گزارش تصویری از سوگواری عاشورا

زهره دودانگه

دو مولفه زمان و فضا اساس زندگی شهری مدرن را شکل می دهند؛ زمان روزمره شهروندان تحت تاثیر تقسیم بندی زمانی شهر مدرن و صنعتی است که فعالیت کار، آمد و شد و فراغت را در فضاهای شهری سامان می دهد. زمان روزمره تحت چنین تقسیم بندی ای کیفیتی تکرار شونده دارد و ریتم یکنواختی پدید می آورد. این ریتم، که به زعم لوفبور حاصل رابطه ای میان زمان و مکان است، سبب می شود که انسان شهری مدرن در طول هفته در فضاهایی ثابت  کارهایی تکراری انجام دهد. اما این ریتم هر چند گاه یکبار شکسته شده، و این شکستن ممکن است خود حاصل ریتم دیگری باشد. شکسته شدن ریتم زمان روزمره معمولا به سبب حادثه یا واقعه ای رخ می دهد. «وقوع حادثه یا واقعه سبب می گردد تا در جریان عادی زندگی "امّا" یا "اگری" پیدا شود. اما یا اگری که حادثه یا واقعه بدان مشروط می شود  و جریان زندگی در قبل و بعد آن با هم تفاوت دارد» (حبیبی، 1378: 17). این تغییر می توان حاصل واقعه ای در حوزه زندگی فردی باشد. مراسم شادمانی یا عزا، سفر، تولد نوزادی، ملاقات با شخصی یا حتی بسیار خصوصی تر، چون در خود فرورفتن و خلوت کردن. اما رویدادهایی جمعی نیز وجود دارند که روزمرگی را تحت تاثیر خویش قرار می دهند، رویدادهایی که در حوزه ای عمومی تر و مشترک رقم می خورند. این وقایع گاه ریشه  در سنت داشته و پایدارند و هرچندگاه یکبار به رسم دیرینه و مألوف و با توافقی جمعی پاس داشته می شوند، بی آنکه این پاسداشت لزوما به ریشه ها و چرایی رویداد بپردازد؛ گاه وقایع ناگهانی و یک بار برای همیشه رخ می هند و همگان در توافقی نانوشته و آنی در آن شرکت می جویند و برای دقایق، ساعات یا روزهایی از دایره روزمرگی خود خارج می شوند. شادمانی برای برد تیم های ورزشی، وقایع سیاسی یا سوانح طبیعی از این دست اتفاقات هستند.

عزاداری شب های محرم و روز عاشورا رویدادی جمعی با سابقه ای دیرین در شهرها و روستاهای ایران است. رویدادی که در آن شیعیان، به یاد دهم محرم سال 61 هجری قمری و شهادت حسین بن علی، امام سوم شیعیان سوگواری می کنند. مراسم سوگواری محرم معمولا به صورت خودجوش توسط مردم در سطح محلات شهری و روستاها برگزار شده و از این رو جنبه ای اجتماعی می یابد. برپایی هیئت های عزاداری، جلسات روضه خوانی، تعزیه و راه اندازی دسته های سینه زنی و زنجیر زنی از مراسم سنتی ای هستند که از دیرباز نزد فرهنگ ها و قومیت های گوناگون تنوع و تداوم خود را حفظ کرده اند. همچنین از گذشته تا اکنون، آوردن بیماران صعب العلاج به میان مراسم سوگواری رسم دیگری است که نشان از کورسوی امید خانواده ها به کمک نمادها و پیشوایان دینی برای بهبود این افراد دارد.

در گزارش تصویری این نوشتار، مراسم عاشورای 23 آبان 1392 در یکی از شهرک های حومه ای استان تهران به نام شهرک مارلیک در قالب عکس بازنمایی شده است. از صبح عاشورا دسته های عزاداری از هیئت ها، در این سو و آن سوی شهرک، خارج شده و در خیابان ها حرکت می کنند و در حوالی ظهر به مقابل هیئت خود باز می گردند و گویی سعی دارند تا به یاد لحظه های واپسین زندگی امام حسین، با سکون خویش زمان را نیز بایستانند. آمد و شدهای هرروزه مردم و اتومبیل ها در این ساعات اهمیت خویش را از دست می دهند. زندگی شهری متوقف شده و خیابان ها بسته می شوند. عرف این است که کسب و کاری نیز در جریان نباشد. ساکنان هر برزن و کوی پیرامون نزدیک ترین هیئت عزاداری به خانه شان گرد هم می آیند. شرکت آن ها در این مراسم گاه کیفیتی انفعالی دارد و فراغتی حاصل از تماشای سوگواری محسوب می شود و گاه همراه با مشارکتی فعال است. بعضی در سینه زنی ها و تکرار نوحه ها پس از مداح شرکت می جویند و برخی تنها آنچه می گذرد را نظاره می کنند یا به دنبال ثبت لحظه ها در فیلم و عکس هستند.

شهرک مارلیک یک سکونتگاه حومه ای و برنامه ریزی شده است. کالبد آن به صورت خودجوش و ارگارنیک شکل نگرفته و سابقه سکونت چندان دیرپایی در آن دیده نمی شود. پیش تر در این شهرک، سبک سکونت در قالب خانه هایی ویلایی بود که به کارمندان اختصاص یافته بود؛ ولی با گذر زمان و هجوم بی امان مهاجران، هم سبک سکونت به مجتمع های چند خانواری تغییر یافته و هم بافت اجتماعی آن ملغمه ای از قومیت ها و فرهنگ ها بی نهایت متنوع شده که بسیاری از آن ها پایبندی چندانی به سنن قومی و فرهنگی خویش ندارند؛ از سویی دیگر روابط همسایگی نیرومند دو دهه گذشته در این شهرک نیز از هم گسسته شده و جای آن را شبکه اجتماعی و نهاد مدنی خاصی نگرفته است. از این رو آن چه در عزاداری محرم و بالاخص روز عاشورا در این شهرک دیده می شود این است که این مراسم نیز جنبه ای مدرن تر و فشرده تر به خود گرفته است. همه چیز خلاصه تر است و مراسم تنها با بازنمایی کوتاه و چکیده واری از سنن به جای مانده به پایان برده می شود. بسیاری از افراد در هیئت هایی شرکت می جویند که چون گذشته متعلق به هم زبانان قومی یا خویشاوندانشان نیست، بلکه ممکن است تنها به این بسنده کنند که در گوشه ای از یک هیئت ناآشنا برای خود عزای حسینی نگاه دارند؛ و یا ممکن است تنها به خیابان رفته و با ایستادن و تماشای دسته های عزاداری دقایقی را سپری کنند. نذری نیز کم شده، دیگر کمتر زنگ در خانه ها برای پخش کرن غذای نذری به صدا در می آیند. تعزیه نیز از این جریان بر کنار نبوده؛ از تعریه سنتی  که در شبهای محرم و روز عاشورا توسط تعزیه خوانان برپا می شد و هم اکنون نیز در بسیاری شهرها برپا می شود، خبری نیست. تنهادر مقابل برخی هیئت ها، در فضایی کوچک، چادری برپا شده تا پس از شنیده شدن صدای اذان ظهر عاشورا به آتش کشیده شود؛ آن جا کودکانی هستند در لباسهای عربی که بیش از آنکه دربارۀ مراسم سوگواری و چرایی آن چیزی بدانند، به دنبال آن هستند که پا به پای جوان سرخ پوشی،که تمثالی از شمر است، بدوند؛ گویی برای این کودکان این دویدن ها و خود را به زمین انداختن ها صورت بازی دارد. در این میان شمر جوانی است در لباسی سرخ رنگ با کوزه ای در دست، که قرار است در ذهن نمونه ای بسیار تقلیل یافته را از نقش شمر در تعزیه های سنتی تداعی کند.

در ادامه می توانید گزارش تصویری را دانلود کنید


منابع:
-    Lefebvre, Henry  (1992), Rhytmanalysis (Space, Time and Everyday Life), translated by Stuart Elden & Gerald Moore, Continuum, 2004
-    فکوهی، ناصر (1390)، انسان شناسی شهری، نشر نی
-    حبیبی، سید محسن (1378)، فضای شهری، حیات واقعه ای و خاطره های جمعی، نشریه صفه، شماره 28

مطالب مرتبط در انسان شناسی و فرهنگ:
 

فراخوان ارسال داده های مردم نگاری درباره مراسم سوگواری محرم
http://anthropology.ir/node/20366
 

تحولات گفتمانی سبک مداحی در یک دهه اخیر: از منازعه گفتمانی تا تنوع سبک های جدید
http://anthropology.ir/node/20360
 

گزارش چهارمین نشست «یکشنبه¬ های انسان¬ شناسی و فرهنگ»:دین، شهر و هویت
http://anthropology.ir/node/20271

ایمیل:
Zo1986do@gmail.com

پروندۀ زهره دودانگه در انسان شناسی و فرهنگ:
http://www.anthropology.ir/node/18859

 

زهره دو دانگه مدیر جلسات علمی و ویژه نامه های انسان شناسی و فرهنگ است.


 

پیوستاندازه
PDF icon 20485.pdf4.61 MB

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

دودانگه، زهره / معاونت روابط عمومی

مطالب نویسنده