واژگان یک فرهنگ (28): «باستان شناسی» : چشم اندازهای پرچالش

ناصر فکوهی

در موقعیت پیجیده ای که در بخش های پیشین مربوط به واژه «باستان شناسی» از آن سخن گفتیم و سه سطح محلی (قومی)، ملی و جهانی را پیوسته در روابطی پیچیده با یکدیگر قرار می دهند، قرار گرفتن آثار باستانی پیش از اسلام  در همان پهنه شناختی و  مادی و موزه نگارانه ای که آثار  پس از اسلام ،  به خودی خود امری  بیشتر مثبت به حساب می آمد تا منفی زیرا امکان می داد  پروژه هویت  ملی برای  به دستیابی به دولت ملی هر چه بیشتر به تحقق برسد. هر چند این امر آثار سوء خود را نیز داشت که مهم ترین آنها در  بالا گرفتن نسبی و البته محدود و قابل کنترل رابطه فرهنگ های قومی و  پیرامونی با فرهنگ مرکزی فلات ایران و تشدید شووینیسم های  باستان گرای فارسی زبان از یک سو، و قوم گرایی های ملی گرایانه غیر فارسی زبان از سوی دیگر بود.

از این رو میراث باستانی  هر چه بیشتر به موضوع نزاعی سیاسی میان این دو گروه تبدیل شد، در عین حال که  سیاسی شدن همه پدیده ها این بخش را نیز محفوظ نگذاشت: مخالفان ادعا می کردند که  مسئولات نسبت به آثار باستانی بی توجه هستند،  و مسئولان گاه برای  نشان دادن خلاف این امر نه فقط دست به اقدامات چشم گیری (نظیر آوردن لوح کورش به ایران و به نمایش گذاشتن آن)(1389/ 2011) بلکه حتی بیان برخی از عبارات و  گزاره ها ( در دوره ریاست جمهوری احمدی نژاد) می زدند که نه برای  سنت گرایان قابل قبول بود و نه برای باستان گرایان، زیرا گروه نخست در آن  پر رنگ کردن  گذشته ای  غیر اسلامی و در نتیجه ضربه زدن غیر مستقیم به باورهای دینی را می دیدند و گروه دوم، نوعی  سودجویی برای بهره بردن از بالا گرفتن احساس های ملی برای  هدایت کردن آن به جهت مورد خواست خود. بهر سو سیاسی شدن مفهوم باستان شناسی،  که روندی  اساسی در طول  دستکم 50 سال اخیر بوده است، ظاهرا همچنان ادامه دارد و در دهه 1380 شدت بیشتری به خود گرفته است و می توان  نمونه های آن را به صورت گسترده ای در  نزاع میان  ملی گرایان و قوم گرایان و گروه های اسلامی و سایر خطوط سیاسی  به ویژه در هر گروه میان عناصر افراطی و تندرو آنها به خوبی مشاهده کرد. هر بار نیز که مسئله ای در رابطه به «میراث فرهنگی» مطرح می شود این امر  قابلیتی  بسیار بالا برای تبدیل شدن سریع به یک موضوع سیاسی را نشان می دهد که لزوما امری مثبت نیست و می تواند اثرات منفی کوتاه و دراز مدت داشته باشد.

نمونه ای از این امر را می توان در شکل گیری ادبیاتی در بسیاری موارد کاملا خیالی و تمثال شناسی های اسطوره ای و باز هم خیالین تر درباره گذشته های ایران باستانی دید که بر روی شبکه های اینترنتی در گردش هستند و واکنش های تندی که  قوم گرایان نسبت به آنها نشان می دهند و یا موضع گیری هایی که نفع یا به زیان  نویسندگان و روشنفکران و ادبای گذشته ایران در باز هم در همین رابطه انجام می شود و گویای  نوعی زمان پریشی (anachronism) روشن و ندانم کاری نسبت به پدیده باستان شناسی است.

در کنار این امر مفهوم باستان شناسی در ادبیات مردمی و ادبیات دانشگاهی، با دو گونه آسیب شناسی کاملا متفاوت  دست و پنجه نرم می کند. در میان مردم، باستان شناسی و  آثار باستانی ، هنوز در بسیار موارد با مفاهیمی چون «عتیقه» و «زیر خاکی» پیوند خورده است که خبر از پولی شدن این حوزه می دهد. سود جویی قاچاق چیان  آثار باستانی و راه یافتن گروهی از  این آثار به حراج های عمومی و خصوصی بین المللی که نشان می داد،  غارت آثار هنوز به صورت های مختلف به وسیله قدرت های بزرگ در جریان است، نمی توانست و نمی تواند سهم، کژرفتاری های بومی ، از جمله نگاه سودجویانه و پولی به این آثار را که هنوز متاسفانه در میان بخشی از مردم وجود دارد و می تواند به چنان رفتارهایی امکان بدهد را  پنهان کند.  شکل نگرفتن یا شکل گرفتن هنوز ضعیف اخلاق شهروندی و احساس تعلق ملی، سبب شده است که هنوز در مناطق اصلی باستان شناسی شاهد ضمانتی مردمی برای محافظت از آثار نیستیم. از سوی دیگر ، برخی از مسئولان نیز در حوزه هایی همچون توسعه شهری و انرژی هنوز  مسئله میراث تاریخی را درونی نکرده اند و نگاه لازم و جدی را به آن ندارند که این امر خود سبب پدید آمدن گاه به گاه  مشکلات و تنش هایی می شود که با ساختن یک سد، یک بنا یا  برخی دیگر از ساخت و سازهای زیر بنایی یا شهری شاهدش هستیم و اغلب بسیار سریع جنبه سیاسی به خود می گیرند و بر شدت آسیب می آفزایند. این امر البته به موازات خود و به دلیل وجود درآمدهای نفتی،  شاهد پدید آمدن نهادهایی چون کرسی های دانشگاهی، مجلات تخصصی و نهادهای رسمی و غیر رسمی در این حوزه نیز بوده است که اغلب همچون رشته های دیگر از نظرات و روش های بسیار قدیمی در زمینه علمی تبعیت می کنند و حداکثر می توان نام موزه گرایی های جدید بر آنها گذاشت، هر چند  تعداد اندکی از باستان شناسان نسل جدید به شدت درگیر تلاش برای تغییر این وضعیت هستند. از طرف دیگر، موقعیت و پرسمان مناقشه برانگیز باستان شناسی ایران در خارج از ایران یعنی به ویژه در فرانسه، ایتالیا و آمریکا نیز که اغلب به وسیله مهاجران نسل اول و دوم و تعداد اندکی از غیر ایرانیان ادامه دارد را باید به این وضعیت اضافه کرد که این بحثی دیگر را می طلبد.     

بنابراین شاید بتوان در یک کلام گفت که ایدئولوژیک شدن و سیاست زدگی و پولی شدن روابط مربوط به باستان شناسی  در صد سال اخیر بزرگترین ضربات را به این مفهوم وارد کرده اند زیرا مانع درونی شدن آن و شکل گرفتن ذهنیت های متعارفی در میان مردم و نخبگان در این زمینه گردیده اند. و این در حالی است که امروز بیش از پیش می دانیم که نمی توان در جهان ، موقعیتی  در زمان «حال»  داشت و چشم اندازی نسبت به «آینده» بدون آنکه از  ابزارها و  میراثی برای ساختن  گذشته خود و  مکان های حافظه آن برخوردار بود.             

 

بخش های پیشین:

واژگان یک فرهنگ (1): «خودرور»، پیاده ها و سواره ها
http://anthropology.ir/node/12989

واژگان یک فرهنگ (2) : «پیکان» ظهور و سقوط یک «افتخار ملی»
http://anthropology.ir/node/13061

واژگان یک فرهنگ (3): «خانه» : وداع با جهار دیواری
http://anthropology.ir/node/13146

واژگان یک فرهنگ (4): «آپارتمان»: «زندگی میان زمین و آسمان»
http://anthropology.ir/node/13213

واژگان یک فرهنگ(5): «برق»: روشنایی های شهر
http://anthropology.ir/node/13381

واژگان یک فرهنگ (6): «برق»: زندگی زیرچلچراغ ها
http://anthropology.ir/node/13471

واژگان یک فرهنگ (7): «طب»: جادوگران و اشرافیت جدید
http://anthropology.ir/node/13550

واژگان یک فرهنگ (8): «پزشکی»: شکاف بزرگ
http://anthropology.ir/node/13624

واژگان یک فرهنگ (9): «حمام»، وداع با خزینه
http://anthropology.ir/node/13779

واژگان یک فرهنگ (10): «حمام»، زیر دوش آب سرد
http://anthropology.ir/node/13873

واژگان یک فرهنگ(11): «کفش»: گیوه های گم شده
http://anthropology.ir/node/14014

واژگان یک فرهنگ (12): «کفش»: گیوه های بازیافته
http://anthropology.ir/node/14100

واژگان یک فرهنگ(13): «پول» : کاغذ های قیمتی
http://anthropology.ir/node/14175

واژگان یک فرهنگ(14): «پول»: جدال اخلاق وثروت
http://www.anthropology.ir/node/14230

واژگان یک فرهنگ (15): «تلفن» صدای «دیگری»
http://www.anthropology.ir/node/14263

واژگان یک فرهنگ(16): «تلفن» [همراه]: وقتی «هیچ کس تنها نیست»
http://www.anthropology.ir/node/14279

واژگان یک فرهنگ: (17): «سواد» : ما بی سوادان!
http://www.anthropology.ir/node/14327

واژگان یک فرهنگ(18): «سواد» ، ما با سوادان
http://anthropology.ir/node/14376

واژگان یک فرهنگ(19) : «کت و شلوار»: فرنگی های ما
http://anthropology.ir/node/14482/edit

واژگان یک فرهنگ(20): «کت و  شلوار»: باب همایون در اوج
http://anthropology.ir/node/14646

واژگان یک فرهنگ(21): «پاتوق» : در گرد و غبار قهوه خانه ها
http://anthropology.ir/node/14757

واژگان یک فرهنگ (22): «پاتوق» ، قهوه و اینترنت
http://anthropology.ir/node/14892

واژگان یک فرهنگ (23): «مجسمه»: از میدان تا سقاخانه
http://anthropology.ir/node/15061

واژگان یک فرهنگ (24): «مجسمه»: از پارک های خیابانی تا حراج های بین المللی
http://anthropology.ir/node/15241

واژگان یک فرهنگ (25) «زلزله»: صدای پای مرگ
http://anthropology.ir/node/15463

واژگان یک فرهنگ (26)«باستان شناسی»: ویرانه های بی معنا
http://www.anthropology.ir/node/18255

واژگلت یک فرهنگ (27)«باستان شناسی» : در میانه راه
http://www.anthropology.ir/node/18307
 

 

پرونده ی «ناصر فکوهی» در انسان شناسی و فرهنگ
http://anthropology.ir/node/9132

 

 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

فکوهی، ناصر / مدیر انسان شناسی و فرهنگ

مطالب نویسنده