تمدن سومر

ادموند گاردون، ساموئل نوا کرامر ترجمۀ زهره دودانگه

تصویر: طرح بازسازی ارگ خورس آباد (دور-شارکین قدیم)در عراق امروزی، که به نظر می رسد متعلق به زمان سارگون دوم باشد (721 تا 705 پ.م)؛ طراح: چارلز آلتمن؛ برگرفته  از موسسه شرق شناسی دانشگاه شیکاگو؛ منبع: دایره المعارف بریتانیکا

1- معرفی
سومر (که در زبان سومری (1)  Ki-engir و در زبان اکدی (2) Shumerum خوانده می شود) کشوری باستانی در آسیای غربی است، که تقریبا با بابلِ زمان کتاب مقدس  متناظر است. تاریخ سومر تنها از روی نوشته های پراکندۀ لوح های گلی و سایر شواهدی که توسط باستان شناسانِ امروزی کشف و تفسیر شده، بازسازی شده است. احتمالا استفاده از نام سومر حدودا به آغاز هزاره سوم پیش از میلاد باز می گردد.

2- تاریخ
در طول هزاره پنجم پیش از میلاد مردمی که عبیدی (Ubaidians) خوانده می شدند، در منطقه ای که بعدها سومر شناخته شد، سکونتگاه هایی را بنیان نهادند؛ این سکونتگاه ها به تدریج به شهرهای اصلی سومری توسعه یافت، از جمله ادب (Adab)، اریدو(Eridu) ، ایسین(Isin)، کیش (Kish)، کولاب (Kullab)، لاگاش (Lagash)، لارسا (Larsa)، نیپور (Nippur) و اور(Ur). قرن ها بعد که سکونتگاه های عبیدی رونق یافت، سامی ها از صحراهای سوریه ای و عربی – هم به عنوان مهاجران صلح جو و هم به عنوان مهاجمانی در جستجوی غنائم- آغاز به نفوذ در این شهرها کردند. پس از حدود سال 3250 پ.م، مردم دیگری که از سرزمین خود مهاجرت کرده بودند، احتمالا در شمال شرقی بین النهرین سکنی گزیدند و آغاز به ازدواج با جمعیت بومی این محل کردند. تازه واردان که دیگر سومری شناخته می شدند، به یک زبان پیوندی (an agglutinative language) (3) صحبت می کردند که ظاهرا با هیچ زبان شناخته شده دیگری ارتباط نداشت.
در قرن های پس از مهاجرت سومری ها، ثروت و قدرت این کشور افزایش یافت. هنر و معماری، صنایع و اندیشه مذهبی و اخلاقی شکوفا شد. زبان سومری به گفتار غالب منطقه تبدیل شده و مردمِ آن، خط میخی را -که سیستمی از نوشتار بر روی گل بود- توسعه دادند. برای 2000 سال این خط ابزار اصلیِ ارتباط های نوشتاری در سراسر شرق میانه بود.
در مدارک تاریخی، اولین حاکم سومر اتانا (Etana) پادشاه کیش (حدود 2800 پ.م) بود، که بعدها در سندی نوشتاری به عنوان «مردی که تمام سرزمین را به ثبات رساند» (4) معرفی شده است. کمی پس از آنکه حکومت وی به پایان رسید، پادشاهی به نام مسکیاگاشر (Meskiaggasher) سلسله ای رقیب را در اوروک (Erech یا Uruk) واقع در جنوب کیش، بنیان نهاد. حکومت مسکیاگاشر ، که کنترل منطقه از دریای مدیترانه تا کوه های زاگرس را به دست گرفته بود، توسط جانشینی پسرش انمرکر (Enmerkar) (حدود 2750 پ.م) ادامه یافت. حکومت او به دلیل لشکر کشی علیه ارته (Aratta)-دولت شهری در شمال شرق بین النهرین- مورد توجه بود. لوگالباندا (Lugalbanda)، یکی از فرماندهان نظامی انمرکر،  پس از او  به حکومت رسید. اقدامات برجسته و پیروز های انمرکر و لوگالباندا موضوع منظومه ای از داستان های حماسی است که ]این داستان ها[ مهم ترین منابع اطلاعاتی تاریخ اولیه سومر را تشکیل می دهند.
در پایان حکومت لوگالبداندا، اِن مه باراگه سی (Enmebaragesi) (حدود 2700 پ.م) پادشاهی از سلسله اتانا در کیش، حکمران نخست سومر شد. دستاوردهای برجسته وی شامل یک پیروزی بر  سرزمین عیلام و ساخت معبد انلیل (Temple of Enlil) -خداوند برجسته زیارتگاه سومری- در نیپور بود. نیپور به تدریج به مرکز معنوی و فرهنگی سومر تبدیل شد.
آگا (Agga) پسر اِن مه باراگه سی (که احتملا پیش از 2650 پ.م درگذشت)، آخرین حاکم سلسله اتانا، توسط مز آنیپادا (Mesanepada) - پادشاه اور (حدود 2670 پ.م) که نخستین سلسله اور را با همین نام بنیان گذارد و این شهر را به پایتخت سومر تبدیل کرد- شکست خورد. بلافاصله پس از مرگ مس آنیپادا، شهر اوروک تحت رهبری گیلگمش (Gilgamesh) (حدود 2700-2650 پ.م)- کسی که اعمال و کردارش در داستان ها و افسانه ها تجلیل می شود- به مقام حکمروایی سیاسی دست یافت.
مدتی پیش از قرن 25 پ.م، امپراطوری سومر تحت رهبری لوگالامندوی ادب Lugalanemundu of Adab (حدود 2525 تا 2500 پ.م) از کوه های زاگرس تا کوه های تائوروس و از خلیج فارس تا دریای مدیترانه گسترده شده بود. متعاقب آن، امپراطوری تحت حاکمیت  مسیلیم (Mesilim) (حدود 2500 پ.م)، پادشاه کیش، قرار گرفت. در پایان حکومت او، سومر رو به تنزل نهاد. دولت شهرهای سومر وارد کشمکش های خونین و مداوم شده و منابع نظامی خود را فرسوده کردند. ائاناتوم (Eannatum) (حدود 2425 پ.م) یکی از حاکمان لاگاش، در گسترش حکومت خود در سراسر سومر و برخی سرزمین های مجاور توفیق پیدا کرد. با این حال موفقیت وی عمر کوتاهی داشت.آخرین جانشین او، اورو-اینیم گینا (Uruinimgina) (حدود 2365 پ.م)، که به دلیل بنیان نهادن اصلاحات اجتماعی بسیاری مورد توجه است، توسط لوگال زاگه سی (Lugalzagesi) حکمران اومّا (Umma) ، دولت شهر همسایه (که از سال 2379 تا 2347 پ.م حکومت کرد)، شکست خورد. پس  از آن برای 20 سال لوگال زاگه سی (Lugalzagesi)  نیرومند ترین حکمران در شرق میانه بود.
با آغاز قرن 23 پ.م نیروی سومری ها تا حدی کاهش یافت که آن ها دیگر قادر نبودند از خود در برابر حملات خارجی دفاع کنند. سارگون اول (Sargon I)، حاکم سامی نژاد (که از 2335 تا 2279 پ.م حکمرانی کرد) و کبیر (بزرگ) خوانده می شد، موفق شد تا بر تمام کشور غلبه کند. سارگون پایتختی جدید به نام آگاد (Agade) در محل دوردستی در شمال  بنا نهاد و آن را تبدیل به ثروتمندترین و نیرومندترین شهر جهان کرد. مردم شمال سومر و  مهاجمان فاتح به تدریج با یکدیگر آمیختند و از نظر قومی و زبانی به نام آکدی (Akkadians) شناخته شدند. سرزمین سومر  نام مرکب سومر و آکد به دست آورد.
سلسله آکدی در حدود یک قرن به طول انجامید. در مدت حکومت نوه سارگون، نارام سین (Naram-Sin) (که حدودا در سال های 2255 تا 2218 پ.م حکومت کرد)، گوت ها (the Gutians)، مردمی جنگجو از کوههای زاگرس، شهر آگاد را غارت و ویران کردند.  سپس آنها تمام سومر را به اطاعت از خود واداشته و ویران کردند. پس از گذشته نسل های متعدد، سومری ها از زیر یوغ گوت ها گریختند. شهر لاگاش  دوباره اهمیت یافت، به ویژه در طول دوره حکومت گودآ (Gudea) ( حدود 2144 تا 2124 پ.م) که حاکمی بسیار وارسته و با کفایت بود. از آنجا که مجسمه های بسیاری ازگودآ کشف شده، او برای دنیای مدرن شناخته شده ترین سومری محسوب می شود. زمانی سومری ها به استقلال کامل از گوت ها دست یافتند که اوتوهگل(Utuhegal) ، پادشاه اوروک (که از 2120 تا 2112 پ.م حکومت کرد) به پیروزی قاطعی دست یافت،که بعدها در ادبیات سومری از این پیروزی تجلیل شد.
یکی از ژنرال های اوتوهگل، به نام اور-نامو (Ur-Nammu) (که از 2113تا 1095 حکومت کرد)، سومین سلسله اور را بنیان نهاد. او علاوه بر اینکه یک رهبر نظامی موفق بود، یک مصلح اجتماعی نیز محسوب می شد. پسر اور-نامو، شولگی  (Shulgi) (حکومت از 2095 تا 2047 پ.م) یک سربازموفق، دیپلماتی با مهارت و دوستدار ادبیات بود. در طول حکومت او مدارس و آکادمی های پادشاهی شکوفا شد. در طول این دوره یک دستورالعمل قانونی- که زمان آن حدود سه قرن پیش از قانون حمورابی پادشاه بابلی تخمین زده می شود- تدوین شد. قانون یاد شده به نحو گوناگونی به شولگی یا اور-نامو نسبت داده می شود.
پیش از آغار دومین هزاره پیش از میلاد، اموری ها (the Amorites)، عشایر سامی صحرای غرب سومر به قلمرو پادشاهی آن حمله کردند. آن ها به تدریج به صاحبان  شهرهای مهمی چون ایسین و لارسا تبدیل شدند.  بی نظمی سیاسی و اغتشاش گستردۀ حاصل  عیلامی ها را تهییج کرد تا به اور (در حدد سال 2004 پ.م) حمله کنند و آخرین حاکم آن ایبی-سین (Ibbi-Sin) (حکومت از 2029 تا 2044 پ.م) را به اسارت بگیرند.
پس از سقوط اور، برای قرن ها، برای به دست گرفتن کنترل سومر و آکد میان شهرها نزاع رخ داد، ابتدا میان ایسین و لارسا و سپس میان لارسا و بابل. از بابل حمورابی، ریم سین (Rim-Sin) از لارسا (حکومت از 1823 تا 1763 پ.م) را شکست داد و تنها حاکم سومر و آکد شد. این تاریخ احتمالا نشانه پایان دولت سومری است. با این حال تمدن سومری تقریبا در کلیت خود توسط بابل اقتباس شد.

3- باستان شناسی
پیش از میانه قرن نوزدهم میلادی، گمانی مبنی بر وجود مردم سومر و زبان آن ها وجود نداشت. اولین حفاری های عمده که به کشف سومر انجامید (سال های 1842 تا 1854)، در سایت های آشوری مانند نینوا (Nineveh)، دور شاروکین (Dur Sharrukin) و کالح (Calah) توسط باستان شناسان فرانسوی  پل امیل بوتا (Paul Émile Botta) و ویکتور پلاس (Victor Place)، باستان شناسان انگلیسی سر اوستون هنری لایارد (Sir Austen Henry Layard) و سر هانری کرسویک (Sir Henry Creswicke) و باستان شناس عراقی هرمزد رسام (Hormuzd Rassam) انجام گرفت.  هزاران لوح و کتیبه متعلق به نخستین هزاره پیش از میلاد که اکثر آن ها به زبان آکدی نوشته شده بود، کشف شد. بنابراین پژوهشگران در ابتدا فرض کردند که تمام نوشته های میخی بین النهرین به زبان آکدی هستند. با این حال رالینسون (Rawlinson) و روحانی ایرلندی ادوارد هینکز (Edward Hincks) مطالعه ای در باره کتیبه ها انجام دادند و پی بردند که برخی از آن ها به زبانی غیر از زبان سامی است. در سال 1869 باستان شناس فرانسوی جولز اوپرت (Jules Oppert) پیشنهاد کرد که نام سومری- برگرفته از عنوان سلطنتی شاه سومر و آکد که در کتیبه های متعددی ظاهر شده است- برای این زبان به کار برده شود.
در اواخر قرن نوزدهم ، سلسله حفاری هایی در لاگاش توسط باستان شناسان فرانسوی که تحت هدایت موزه لوور کار می کردند، و در نیپور باستان شناسان امریکایی که تحت حمایت دانشگاه پنسیلوانیا بودند، انجام پذیرفت. حفاری های فرانسوی در لاگاش از 1877 تا 1900 توسط ارنست دی سارزه (Ernest de Sarzec)، از 1903 تا 1909 توسط گاستون کروز (Gaston Cros)، از 1929 تا 1931 توسط هانری دی ژنویاک (Henri de Genouillac) و از 1931 تا 1933 توسط آندره پَروت (André Parrot) انجام شد. حفاری های نیپور  از 1889 تا 1900 توسط جان پانِت پیترز (John Punnett Peters)، جان هانری هاینس (John Henry Haynes) و هرمان فولرات هیلپرشت (Hermann Vollrat Hilprecht) صورت پذیرفت. از سال 1948 حفاری های توسط باستان شناسی انجام شد که تحت نظر دانشگاه پنسیلوانیا؛ موسسه شرق شناسی دانشگاه شیکاگو (5) و مدرسه آمریکایی پژوهش های شرقی (6) کار می کردند (پس از سال 1957 تنها تحت هدایت موسسه شرق شناسی دانشگاه شیکاگو بودند). سایر حفاری های سومری در کیش، آداب، ارورک، اریدو، اشنونا (Eshnunna)، جمدت نصر(Jemdet Nasr)، شوروپاک (Shuruppak)، تل العبید (Tell al-Ubaid)، تتوب (Tutub) و اور انجام شد. شهر.... کیش که در 13 کیلومتری (8 مایلی) شرق بابل در رودخانه فرات واقع شده، به عنوان یکی از مهمترین شهرهای سومر شناخته شده است. حفاری های گسترده از سال 1922 سلسله آثار ارزشمندی از سفالگری را مکشوف کرده است. همچنین باستان شناسان معبدی از بُختُنصر دوم (Nebuchadnezzar II) و نبونیدوس (Nabonidus) (حکومت از 556 تا 539پ.م) و کاخ سارگون از آکد را از زیر خاک در آورده اند، ویرانه هایی که منسوب به هزاره سوم تا 550 پیش از میلاد است.

پانوشت:
1- زبان سومِری (Sumerian) زبان سومر باستان در منطقهٔ میان‌رودان جنوبی (بخشی از عراق کنونی) بود. زبان سومری زبانی تک‌خانواده بوده است، بدین معنی که با هیچ زبان دیگری بستگی یا هم‌ریشگی ندارد. سومری از هزارهٔ چهارم پیش از میلاد به عنوان زبان گفتاری به‌کار می‌رفت تا این‌که در اوایل هزارهٔ دوم پ.م. رفته‌رفته زبان اکدی که از خانواده زبانهای سامی است، به عنوان زبان گفتاری جانشین آن شد. http://fa.wikipedia.org/wiki/زبان_سومری
2- زبان اَکَدی (Akkadian) که گاه آن را زبان بابِلی گویند، یک زبان سامی از خانواده بزرگ‌تر زبان‌های آفریقایی-آسیایی است که در دوران باستان در میانرودان بین آشوریان و بابلیان رایج بود. اکدی نخستین زبان سامی است که برای نوشتن به کار رفت و خط نگارشی آن خط میخی است که از زبان سومری گرفته شده است. http://fa.wikipedia.org/wiki/آکادی?match=br
3- زبان پیوندی یا التصاقی زبانیست که بطور وسیع از التصاق (به معنی چسباندن) استفاده می‌کند: بیشتر کلمات از متصل کردن تکواژها به یکدیگر ایجاد شده‌اند. این عبارت اولین بار توسط ویلهلم فون هامبولت در ۱۸۳۶ جهت طبقه بندی زبانها از دیدگاهتک‌واژشناسی ارائه گردید. http://fa.wikipedia.org/wiki/زبان_پیوندی?match=en
4- man who stabilized all the lands
5- of the Oriental Institute of the University of Chicago
6- American Schools of Oriental Research

منبع:
Contributed By:
Edmund I. Gordon
Samuel Noah Kramer
Microsoft ® Encarta ® 2009. © 1993-2008 Microsoft Corporation. All rights reserved.

زهره دودانگه
ایمیل:zo1986do@gmail.com
 

دوست و همکار گرامی

چنانکه از مطالب و مقالات منتشر شده به وسیله «انسان شناسی و فرهنگ» بهره می برید و انتشار آزاد آنها را مفید می دانید، دقت کنید که برای تداوم کار این سایت و خدمات دیگر مرکز انسان شناسی و فرهنگ، در کنار همکاری علمی،  نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان وجود دارد. برای اطلاع از چگونگی کمک رسانی و اقدام در این جهت خبر زیر را بخوانید

http://anthropology.ir/node/11294

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

دودانگه، زهره / معاونت روابط عمومی

مطالب نویسنده