الأزهر:از تأسیس تا به امروز

ترجمه و تلخیص:هدی بصیری

دانشگاه و مرکز علوم دینی الأزهر  بدون شک یکی از قدیمی ترین دانشگاه های اسلامی در جهان است که فعالیت علمی، فرهنگی، فکری و آموزشی خود را از قرن چهار هجری(10میلادی) آغاز کرده است.شاید بتوان آن را نوعی پایه گذار سازماندهی دانشگاهی در شرق و غرب از سال1872 دانست.چرا که در این سالها بود که اساسنامه ای حول چگونگی گذران دروس و به دست آوردن مدرک علمی معتبردر الأزهر پی ریزی شد.این قانون در واقع گامی عملی بود  که جهت آن تنظیم شیوه ی کسب دانش در دانشگاه  بود.
در سال 1930 قانونی پیرامون نحوه ی تقسیم بندی  رشته های دانشگاهی و دانشکده ها به شیوه ای مجزا و برنامه ریزی شده تصویب گشت.در این مرحله ،آموزش عالی در الأزهر شامل  دانشکده هایی به این قرار بود:دانشکده ی فقه و شریعت،دانشکده ی اصول دین و دانشکده ی زبان و ادبیات عرب.در 5 مارس 1961 ماده ای توسط الأزهر پیگیری شد که به موجب آن دانشکده های مدیریت و بازرگانی،پزشکی ،مهندسی و کشاورزی نیز به مجموعه علوم دینی الأزهر اضافه گشت.در همین دوره بود که الأزهر دربهای خود را به سمت بانوان مسلمان گشود  و آنها توانستند در دانشکده هایی چون پزشکی،مدیریت و بازرگانی،علوم پایه،زبان و ادبیات عرب،علوم انسانی و اسلامی به تحصیل بپردازند.وجه تمایز دانشکده های علوم جدید در الأزهر همراهی دروس اسلامی با دروس تخصصی هر رشته است.
تأسیس الأزهر:
تأسیس مسجد الأزهر به سالهای حکومت سلسله ی فاطمیون مصر بر می گردد. سنگ بنای اولیه آن به دستور خلیفه  المعز لدین الله فاطمی در 14 رمضان 359 هـ(971 م ) گذارده شد و این  مسجد اولین بار در هفتم ماه رمضان  سال 361 هـ جهت اقامه ی نماز افتتاح گشت. وجه تسمیه آن به نام بانو فاطمه زهرا(س) است. چرا که فاطمیون  نسب خویش را به این بانوی گرامی نسبت می دادند.هدف از پایه گذاری آن در ابتدا دعوت به مذهب تشیع بود. اما بعدها و در زمان وزیر وقت  یعقوب بن کلس ، بعد آموزشی و تربیتی یافت به طوری که خلیفه العزیز  در سال 378 هـ  آن را به مرکزی جهت تدریس  علوم دینی تبدیل کرد در حالی که تا پیش از آن تنها جایی برای برگزاری مناسک عبادی مسلمانان و نشر مذهب تشیع بود.
 اولین استاد الأزهر قاضی القضات  أبوالحسن بن نعمان بود  که در سال 365 هـ
(اکتوبر975 م ) اولین حلقه تعلیمی اش را آغاز کرد و بعدها جلسات به صورت منظم ادامه یافت.حلقه های درس و بحث اولین شیوه ی آموزش در الأزهر بود و دست یافتن به مقام استادی تنها زمانی امکان پذیر بود  که اساتید پیشین و خلیفه ی وقت او را تأیید کرده و به وی اجازه ی تدریس می دادند.بعد ها این حلقه های مکتب خانه ای از حیث موضوع بحث تنوع یافت  و تعلیم دروسی چون فقه، علوم حدیث، تفسیر، زبان عربی و سایر علوم مرتبط با دین و شریعت را شامل گشت .
با این که در زمان صلاح الدین ایوبی جلسات درس و بحث به مدت صد سال متوقف گشت اما مدارک تاریخی دال بر استمرار این حلقات به صورت نامنظم و درزمانهای منقطع می باشد. در زمان "الظاهر بیبرس البندقداری" سلطان عهد ممالیک مصر  با بازسازی و توسعه الأزهر جلسات درس به روال پیشین خود برگشت و جایگاه تعلیمی خود را بازیافت.در این دوران بود که به کتابخانه ای عظیم و منابع تاریخی و علمی نفیس مجهز گشت به طوریکه آن را به یکی از مهمترین و غنی ترین کتابخانه های جهان و به خصوص مشرق زمین تبدیل کرد.بازسازی ،مرمت و تجهیز الأزهر در زمان سلاطین عهد ممالیک نیز تداوم یافت به طوریکه آن را
 " مدرسه ی مصر مادر" و " دانشگاه بزرگ اسلامی" نام نهادند.پس از فرآیند توسعه و بازسازی بود که الأزهر رشته های متعدد علمی و دانشگاهی را در کنار سایر علوم دینی در برگرفت که عبارتند از نجوم ،ریاضی پزشکی، معماری ،زیست شناسی  ،تاریخ و برخی گرایشهای علوم اجتماعی .بزرگترین اساتید الأزهر عبارتند از :ابن خلدون،ابن حجر العسقلانی،السخاوی، ابن تغری بردی، القلقشندی و ..
با وجود جمود طولانی مدتی که در عهد امپراتوری عثمانی بر الأزهر مستولی گشت توانست در اوج بودن خود را از حیث علم و معرفت طی سالهای متمادی حفظ کند، به طوریکه همواره پناهگاه دانشمندان و عالمان جهان اسلام در علم جویی و کسب معرفت بوده و هست.
الأزهر همچنین مرکز نهضتها و شورشهای مردمی علیه جورو ستم  حکام و سلاطین عثمانی، اشغال فرانسویان و همچنین حمایت از مردم در زمان روی کار آمدن محمد علی به عنوان والی وقت مصر بود.این مرکز طی قرون متمادی تنها مکان علم آموزی برای کارمندان و دبیران و منشیان مراکز دیوان سالاری دولتی در جهان اسلام بود.
همزمان با نهضت اروپایی سازی مصر  دانشجویان و فارغ التحصیلان الأزهر هسته ی مرکزی دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی بودند که خواهان رسیدن به مرحله ای از پیشرفت با توجه به الگوی غربی آن بودند.محمد علی فعالیت آموزشی الأزهر را درزمینه ی علوم دینی محدود ساخت.اما در اواخر قرن 19 و اوایل قرن 20الأزهر شاهد اصلاحات درون ساختاری بود که هدف آن ایجاد ساختاری مطابق با دانشگاه های غربی بود.پیشرو این اصلاحات شیخ محمد عبده بود که مجلسی را جهت اداره ی بهتر و کارآمدتر الأزهر در 6رجب سال1312هـ  پایه گذاری کرد.
در سال 1911 م  قانونی تصویب شد که به موجب آن مراحل تحصیل،فارغ التحصیلی ، نحوه گذران مواد درسی ،تنظیم نحوه ی برگزاری امتحانات و أخذ مدرک تحصیلی معین گشت و همچنین هیئتی از بزرگان الأزهر تحت ریاست شیوخ الأزهر تشکیل گشت که هدف آن نظارت ساختاری و کارکردی بر این مرکز بود.به دنبال آن در سال 1930قانونی به شمار 49 مصوب گشت و دانشکده های سه گانه الأزهر در شکلی نوین پایه ریزی و احداث شد.این دانشکده ها عباتند از :اصول دین،زبان و ادبیات عرب و شریعت .به موجب تبصره ای اجازه ی احداث این دانشکده ها نیز داده شد:ریاضیات ،علوم پایه، مطالعات اجتماعی و ...همچنین به موجب ماده ی قانونی به شماره 26 که در سال 1936 تصویب شد تحصیلات عالیه در این مرکز به مراحل زیر تقسیم گشت:
مرحله ابتدایی 4 سال
مرحله ثانوی5 سال
مرحله عالیه 4 سال
مرحله نهایی که دو بخش می باشد:
 مدرک بین المللی همراه با اجازه ی تدریس یا قضاوت برابر است با فوق لیسانس.
مدرک بین المللی با عنوان استادی برابر است با دکتری.
به موجب طرحی که در سال 1961 تصویب گشت الأهر به عنوان هیئت بزرگ علوم اسلامی  در حفظ میراث اسلامی ،علوم اسلامی و نشر اسلامی معین شد و در این راستا تجهیزات و زیرساختهای اساسی در نظر گرفته شد.
برخی از فعالیتهای الأزهر در زمان حاضر:
افتتاح شبکه ای اینترنتی که الأزهر را با سایر دانشگاه های جهان در ارتباط قرار می دهد.
طراحی و راه اندازی سایت الأزهربا عنوان زیر که دارای بخش های ورودی مختلفی است.
www.azhar.edu.eg/
برگزاری کارگاه های علمی مختلف که زمینه ای برای در ارتباط قرار دادن اساتید و کادر علمی با سیاست گذاران در بخش پیشرفت علوم و فنون در وزارت آموزش عالی مصر را فراهم آورده است.
تأسیس مرکز آموزش زبان انگلیسی در همه دانشکده های الأزهر.
برگزاری سه دوره ی آموزشی در مجلس فرهنگی انگلستان جهت آماده سازی 53 عضو هیئت علمی از 43 دانشکده الأزهر که هر کدام به نمایندگی از بخش های سه گانه علوم اسلامی، انسانی و علمی در این دوره ها حاضر شده اند.
منبع:
www.azhar.edu.eg/

از هدی بصیری در انسان شناسی و فرهنگ بخوانید:
تألیف:
گونه شناسی زبان تعارف در میان عرب زبانان مقیم در تهران
http://anthropology.ir/node/7214
خانواده و زناشویی به مثابه فراگرد مبادله
http://anthropology.ir/node/7540
فرهنگ توده ای و تخریب محیط زیست
http://anthropology.ir/node/7815
ساختار گرایی ،نشانه شناسی و فرهنگ عامه
http://anthropology.ir/node/8001
گزارش هم اندیشی نشانه شناسی: سخنرانی دکتر امیر علی نجومیان
http://anthropology.ir/node/7651
آشفتگی عقل بشری
http://anthropology.ir/node/8050
هویت جنسی از بیولوژی تا فرهنگ
http://anthropology.ir/node/8391
دوزبانگی و کدگردانی در میان زنان معاود مقیم در تهران
http://www.anthropology.ir/node/8908
تاریخ افغانستان به روایت بادبادک باز
http://www.anthropology.ir/node/8864
انسان شناسان و جامعه شناسان عرب:علی الوردی
http://anthropology.ir/node/10201
جنس ضعیف
http://anthropology.ir/node/10514
رابطه خوراک و فرهنگ:غذاهای عربی
http://anthropology.ir/node/10345
مرغابی ات را صورتی رنگ کن !:پسامدرنیسم به زبان ساده
http://anthropology.ir/node/11035
گزارش تصویری از کشور عراق:عراق میان خط جنگ و صلح
http://anthropology.ir/node/11148
ترجمه:
علی وردی پیشگام جامعه شناسی معاصر در جهان عرب
http://anthropology.ir/node/7457
قیس نعمت نوری پایه گذار انسان شناسی در دانشگاه بغداد
http://anthropology.ir/node/7709
عبدالفتاح ابراهیم فتاح:جامعه شناسی در عراق
http://anthropology.ir/node/7576
رنگ خدا و زبان سینمای ایران
http://anthropology.ir/node/8117
عبدالجلیل طاهر:جامعه شناسی در قطر
http://anthropology.ir/node/8479
فؤاد البعلی:وحدت و پراکندگی عرب
http://anthropology.ir/node/8479
گفتگویی با د. یوسف زیدان برنده جایزه ادبی پوکر
Anthropolology.ir/node/9260
أحمد أبوزید: مطالعه میدانی از آفریقا تا ایران
Anthropology.ir/node/9578
نگاهی انتقادی به جریانهای بنیادگرایی و روشنفکری دینی در کشورهای عربی
http://anthropology.ir/node/9775
مطانیوس ناعسی:در جستجوی مدینه فاضله
http://anthropology.ir/node/10048
هویت عربی از چندگانگی تا یکپارچگی:زبان عربی(1)
http://anthropology.ir/node/11695
هویت عربی از چندگانگی تا یکپارچگی:خانواده عرب(2)
http://anthropology.ir/node/12150


صفحه ی نگارنده در سایت انسان شناسی و فرهنگ:
http://anthropology.ir/node/7710

 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

بصیری، هدی

مطالب نویسنده