاهی خود مورد  حمله همکارانشان هستند. راه حل استفاده از چنین کسانی است که دیدی جهانی و منطقه ای و بومی را بتوانند  در جهت منافع کشور  به خوبی ترکیب کنند و نه آنکه صرفا شعار عوام گرایانه بدهند  و بخواهند  شیوه های انحرافی را به نام  سنت و  بومی گرایی در قالب های علم تخصصی و علمی و حتی «اسلامی» که طبعا هیچ کدام این ها نیست، درست عکس آنها است،  به مردم  و نظام تحمیل کنند.

پرونده ی «نلصر فکوهی» در انسان شناسی و فرهنگ
http://www.anthropology.ir/node/9132

 

دوست و همکار گرامی
چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «انسان شناسی و فرهنگ» بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که برای تداوم کار این سایت و خدمات دیگر مرکز انسان شناسی و فرهنگ، در کنار همکاری علمی،  نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان وجود دارد.
کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند:

شماره حساب بانک ملی:
0108366716007

 شماره شبا:
 IR37 0170 0000 0010 8366 7160 07

 شماره کارت:
6037991442341222

به نام خانم زهرا غزنویان

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

فکوهی، ناصر / مدیر انسان شناسی و فرهنگ

مطالب نویسنده