مقالات قدیمی: برتراندراسل، فیلسوف، منطقی، سیاستمدار (1351 )

برتراند آرتور ویلیام راسل متولد سال 1872 میلادی که امسال مصادف با صدمین سال تولد او است پسر ویکونت امبرلی انگلیسی بود که او نیز پسر لرد جان راسل سیاستمدار لیبرال معروف است. مادرش دختر لرد ستانلی آلدرلی بود. پدر تعمیدی او فیلسوف معروف انگلیسی جان استوارت میل است که با خانواده راسل دوستی داشته است.

والدین راسل در زمان طفولیت او درگذشتند و کفالت او به خانم راسل مادربزرگش محول شد که زنی سخت گیر و مستبد بود. پس از اینکه مدتی باصطلاح سرخانه درس خواند در سال 1890 موفق به گذراندن امتحان ورودی دانشگاه کمبریج و اخذ کمک تحصیل گردید. ابتدا به خواندن ریاضیات مشغول شد و سپس به فلسفه اشتغال ورزید و در این رشته شاگرد اول شد.

اولین کتاب او رساله مختصری است که در مدت اقامت در برلن راجع به دموکراسی اجتماعی آلمان نوشته است و پس از آن تا زمان مرگش در 1970 متجاوز از 70 جلد کتاب اعم از فلسفی و سیاسی و اخلاقی و اجتماعی تالیف کرده است. در جوانی وارد سیاست شد ولی موفق نگردید و بتدریس در کمبریج پرداخت که تا سال 1916 ادامه داشت. در این سال بواسطه مخالفت با جنگ زندانی گردید و دانشگاه او را از تدریس معاف کرد. در سال 1919 مجددا به سیاست روی آورد و نامزد حزب کارگر شد ولی باز هم در انتخابات پیروزی حاصل نکرد و بامریکا رفت و یک سلسله خطابه در آنجا ایراد کرد. و در مدت جنگ دوم بیشتر در آمریکا بسر برد ولی بواسطه عقائد صریح و بی پرده اش در باره دین و اخلاق مجبور شد از تدریس دست بکشد و بالاخره در سال 1944 به انگلستان برگشت و دوباره در کمبریج به تدریس پرداخت و تا زمان بازنشستگی بهمین کار مشغول بود از آن تاریخ تا زمان مرگش همواره به بحث و خطابه و ایراد نطق و مبارزه بر علیه جنگ و بمب اتمی مشغول بود و انی از آن غافل نگشت.

شاید هیچ فیلسوفی بقدر راسل در زمان حیات خود شهرت نیافته است و این بیشتر بسبب نوشته های غیر فلسفی او یوده تا تالیفات فلسفی اش. اشتغال او به سیاست و مسائل روزمره و جانبداری او از صلح و مخالفت او با جنگ بعنوان وسیله حل مشکلات بین دولت ها و عقائد و نظرات خاص او در باره اخلاق و تربیت جوانان ویرا شخصیتی مورد جدال و مناقشه ساخته بود که طرفداران و مخالفان پرحرارت داشت. راسل علیرغم تجربه تلخ دو جنگ بزرگ که در طول زندگی او روی داد تا آخر عمر به امکان اصلاح و بهبود حیات و سرنوشت بشری اعتقاد داشت چنین میپنداشت که با عقل و تدبیر میتوان بر مشکلات فائق آمد و صلح کل را در عالم مستقر کرد. به نظر او علم یگانه راه کشف مجهولات جهان است و خارج از علم فقط ریاضیات و منطق حقیقت دارد و اگر قضیه ای نه جزو معلومات علمی باشد و نه بیان حقایق ریاضی و منطقی به کلی بی معنی است و حتی قضایای اخلاقی هم از نظر منطقی فقط بیان احساسات بشری است نه اخباری که دارای معنای غیر انشائی باشد.

شروع دوره زندگی فلسفی راسل از تاریخ تالیف کتاب معروف « اصول ریاضیات» است که بمعیت آلفرد وایتهد فیلسوف مشهور دیگر انگلیسی آنرا تالیف نموده در این کتاب راسل منطق قدیم را تعمیم بیشتری داده و مانند جبر و مقابله که تعمیم علم حساب1 است منطق قدیم را بصورت نظام شبه ریاضی در آمورده که با علائم مخصوص از قید لفظ و کلام آزاد گردیده است منظور راسل بیشتر این بود که بگوید اساس فلسفه منطق است و آنهم همین منطق شبه ریاضی ولی از آن زمان انتقادات عمیق فلاسفه و منطقیان در صحت این نظر خدشه وارد ساخته است.

راسل هیچوقت در صدد استقرار یا تاسیس نظام جامع فلسفی نبوده است و بهمین جهت بدون اینکه لطمه ای به اساس نظرات خود بزند جزئیان آنرا مکرر تغییر داده است تا بحدیکه جمعی برآن شده اند که اصلا عقیده ثابت و پابرجائی نداشته استو عده ای معتقدند که فلسفه او انعکاسی از اخلاق شخصی او است که متلون و تغییر پذیر بوده است.

راسل در جوانی متمایل بسوسیالیزم بود و بعد از جنگ اول بطرفداری از رژیم کمونیستی مسکو برخاست ولی بعد از سفری که به روسیه کرد تغییر عقیده داد و رژیم کمونیستی را محکوم ساخت برعکس بعد از مسافرتش به چین نسبت به تمدن قدیم آن سرزمین علاقه شدیدی پیدا کرد.

بیان فلسفۀ راسل که مبتنی بر منطق و ریاضیات و علوم تجربی است برای عامۀ مردم خالی از اشکال نیست و هر چند اسلوب نوشتن او بسیار سهل و روان است ولی بالاخره در خواندن کتابهای او خواننده عادی به نقطه ای می رسد که بدون آشنایی با منطق و ریاضیات فهم آنها برای او غیر ممکن است شاید یکی از علل شهرت زیاد راسل در زمان حیاتش همین سبک تحریر او باشد که خواننده را گول میزند که بااینکه مطلب را نمی فهمد به خواندن کتاب ادامه میدهد.

فلسفه خاص راسل در سه کتاب معروف او خلاصه شده است که عبارتند از:

  1. «مسائل فلسفه» 2- « علم ما بعالم خارج» و 3- « تحلیل ذهن» و این هر سه کتاب را بنده به فارسی ترجمه کرده ام2. پس خلاصه ای از این سه کتاب در حقیقت خلاصۀ فلسفه راسل خواهد بود و خود او در آخرین کتاب فلسفی که قبل از مرگ نوشته ( موسوم به « رشد فلسفی من») تلخیصی از فلسفه خویش آورده و ضمنا جواب بعضی ایرادها را که باو کرد اند داده است:

 

  1. مسائل فلسفه:

در کتاب «مسائل فلسفه» راسل به تقلید از دکارت ابتدا به شک مطلق میکند. اما شک او با شک دکارت فرق دارد زیرا وقتی دکارت میگفت « می اندیشم چنین هستم» متوجه نبود که ضمیر اول شخص در فعل میاندیشم مفروض قرار گرفته و لذا در حقیقت وجود نفس را پابت نمیکند بلکه وجود اندیشه را بانفکاک از شخص اندیشه مند ثابت میدارد آنچه بقول راسل جزو بدیهیات انکارناپذیر است وجود نفس و اندیشه نیست وجود « بسائط حسیه» یا « داده های حس»3  است زیرا هر چه را شک کنیم در این تردید نیست که احساس رنگ و شکل و صوت و طعم و سختی و نرمی یعنی خلاصۀ کیفیات حسیه اولیه را داریم. هم چنین است وجود کلیاتی از قبیل انواع و اجناس و نسبت ها که آنها را هم مستقیما ادراک میکنیم اما علم به اشیاء خارجی و عالم خارج چنین نیست زیرا آنها را از روی بسائط حسیه ترکیب و اعتبار عقلی میکنیم مثلا ترکیب شکل و رنگ و طعم و نرمی و شیرینی مخصوصی را سیب نام مینهیم.

در باب نسب، رای راسل برخلاف هگل و سپینوزاست. آنها برای اثبات وحدت وجود و کل مطلق نسب را ذاتی امور میدانستند و میگفتند هرچیزی باتمام اشیاء عالم دارای نسبت است و این نسبت جزء ذات او محسوب می شود و لذا اگر یک برگ از درختی بیافتد همۀ اشیاء موجود در عالم از این صقوط متاثر میشوند. ولی راسل نسبت را خارجی و غیرذاتی میدانست و از این جهت قائل به « اصالت کثرت»4 بود. جدال بین اصحاب اصالت کثرت و وحدت یادآور جدال مشهور میان حکما و متکلمان اسلامی در باب وجود و ماهیت است زیرا قائلین به اصالت وجود عالم را دارای حقیقت مشترک واحدی میدانند اما قائلین باصالت ماهیت عالم را مجموۀ از ماهیت کثیره مختلفه بشمار میآورند.

در باب قیاس و استقراء، رای راسل از ستوارت میل معتدل تر است. میل برای استدلال قیاسی هیچ ارزشی قائل نبود و آنرا فقط بمنزلۀ یادداشت ذهنی میدانست که برای تسهیل امور بکار میرود. ولی راسل میگوید بعضی از قیاسها مفید علم تازه هستند. در باب استقراءرای او به هیوم شبیه است که میگفت استقراء مفید علم قطعی به معنی ضرورت منطقی نیست ولی هرچه تجربه متمادی تر و نقد مورد خلاف قاعده استقرائی مشهودتر باشد درجه اطلاق و تقریب قاعده به قطعیت کامل بیشتر خواهد شد.

  1. علم بعالم خارج:

در این کتاب راسل شک خود را درباره اشیاء و اعیان عالم خارج توسعه میدهد و میگوید عالم عبارت است از مجموعه داده های حسی و چون این بسائط حسیه ناپایدار و آنی و غیرثابت اند پس اشیاء ثابت و جامد عالم چیست؟ جواب او اینست که اشیاء عالم خارج یک ترکیب و اعتبار عقلی است از ظواهر و پدیدارهائی که داده های حس را در نظر اشخاص جلوه گر میسازد و این ظواهر بواسطۀ اختلاف اذهان مردم بالطبع با یکدیگر اختلاف خواهند داشت و اختلاف مذبور به سبب فرقی است که میان «نظرگاه» اشخاص و افراد موجود است. از اینرو از هر نظرگاهی جنبۀ دیگری از عالم هویداست و هیچ جنبۀ آن متعلق به یک ذهن خاص نیست و لذا «ایده آلیزم» یا اصالت معنی صحت ندارد و عالم دارای یک حقیقت واقع یا بهتر بگوئیم مجموعی از حقایق و واقعایت عینی و خارجی است.

این نظر بعالم را از نظرگاه خاص، راسل «منظره» مینامد و منظام منظره های مختلف مجموعا کل عالم را تشکیل میدهد. دو نفر که نظرگاه یا منظرشان نزدیک بیکدیگر باشد عوالم مشابهی را ادراک میکنند و این منظره بر حسب اختلاف نظرگاه تفاوت میکند.

تعریف راسل از عین خارجی این است که «هر گاه شیئی در یک منظره واقع باشد کلیه اشیاء مرتبطۀ با آنرا در نظر بگیرید بر حسب مشابهت و در کلیۀ منظره ها، این نظام کل واحد عبارت خواهد بود از یک عین خارجی» اما عینیت این شیئی با عینیت خود داده های حس تفاوت دارد زیرا فقط یک ترکیب عقلی است مثل مفهوم انسانیت که منتزع از افراد انسانی است ولی دارای وجود عینی نیست و باید آنرا اعتباری دانست.

  1. تحلیل ذهن:

پس اکنون بمرحله ای رسیده ایم که وجود عالم خارج را نگه داشته ایم اما عین خارج را بعنوان شیئی اصیل رد کرده ایم و آنرا اعتباری دانسته ایم. در کتاب تحلیل ذهن راسل  فرق میان « احساس» و « داده های حس» را نیز از میان برمیدارد و میخواهد عالم ذهن و ماده را با یکدیگر تلفیق نماید و بیک ماده و مایۀ مشترکی که عالم ذهن و عالم ماده جلوه های مختلف آن باشند قائل گردد.

خلاصه بیان او در این باب این است که فطرت سلیم و عرف عامه عالمی را بر ما عرضه میدارد که دارای دو قسم وجود است یکی ماده که معلوم بذهن است و دیگر ذهن که بماده علم حاصل میکند. سعی علماء و فلاسفه در راه رفع این افتراق و ثنویت تابحال معروف باین بوده است که یکی را موول به دیگری سازند یعنی یا ماده را منکر شوند و یا ذهن را حذف کنند. علمای طبیعی بیشتر به تخفیف اهمیت ذهن و تحدید قلمرو آن پرداخته اند و برخی از آنان حتی ذهن را صورتی از ماده دانسته اند. فلاسفه بخلاف علماء با استفاده از دلائل مشهور فلسفه اصالت معنی، ماده را منکر شده و آنرا امری موهوم و مستفاد از تجارب نفسانی شمرده اند. اما تحولات اخیر در علوم طبیعی و روانشناسی این نظریات و استدلالات مبتنی بر آنرا متزلزل ساخته است. از طرفی فیزیک دیگر به اشیاء و اعیان مادی نمی پردازد بلکه اشتغال آن به انحناهای یک اتصال چهار بعدی است که اعیان مادی همه منصرف و مسئول بآن میشوند و از طرف دیگر جنبه ذهنی و روانی تحت تاثیر مکتب «رفتار ظاهر»5 تخفیف یافته است. بنابراین اهل مکتب «رفتار ظاهر» مجموع معلومات ما از شخص انسانی محدود به مشاهراتی است که از اطوار ظاهر او حاصل میکنیم زیرا ذهن یک فرد نمیتواند مورد مشاهده مستقیم افراد دیگر قرار گیرد و هرچند وجود آنرا شاید نتوان نکار کرد اما خود آن امری مستفاد از رفتار و اطوار ظاهر و مشهود است.

راسل سعی کرده است با استفاده از این دو مقدمه به جای اینکه وحدت ذهن و ماده را بر حسب تاویل و تبدیل یکی به آن دیگری انجام دهد به وسیله فرض حقیقت ثالثی که .... مشترک آن ها و مقوم واقعی عالم وجود است میسر سازد.

چنانچه گفتیم شهرت راسل بیشتر بواسطه رسالات و کتابهای مختصری است که درباره امور غیر فلسفی و فنی نگاشته است. اکنون برای اینکه طرز فکر دینی و اخلاقی او کاملا آشکار شود قسمتی از کتاب او موسوم به « عادت مرد آزاده» را نقل میکنیم و باین مقاله خاتمه میدهیم.

«........... که انسان محصول عللی است که هیچ نوع پیش بینی غرض و غایتی در آنها نبوده و منشا و رشد و امیدها و آرزوها و ترسها و محبت ها و معتقدات او همگی حاصل ترکیبات تصادفی ذره ها است. که هیچ آتش حرارت و شوقی و هیچ قهرمانی و فداکاری و هیچ عمق و شدت فکری و احساسی نمیتواند حیات فردی انسان را در ماوراء مرگ ابقا نماید. که همه مساعی قرون و ادوار و همه اخلاص و وفاداری ها و کلیه الهامات و جمیع جلوه های نورانی نبوغ انسانی در مرگ عظیم منظومه شمسی محکوم بفنا است و این معبد عظیم آثار و کارهای بشری بالاخره در زیر خرابه های عالمی که متهم خواهد شد مدفون خواهد شد و گرچه هیچیک از این اظهارات قطعی نیست ولیکن بقدری نزدیک به یقین است که هیچ فلسفه ای که آنها را مردود شمارد قادر نخواهد بود دوام کند و فقط در چارچوب این حقایق و بر اساس متقن این یاس مقلوب نشدنی میتوان برای نفس ماوای امنی بنا نهاد».

تاثیر راسل در منطق و فلسفه بسیار عمیق و وسیع بوده است. علم منطق ریاضی جدید بصورت فعلی مدیون مطالعات ابتکاری و غیر ابتکاری اوست. فلسفۀ وی درواقع دنباله فلسفۀ « اصالت تجربۀ» انگلیسی است. تاثیرش در لودویک ویتکنشتاین شاگرد آلمانی نژاد او در تکوین فلسفۀ نامبرده زیاد بوده است هر چند در اواخر عمر او و ویتکنشتاین اختلاف نظر پیدا کردند. مکتب « اصالت تحقیق منطقی»6 دربارۀ از اصول و مبانیش مرهون نظریات راسل است اما مکتب جدیدتر «تحلیل لفظی» یا «عرف عادی لغت» زیاد مورد توجه او واقع نگردیده است. راسل از هر چه بوی عرفان می داد و از عقاید غیر معقول و غیر قابل اثبات باستدلال علمی و منطقی گریزان بود و رسالۀ معروف او موسوم به « عرفان و منطق» در همین باب نوشته شده است.7

اگر بخواهیم یک ارزیابی کلی از راسل بعمل آوریم میتوان گفت که جنبه منطقی اش بر جنبه فلسفی محض او می چربیده است ولی بهرحال چنانکه حتی مخالفین او هم اقرار دارند وی از فیلسوفان بزرگ جهان و از مغزهای متفکر درجه یک عالم بشمار می رود و نام او در تاریخ فلسفه جاویدان خواهد ماند.

 

 

  1. قبل از راسل بول Boole انگلیسی و فرگه  Frege آلمانی و پیانو Peano اینالیائی در این زمینه مطالعاتی کرده بودند.
  2.  « مسائل فلسفه» و « تحلیل ذهن» چاپ انتشارات خوارزمی؛ « علم بعالم خارج» چاپ بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  3. Sense Data
  4. Pluralism
  5. —Behaviourism
  6. - Logical Positivism
  7. Mysticism & Logic که ترجمه فارسی آن بقلم نجف دریابندری منتشر شده است.

 

اطلاعات مقاله:

ماهنامه فرهنگی-هنری رودکی- شماره 9- تیرماه 1351- صفحات 3و 4

مجموعه لاله تقیان و جلال ستاری

 

ورود به صفحه مقالات قدیمی

anthropology.ir/old_articles

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی