جمهوری نخست ارمنستان 1918-1920: تحقق رویای قرن‌ها یا ... ؟

روبرت صافاریان

جمهوری ارمنستان امروز را جمهوری سوّم می‌نامند. جمهوری دوّم جمهوری سوسیالیستی ارمنستان در چارچوب اتحاد جماهیر شوروی بود. امّا پیش از آن، در فاصله سال‌های 1918 تا 1920، حکومتی جمهوری در ارمنستان بر سر کار بود که در تاریخ به نخستین جمهوری ارمنستان مشهور است.  28 ماه مه (7 خرداد) سالگرد اعلام استقلال جمهوری اول ارمنستان است.
جمهوری یکم در شرایط دشواری شکل گرفت. بعد از وقوع انقلاب در روسیه و سقوط حکومت تزاری، نفوذ روسیه در قفقاز سست شد و بعد از پیروزی بلشویک‌ها در اکتبر همان سال، نیروهای روسی که به عنوان عضوی از نیروهای متفقین قفقاز را در تصرف خود داشتند، عقب نشینی کردند. شعار بلشویک‌ها صلح و بازگشت سربازان از جبهه‌های جنگ بود. در این شرایط ارامنه در برابر نیروهای ترکیه که متحد آلمان بودند، تنها ماندند. نخست یک جمهوری قفقازی متشکل از آذری‌ها، گرجی‌ها و ارمنی‌ها شکل گرفت، امّا این حکومت به سبب رقابت‌های درونی و تضاد منافع ملت‌های تشکیل‌دهنده آن ضعیف بود و نمی‌توانست (و گاهی نمی‌خواست) جلوی پیشروی نیروهای ترکیه را به سمت شرق بگیرد. با پیمان صلح برست لیتووسک بین بلشویک‌ها و آلمان، روس‌ها شهرهای قارص و باتومی را به ترکیه واگذار کردند. در 25 آوریل 1918 ، ارتش ترکیه قارص را تصرف می‌کند و در 15 ماه مه وارد ایالت ایروان می‌شود. نیروهای ارمنی به رهبری فرماندهانی چون سیلیکیان، بِک پیرومیان و دِرو موفق می‌شوند در منطقه ساردارآباد در نزدیکی ایروان نیروهای ترک را به عقب برانند. بدون این مقاومت نیروهای ترک به احتمال زیاد ایروان را هم می‌گرفتند و سرنوشت تاریکی در انتظار ارامنه بود. روز 26 ماه مه منشویک‌های گرجستان اعلام استقلال می‌کنند. روز 28 ماه مه آذری‌ها نیز جمهوری مستقل خود را اعلام می‌کنند. جمهوری فدراتیو قفقاز عملاً از هم می‌پاشد و کمیته ملّی ارامنه مستقر در تفلیس، ارمنستان را نیز جمهوری دموکراتیک و مستقل اعلام می‌کند.
همان طور که از شرح رویدادهای منتهی به استقلال جمهوری ارمنستان پیداست، اعلام استقلال در شرایط اضطراری و علی‌رغم میل رهبران سیاسی ارمنی انجام می‌گیرد. دلیل این امر آن بود که ارامنه هیچگاه خواهان جدایی از روسیه نبودند، بلکه در بهترین حالت خواهان حقوق دموکراتیک و فرهنگی در چارچوب یک روسیه دموکراتیک و فدراتیو بودند. در واقع در شرایط خلاء سیاسی-نظامی ناشی از عقب‌نشینی نیروهای روس از قفقاز، ارامنه ناچار شدند خود از خویش دفاع کنند و پیروزی ساردارآباد، و سپس گاراهیسار و قره‌کلیسا، زمینه لازم را برای اعلام استقلال آن‌ها فراهم آورد. کتاب خاطرات روبن، از چهر‌ه‌های سرشناس حزب داشناکسوتیون، در این زمینه بسیار گویاست.
گزیده‌ای از خاطرات روبن، از سران حزب داشناکسوتیون در نیمه نخست سده بیستم: هیچ حزب ارمنی تا سال 1917 خواهان استقلال ارمنستان روسیه نبود
«تا سال 1917، هیچیک از احزاب ارمنی هرگز خواهان جدایی ایالت ایروان از روسیه و تشکیل ازمنستان مستقل از آن نبوده است. احزاب ارمنی و به طور کل ملت ارمنی مایل بودند ارمنستان مستقل داشته باشند، ولی نه در روسیه، بلکه آن سوی مرز روسیه در ارمنستان ترکیه. تا این تاریخ کشور ارمنستان مترادف بود با ارمنستان ترکیه.
در سال‌های جنگ جهانی نخست، خواست آزادی ارمنستان در میان ارامنه خارج و روسیه قوت می‌گیرد. آن هم نه در میان احزاب انقلابی ارمنی، بلکه در میان قشرهای دست راستی به رهبری روحانیت. امّا مقصود آن‌ها از آزادی ارمنستان باز هم ارمنستان ترکیه بود. در مورد ارمنستان روسیه، یعنی ارمنستان کنونی، هیچ خواست سیاسی و غیره وجود نداشت. ارتش روس با کمک گروه‌های داوطلب ارمنی تا سال 1917 بیشتر اراضی ارمنستان ترکیه را تصرف کرده بود. عملاً ارمنستان واحد به وجود آمده بود، امّا انگار این ارمنستان متحد خواست‌های سیاسی ارامنه را ارضا نمی‌کرد. واسپوراکان، دارون و غیره به ولایت‌های روسیه تبدیل شده بودند و به جای ارمنستان مستقل برای سازماندهی قزاق‌های اطراف فرات برنامه‌ریزی می‌شد.»
امروز از این که اعلام استقلال جمهوری نخست ارمنستان در 28 ماه مه 1918 تحقق خواست سده‌های متمادی ارامنه بود سخن به میان می‌آید، امّا واقعیت همان است که در نوشته روبن می‌خوانید. این نیز گفتنی است که تنها در سال 1919 تشکیل ارمنستان مستقل و متحد در برنامه حزب داشناکسوتیون گنجانده شد.
 
نگاه گنید به : دوهفته نامه "هویس" شماره 98

پرونده ی «روبرت صافاریان» در انسان شناسی و فرهنگ 
http://www.anthropology.ir/node/9574 

دوست و همکار گرامی


چنانکه از ​فعالیت های داوطلبانه کانون ​«انسان شناسی و فرهنگ» و ​مطالب منتشر شده​ در سایت آن​ ​بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات ​و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

لطفا کمک های خود را به حساب زیر واریز کنید و در صورت دلخواه با ایمیل به ما اطلاع دهید.

شماره حساب بانک ملت: 117360766


شماره شبا: IR98 0120 0000 0000 0117 3607 66


شماره کارت: 7634-4916-3372-6104


به نام آقای رضا رجبی

نویسنده

صافاریان، روبرت

مطالب نویسنده